गर्गसंहिता/खण्डः २ (वृन्दावनखण्डः)/अध्यायः ०९
ब्रह्मणः कृष्णस्तुतिः -
ब्रह्मोवाच -
कृष्णाय मेघवपुषे चपलाम्बराय
पियूषमिष्टवचनाय परात्पराय ।
वंशीधराय शिखिचंद्रिकयान्विताय
देवाय भ्रातृसहिताय नमोऽस्तु तस्मै ॥ १ ॥
कृष्णस्तु साक्षात्पुरुषोतमः स्वयं
पूर्णः परेशः प्रकृतेः परो हरिः ।
यस्यावतारांशकला वयं सुरा
सृजाम विश्वं क्रमतोऽस्य शक्तिभिः ॥ २ ॥
स त्वं साक्षात्कृष्णचन्द्रावतारो
नन्दस्यापि पुत्रतामागतः कौ ।
वृन्दारण्ये गोपवेशेन वत्सान्
गोपैर्मुख्यैश्चारयन् भ्राजसे वै ॥ ३ ॥
हरिं कोटिकन्दर्पलीलाभिरामं
स्फुरत्कौस्तुभं श्यामलं पीतवस्त्रम् ।
व्रजेशं तु वंशीधरं राधिकेशं
परं सुन्दरं तं निकुंजे नमामि ॥ ४ ॥
तं कृष्णं भज हरिमादिदेवमस्मिन्
क्षेत्रज्ञं कमिव विलिप्तमेघमेव ।
स्वच्छाङ्गं परमधियाज्ञचैत्यरूपं
भक्त्याद्यैर्विशदविरागभावसंघैः ॥ ५ ॥
यावन्मनश्च रजसा प्रबलेन विद्वन्
संकल्प एव तु विकल्पक एव तावत् ।
ताभ्यां भवेन्मनसिजस्त्वभिमानयोग-
स्तेनापि बुद्धिविकृतिं क्रमतः प्रयान्ति ॥ ६ ॥
विद्युद्द्युतिस्त्वृतुगुणो जलमध्यरेखा
भूतोल्मुकः कपटपान्थरतिर्यथा च ।
इत्थं तथाऽस्य जगतस्तु सुखं मृषेति
दुःखावृतं विषयघूर्णमलातचक्रम् ॥ ७ ॥
वृक्षा जलेन चलतापि चला इवात्र
नेत्रेण भूरिचलितेन चलेव भूश्च ।
एवं गुणः प्रकृतिजैर्भ्रमतो जनस्थं
सत्यं वदेद्गुणसुखादिदमेव कृष्ण ॥ ८ ॥
दुःखं सुखञ्च मनसा प्रभवञ्च सुप्ते
मिथ्या भवेत्पुनरहो भुवि जागरेऽस्य ।
इत्थं विवेकघटितस्य जनस्य सर्वं
स्वप्नभ्रमादृतजगत्सततं भवेद्धि ॥ ९ ॥
ज्ञानी विसृज्य ममतामभिमानयोगं
वैराग्यभावरसिकः सततं निरीहः ।
दीपेन दीपकशतञ्च यथा प्रजातं
पश्येत् तथाऽऽत्मविभवं भुवि चैकतत्त्वम्॥१०॥
भक्तो भजेदजपतिं हृदि वासुदेवं
निर्धूमवह्निरिव मुक्तगुणस्वभावः ।
पश्यन् घटेषु सजलेषु यथेन्दुमेकं
एतादृशः परमहंसवरः कृतार्थः ॥ ११ ॥
स्तुवन्ति वेदाः सततञ्च यं सदा
हरेर्महिम्नः किल षोडशीं कलाम् ।
कदापि जानन्ति न ते त्रिलोके
वक्तुं गुणांस्तस्य जनोऽस्ति कः परः ॥ १२ ॥
वक्त्रैश्चतुर्भिस्त्वहमेव देवः
श्रीपञ्चवक्त्रः किल पञ्चवक्त्रैः ।
सहस्रशीर्षास्तु सहस्रवक्त्रैः
य स्तौति सेवां कुरुते च तस्य ॥ १३ ॥
विष्णुश्च वैकुण्ठनिवासकृच्च
क्षिरोदवासी हरिरेव साक्षात् ।
नारायणो धर्मसुतस्तथापि
गोलोकनाथं भजते भवन्तम् ॥ १४ ॥
अहोऽतिधन्यो महिमा मुरारे-
र्जानन्ति भूमौ मुनयो न मानवाः ।
सुरासुरा वा मनवो बुधाः पुनः
स्वप्नेऽपि पश्यन्ति न तत्पदद्वयम् ॥ १५ ॥
वरं हरिं गुणाकरं सुमुक्तिदं परात्परम् ।
रमेश्वरं गुणेश्वरं व्रजेश्वरं नमाम्यहम् ॥ १६ ॥
ताम्बूलसुन्दरमुखं मधुरं ब्रुवन्तं
बिम्बाधरं स्मितयुतं सितकुन्ददन्तम् ।
नीलालकावृतकपोलमनोहराभं
वन्दे चलत्कनककुण्डलमण्डनार्हम् ॥ १७ ॥
सुन्दरं तु तव रूपमेव हि
मन्मथस्य मनसो हरं परम्
आविरस्तु मम नेत्रयोः सदा
श्यामलं मकरकुण्डलावृतम् ॥ १८ ॥
वैकुण्ठलीलाप्रवरं मनोहरं
नमस्कृतं देवगणैः परं वरम् ।
गोपाललीलाभियुतं भजाम्यहं
गोलोकनाथं शिरसा नमाम्यहम् ॥ १९ ॥
_____________________________
युक्तं वसन्तकलकण्ठविहंगमैश्च
सौगन्धिकं त्वरणपल्लवशाखिसंगम् ।
वृन्दावनं सुधितधीरसमीरलीलं
गच्छन् हरिर्जयति पातु सदैव भक्तान् ॥ २० ॥
हरति कमलमानं लोलमुक्ताभिमानं
धरणिरसिकदानं कामदेवस्य बाणम् ।
श्रवणविदितयानं नेत्रयुग्मप्रयाणं
भज यदुत समक्षं दानदक्षं कटाक्षम् ॥ २१ ॥
शरच्चन्द्राकारं नखमणिसमूहं सुखकरं
सुरक्तं हृत्पूर्णं प्रकटिततमःखण्डनकरम् ।
भजेऽहं ब्रह्माण्डेसकलनरपापाभिदलनं
हरेर्विष्णोर्देवैर्दिवि भरतखण्डे स्तुतमलम् ॥२२॥
महापद्मे किं वा परिधिरिव चाभाति सततं
कदादित्यस्फूर्जद्रथचरण इत्थं ध्वनिधरः ।
यथा न्यस्तं चक्रं शतकिरणयुक्तं तु हरिणा
स्फुरच्छ्रीमञ्जीरं हरिचरणपद्मे त्वधिगतम् ॥२३॥
कट्यां पीताम्बरं दिव्यं क्षुद्रघण्टिकयाऽन्वितम् ।
भजाम्यहं चित्तहरं कृष्णस्याक्लिष्टकर्मणः ॥ २४ ॥
भजे कृष्णक्रोडे भृगुमुनिपदं श्रीगृहमलं
तथा श्रीवत्साङ्कं निकषरुचियुक्तं द्युतिपरम् ।
गले हीराहारान् कनकमणिमुक्तावलिधरान्
स्फुरत् ताराकारान् भ्रमरवलिभारान् ध्वनिकरान् ॥ २५ ॥
वंशीविभूषितमलं द्विजदानशीलं
सिंद्रूरवर्णमतिकीचकरावलीलम् ।
हेमांगुलीयनिकरं नखचंद्रयुक्तं
हस्तद्वयं स्मर कदम्बसुगन्धपृक्तम् ॥ २६ ॥
शनैश्चलन् मानसराजहंस-
ग्रीवाकृतौ कन्धर उच्चदेशे ।
कादम्बिनीमानहरौ करौ च
भजामि नित्यं हरिकाकपक्षौ ॥ २७ ॥
कलदर्पणवद्विशदं सुखदं
नवयौवनरूपधरं नृपतिम् ।
मणिकुण्डलकुन्तलशालिरतिं
भज गण्डयुगं रविचन्द्ररुचिम् ॥ २८ ॥
खचितकनकमुक्ता रक्तवैदूर्यवासं
मदनवदनलीला सर्वसौन्दर्यरासम् ।
अरुणविधुसकाशं कोटिसूर्यप्रकाशं
घटितशिखिसुवीटं नौमि विष्णोः किरीटम् ॥२९ ॥
यद्द्वारिदेशे न गतिर्गुहेन्द्र
गणेशतारीरेशदिवाकराणाम् ।
आज्ञां विना यान्ति न कुञ्जमण्डलं
तं कृष्णचन्द्रं जगदीश्वरं भजे ॥ ३० ॥
(अनुष्टुप्)
इति कृत्वा स्तुतिं ब्रह्मा श्रीकृष्णस्य महात्मनः ।
पुनः कृताञ्जलिर्भूत्वा स्वविज्ञप्तिं चकार ह ॥३१॥
अपराधं तु पुत्रस्य मातृवत्त्वं क्षमस्व च ।
अहं त्वन्नाभिकमलात्सम्भवोऽहं जगत्पते ॥३२॥
काहं लोकपतिः क्व त्वं कोटिब्रह्माण्डनायकः ।
तस्माद्व्रजपते देव रक्ष मां मधुसूदन ॥३३॥
मायया यस्य मुह्यन्ति देवदैत्यनरादयः ।
स्वमायया तन्मोहाय मूर्खोऽहं ह्युद्यतोऽभवम् ॥३४॥
नारायणस्त्वं गोविन्द नाहं नारायणो हरे ।
ब्रह्माण्डं त्वं विनिर्माय शेषे नारायणः पुरा ॥ ३५ ॥
यस्य श्रीब्रह्मणि धाम्नि प्राणं त्यक्त्वा तु योगिनः ।
यत्र यास्यन्ति तस्मिंस्तु सकुला पूतना गता ॥३६॥
वत्सानां वत्सपानाञ्च कृत्वा रूपाणि माधव ।
विचचार वने त्वं तु ह्यपराधान्मम प्रभो ॥३७ ॥
तस्मात्क्षमस्व गोविन्द प्रसीद त्वं ममोपरि ।
अगणय्यापराधं मे सुतोपरि पिता यथा ॥ ३८ ॥
त्वदभक्ता रता ज्ञाने तेषां क्लेशो विशिष्यते ।
परिश्रमात्कर्षकाणां यथा क्षेत्रे तुषार्थिनाम् ॥३९ ॥
त्वद्भक्तिभावे निरता बहवस्त्वद्गतिं गताः ।
योगिनो मुनयश्चैव तथा ये व्रजवासिनः ॥ ४० ॥
द्विधा रतिर्भवेद्वरा श्रुताच्च दर्शनाच्च वा ।
अहो हरे तु मायया बभूव नैव मे रतिः ॥ ४१ ॥
इत्युक्त्वाऽश्रुमुखो भूत्वा नत्वा तत्पादपंकजौ ।
पुनराह विधिः कृष्णं भक्त्या सर्वं क्षमापयन्॥ ४२॥
घोषेषु वासिनामेषां भूत्वाऽहं त्वत्पदाम्बुजम्।
यदा भजेयं सुगतिस्तदा भूयान्न चान्यथा ॥४३॥
वयं तु गोपदेहेषु संस्थिताश्च शिवादयः ।
सकृत्कृष्णं तु पश्यन्तस्तस्माद्धन्याश्च भारते॥ ४४॥
अहोभाग्यं तु कृष्णस्य मातापित्रोस्तव प्रभो ।
तथा च गोपगोपीनां पूर्णस्त्वं दृश्यसे व्रजे ॥ ४५ ॥
मुक्ताहारः सर्वविश्वोपकारः
सर्वाधारः पातु मां विश्वकारः ।
लीलागारं सूरिकन्याविहारः
क्रीडापारः कृष्णचन्द्रावतारः ॥ ४६ ॥
श्रीकृष्ण वृष्णिकुलपुष्कर नन्दपुत्र
राधापते मदनमोहन देवदेव ।
संमोहितं व्रजपते भुवि तेऽजया मां
गोविन्द गोकुलपते परिपाहि पाहि ॥४७॥
करोति यः कृष्णहरेः प्रदक्षिणां
भवेज्ज्गत्तीर्थफलं च तस्य तु ।
ते कृष्णलोकं सुखदं परात्परं
गोलोकलोकं प्रवरं गमिष्यति ॥ ४८ ॥
श्रीनारद उवाच -
इत्यभिष्टूय गोविन्दं श्रीमद्वृन्दावनेश्वरम् ।
नत्वा त्रिवारं लोकेशश्चकार तु प्रदक्षिणम् ॥ ४९ ॥
तत्र चालक्षितो भूत्वा नेत्रेणाज्ञां ददौ हरिः ।
पुनः प्रणम्य स्वं लोकमात्मभूः प्रत्यपद्यत ॥ ५१ ॥
अथ कृष्णो वनाच्छीघ्रमानयामास वत्सकान् ।
यत्रापि पुलिने राजन् गोपानां राजमंडली ॥ ५२ ॥
गोपार्भकाश्च श्रीकृष्णं वत्सैः सार्धं समागतम् ।
क्षणार्धं मेनिरे वीक्ष्य कृष्णमायाविमोहिताः ॥५३ ॥
त ऊचुर्वत्सकैः कृष्ण त्वरं त्वं तु समागतः ।
कुरुष्व भोजनं चात्र केनापि न कृतं प्रभो ॥ ५४ ॥
ततश्च विहसन् कृष्णोऽभ्यवहृत्यार्भकैः सह ।
दर्शयामास सर्वेभ्यश्चर्माजगरमेव च ॥ ५५ ॥
सायंकाले सरामस्तु कृष्णो गोपैः परावृतः ।
अग्रे कृत्वा वत्सवृन्दं ह्याजगाम शनैर्व्रजम् ॥ ५६ ॥
गोवत्सकैः सितसितासितपीतवर्णै
रक्तादिधूम्रहरितैर्बहुशीलरूपैः ।
गोपालमण्डलगतं व्रजपालपुत्रं
वन्दे वनात् सुखदगोष्ठकमाव्रजन्तम् ॥ ५७ ॥
आनन्दो गोपिकानां तु ह्यासीत्कृष्णस्य दर्शने ।
यासां येन विना राजन् क्षणो युगसमोऽभवत् ॥५८॥
कृत्वा गोष्ठे पृथग्वत्सान् बालाः स्वं स्वं गृहं गताः ।
जगुश्चाघासुरवधमात्मनो रक्षणं हरे ॥ ५९ ॥
इति श्रीगर्गसंहितायां वृन्दावनखण्डे ब्रह्मस्तुतिः नाम नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥
युगों के तपस्या के बाद भी यदुवंश में जन्म लेने का सौभाग्य प्राप्त नहीं होता 🙏🕉️🌅☸️🙏
यादव(अहीर) समाज के सकारात्मक पहलू श्लोकों का वर्णन एवं व्याख्या-
अहीर समाज (जिसे यादव या गोप समुदाय भी कहा जाता है) की महिमा विभिन्न पुराणों एवं साहित्यिक ग्रंथों में वर्णित है। श्लोक के साथ वर्णन व्याख्या श्लोक का अर्थ, संदर्भ एवं यादव(अहीर) समाज से जुड़ी सकारात्मकता को स्पष्ट किया गया है। ये व्याख्याएं मूल ग्रंथों के आधार पर हैं, जो समाज की पवित्रता, देवरूपता, बहादुरी एवं आध्यात्मिक महत्व को दर्शाती हैं।
1. आर्य रक्त की शुद्धता-
"भारत में अहीर ही एक ऐसी जाति है, जिसमें सबसे अधिक आर्य-रुधिर" (राहुल सांकृत्यायन, साम्यवाद ही क्यों?, पेज-24)।
वर्णन- यह उद्धरण अहीर समुदाय की रक्त शुद्धता एवं आर्य विरासत को रेखांकित करता है।
व्याख्या- राहुल सांकृत्यायन इस पुस्तक में सामाजिक एवं ऐतिहासिक संदर्भ में अहीरों को भारत की प्राचीन आर्य परंपरा का प्रतिनिधि बताते हैं। यह दर्शाता है कि अहीर समाज में आर्य रक्त की शुद्धता सबसे अधिक है, जो उनकी ऐतिहासिक महत्वपूर्णता एवं सांस्कृतिक निरंतरता को प्रमाणित करती है। यह सकारात्मक पहलू समाज की प्राचीन जड़ों एवं शुद्ध वंशावली को उजागर करता है।
2. बहादुर एवं क्षत्रिय स्वभाव-
कालजयी साहित्यकार हजारीप्रसाद द्विवेदी ने अहीर समुदाय को विदेशी मानते हुए भी क्षत्रिय, बहादुर कहा है (अशोक के फूल, हजारीप्रसाद द्विवेदी, लोकभारती प्रकाशन, इलाहाबाद, पेज 22, 36, 59)।
वर्णन- यह निबंध संग्रह में अहीरों को बहादुर एवं क्षत्रिय गुणों वाला बताया गया है।
व्याख्या- द्विवेदी जी अहीरों की लड़ाकू प्रवृत्ति एवं स्वाभिमानी व्यक्तित्व की प्रशंसा करते हैं। भले ही वे मूल को विदेशी मानें, लेकिन उनकी बहादुरी को क्षत्रिय स्तर का बताते हैं, जो समाज की वीरता एवं इतिहास में योगदान को सकारात्मक रूप से चित्रित करता है। यह दर्शाता है कि अहीर समाज युद्ध एवं रक्षा के क्षेत्र में उत्कृष्ट रहा है।
3. देवताओं के अंश से उत्पत्ति
श्लोक- "भवान् सुरगणान् सर्वान् ॥110॥"
वर्णन- समस्त यादव वीर देवगणों के अंश से उत्पन्न हैं (हरिवंश पुराण, विष्णुपर्व, 121/110)।
व्याख्या- इस श्लोक में यादवों (अहीरों) को देवताओं के अंश से जन्मा बताया गया है, जो उनकी दिव्य उत्पत्ति को दर्शाता है। व्याख्या में यह स्पष्ट है कि अहीर समाज साधारण मानव नहीं, बल्कि देवताओं का प्रतिनिधित्व करता है, जो उनकी पवित्रता एवं आध्यात्मिक श्रेष्ठता को प्रमाणित करता है। यह सकारात्मक रूप से समाज की देवत्वपूर्ण छवि को मजबूत करता है।
4. देवता के रूप में अवतरण-
श्लोक- "सर्वे यादवा देवा ॥6॥"
वर्णन- सारे यादवों के रूप में देवता ही अवतीर्ण हैं (गर्गसंहिता, बलभद्र खंड, अध्याय-5)।
व्याख्या- श्लोक यादवों को सीधे देवता का अवतार बताता है। व्याख्या में यह कहा गया है कि अहीर समाज देवताओं का पृथ्वी पर रूप है, जो उनकी दिव्यता एवं पवित्र जीवनशैली को उजागर करता है। यह समाज की धार्मिक महत्वपूर्णता एवं पूजनीयता को सकारात्मक रूप से स्थापित करता है।
5. यदुवंश का श्रवण पापहर-
श्लोक- "यदोर्वशं नरः श्रुत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते। यत्रावतीर्णं कृष्णाख्यं परं ब्रह्म निराकृति ॥4॥"
वर्णन- यदुवंश का श्रवण करने से सम्पूर्ण पापों से मुक्ति मिलती है (विष्णु पुराण, चतुर्थ अंश, अध्याय-11)।
व्याख्या- श्लोक में यदुवंश (अहीर वंश) को इतना पवित्र बताया गया है कि इसका वर्णन सुनने मात्र से पाप नष्ट हो जाते हैं, क्योंकि इसमें श्रीकृष्ण अवतरित हुए। व्याख्या दर्शाती है कि अहीर समाज की महिमा आध्यात्मिक मुक्ति प्रदान करती है, जो समाज की पवित्रता एवं धार्मिक योगदान को सकारात्मक रूप से चित्रित करती है।
6. गोपियों की चरणधूलि की महिमा-
श्लोक- "आसामहो चरणरेणुजुषामहं स्यां वृंदावने किमपि गुल्मलतौषधीनाम्। या दुस्त्यजं स्वजनमार्यपथं च हित्वा भेजुर्मकुन्दपदवीं श्रुतिभिर्विमृग्याम् ॥61॥"
वर्णन- गोपियों की चरणधूलि प्राप्त करने के लिए ब्रह्मा वृंदावन में लता बनने की कामना करते हैं (श्रीमद्भागवत पुराण, स्कंध 10, अध्याय 47)।
व्याख्या- श्लोक में ब्रह्मा गोपियों (अहीर स्त्रियों) की चरणधूलि की महिमा गाते हैं, जो उनके त्याग एवं भक्ति को दर्शाता है। व्याख्या स्पष्ट करती है कि अहीर महिलाओं की पवित्रता इतनी ऊंची है कि त्रिदेव भी उसे तरसते हैं, जो समाज की आध्यात्मिक श्रेष्ठता एवं भक्ति परंपरा को सकारात्मक रूप से उजागर करती है।
7. यदुवंश की प्रशंसनीयता-
श्लोक- "अहो अलं श्लाघ्यतमं यदोः कुलमहो अलं पुण्यतमं मधोर्वनम्। यदेष पुंसामृषभः श्रियः पतिः स्वजन्मना चङक्रमणेन चाञ्चति ॥26॥"
वर्णन- यदुवंश परम प्रशंसनीय है क्योंकि श्रीकृष्ण ने इसमें जन्म लिया (नारद पुराण, उत्तर भाग)।
व्याख्या- श्लोक यदुवंश की प्रशंसा करता है, जो व्रजमंडल को भी पवित्र बनाता है। व्याख्या में यह बताया गया है कि अहीर समाज की वजह से व्रज धन्य हुआ, जो समाज की ऐतिहासिक एवं धार्मिक महत्वपूर्णता को सकारात्मक रूप से प्रमाणित करता है।
8. व्रजवासियों का अहोभाग्य-
श्लोक- "अहो भाग्यमहो भाग्यं नंदगोपव्रजौकसाम्। यन्मित्रं परमानंदं पूर्ण ब्रह्म सनातनम् ॥32॥"
वर्णन- व्रजवासियों का भाग्य धन्य है क्योंकि ब्रह्म उनके सुहृद हैं (श्रीमद्भागवत पुराण, स्कंध 10, अध्याय 14)।
व्याख्या- श्लोक नंद आदि गोपों की महिमा गाता है। व्याख्या दर्शाती है कि अहीर समाज श्रीकृष्ण के निकट होने से परम भाग्यशाली है, जो उनकी आध्यात्मिक निकटता एवं सनातन मूल्यों को सकारात्मक रूप से चित्रित करती है।
9. गोप जाति की श्रेष्ठता-
श्लोक- "प्रेक्षत्यहर्निशमलं सुमुखं गवां च जातिः परा न विदिता भुवि गोपजातेः ॥22॥"
वर्णन- गोप जाति से बढ़कर कोई जाति नहीं (गर्गसंहिता, वृंदावन खंड, अध्याय-18)।
व्याख्या- राधाजी गोप जाति की श्रेष्ठता बताती हैं। व्याख्या में यह स्पष्ट है कि अहीर समाज पृथ्वी पर सर्वोत्तम है, जो उनकी सामाजिक एवं आध्यात्मिक श्रेष्ठता को सकारात्मक रूप से स्थापित करता है।
10. गोपों एवं यादवों की मुक्ति का श्रवण-
श्लोक- "यः श्रृणोति चरित्रं वै गोलोकारोहणं हरेः। मुक्ति यदूनां गोपानां सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥41॥"
वर्णन- गोप-यादवों की मुक्ति का श्रवण पापमुक्त करता है (गर्गसंहिता, अश्वमेधखंड, अध्याय-61)।
व्याख्या- श्लोक गोलोक यात्रा की महिमा बताता है। व्याख्या दर्शाती है कि अहीर समाज की कथाएं सुनने से मुक्ति मिलती है, जो समाज की धार्मिक महत्वपूर्णता को सकारात्मक रूप से उजागर करती है।
11. गोपियों का उत्तम कुल एवं पूजन-
श्लोक- "हे रोहिणी महाबुद्धे पूजनं तु व्रजौकसाम्। आगतानां सत्कुलानां यथेष्टं हीप्सितं कुरु ॥30॥" और "श्रुतिरूपाश्च या गोप्या गोपानां सुकुले ब्रजे ॥5॥"
वर्णन- गोपियाँ उत्तम कुल की हैं एवं पूजनीय (गर्गसंहिता, गोलोकखंड, अध्याय-12 एवं माधुर्यखंड, अध्याय-1)।
व्याख्या- श्लोक गोपियों के पूजन का विधान करते हैं। व्याख्या में यह बताया गया है कि अहीर महिलाएं श्रुति रूप हैं, जो समाज की पवित्रता एवं कुलीनता को सकारात्मक रूप से प्रमाणित करती है।
12. पंचगोपों की पूजा विधान
श्लोक- "श्रीदामानं सुदामानं वसुदामानमेव च। वीरभानुं गोपान्पश्च प्रपूजयेत ॥11॥"
वर्णन- पंच गोपों की पूजा का विधान (ब्रह्मवैवर्त पुराण, श्रीकृष्णजन्मखंड, अध्याय-75)।
व्याख्या- श्लोक गोपों को पूजनीय बताता है। व्याख्या दर्शाती है कि अहीर समाज देवतुल्य है, जो उनकी धार्मिक पूजनीयता को सकारात्मक रूप से चित्रित करती है।
13. गोप-गोपियों की पूजा-
श्लोक- "ततो यजेद्दलाग्रेषु वसुदेवञ्च देवकीम्। नंदगोपं यशोदां च बलभद्रं सुभद्रिकाम्। गोपान गोपीश्च गोविंद विलीनमतिलोचनान् ॥63-65॥"
वर्णन- गोप-गोपियों की पूजा का विधान (नारद पुराण, अध्याय-80)।
व्याख्या- श्लोक पूजा क्रम बताता है। व्याख्या में यह स्पष्ट है कि अहीर समाज भगवान के साथ पूजनीय है, जो उनकी आध्यात्मिक महत्वपूर्णता को सकारात्मक रूप से स्थापित करता है।
14. गोपों का देवरूप-
श्लोक- "गोपाः सर्वदेवरूपा जाता ब्रह्मायज्ञा ध्रुवम् ॥39॥"
वर्णन- सभी गोप देवरूप हैं।
व्याख्या- श्लोक गोपों को देवता बताता है। व्याख्या दर्शाती है कि अहीर समाज ब्रह्माजी की आज्ञा से दिव्य है, जो समाज की देवत्वपूर्णता को सकारात्मक रूप से प्रमाणित करती है।
15. गोपकन्याओं का वेदकन्या स्वरूप-
श्लोक- "वेदकन्याश्च राजेंद्र तपोयुक्ता मुमुक्षवः। गोपाला मुनयः सर्वे वैकुंठानंदमूत्तर्यः। गोप्यस्तु श्रुतयो ज्ञेया वै गोपकन्यकाः ॥33-32॥"
वर्णन- गोपकन्याएँ वेदकन्याएँ हैं (पद्म पुराण, पाताल खंड, अध्याय-73)।
व्याख्या- श्लोक गोपियों को वेद की ऋचाएँ बताता है। व्याख्या में यह बताया गया है कि अहीर स्त्रियां तपस्वी एवं मुनि रूप हैं, जो समाज की आध्यात्मिक एवं वैदिक जड़ों को सकारात्मक रूप से उजागर करती है।
16. यादवों का देवता स्वरूप-
श्लोक- "शत्रुः सर्वे यादवा देवाः संति ॥6॥"
वर्णन- सभी यादव देवता हैं (गर्गसंहिता, बलभद्र खंड, अध्याय-5)।
व्याख्या- श्लोक यादवों को देवता बताता है। व्याख्या दर्शाती है कि अहीर समाज दिव्य है, जो उनकी पवित्रता को सकारात्मक रूप से चित्रित करती है।
17. मन की निर्मलता-
श्लोक- "निर्मल मन अहीर निज दासा।"
वर्णन- अहीर अपने मन का मालिक होता है (रामचरितमानस, उत्तरकांड, गोस्वामी तुलसीदास)।
व्याख्या- श्लोक अहीरों की मानसिक शुद्धता बताता है। व्याख्या में यह स्पष्ट है कि समाज स्वाभिमानी एवं आत्मनियंत्रित है, जो उनकी नैतिक श्रेष्ठता को सकारात्मक रूप से प्रमाणित करती है।
18. गोप एवं यादवों का देवता होना-
श्लोक- "नंदाद्या ये व्रजे गोपा याश्चामीषां च योषितः। वृष्णयो वासुदेवाद्या देवक्याद्या यदुस्त्रियः। सर्वे वै देवताप्राया उभयोरपि भारत ॥62-63॥"
वर्णन- सभी गोप एवं यादव देवता हैं (श्रीमद्भागवत पुराण, दशम स्कंध, अध्याय-1)।
व्याख्या- श्लोक नंद आदि को देवता बताता है। व्याख्या दर्शाती है कि अहीर समाज दैत्य वध के लिए अवतरित है, जो उनकी वीरता एवं दिव्यता को सकारात्मक रूप से उजागर करती है।
19. यदुवंश की पवित्रता-
श्लोक- "वर्णयामि महापुण्यं सर्वपापहरं नृणाम्। यदोर्वंशं नरः श्रुत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥19॥"
वर्णन- यदुवंश महापुण्य है (श्रीमद्भागवत पुराण, स्कंध 9, अध्याय 23)।
व्याख्या- श्लोक वंश को पापहर बताता है। व्याख्या में यह बताया गया है कि अहीर वंश का श्रवण मुक्ति देता है, जो समाज की आध्यात्मिक महत्वपूर्णता को सकारात्मक रूप से स्थापित करता है।
20. व्रज चरणधूलि की कामना-
श्लोक- "तद् भूरिभाग्यमिह जन्म किमप्यटव्यां यद् गोकुलेऽपि कतमाङ्ङ्घिरजोऽभिषेकम्। यज्जीवितं तु निखिलं भगवान् मुकुंदस्त्वद्यापि यत्पदरजः श्रुतिमृग्यमेव ॥34॥"
वर्णन- ब्रह्मा गोकुल में जन्म की कामना करते हैं (श्रीमद्भागवत पुराण, स्कंध 10, अध्याय 14)।
व्याख्या- श्लोक चरणधूलि की महिमा गाता है। व्याख्या दर्शाती है कि अहीर समाज की पवित्रता ब्रह्मा को भी आकर्षित करती है, जो समाज की दिव्यता को सकारात्मक रूप से चित्रित करती है।
21. यादवों का अमानुष बंधन-
श्लोक- "यमभ्येत्य जनस्सर्वो जातिं स्मरति पौर्विकीम्। ततस्ते यादवास्सर्वे देहबंधानमानुषान्। ददृशुः पादपे तस्मिन कुर्वन्तो मुखदर्शनम् ॥12-13॥"
वर्णन- यादव देवता संतान हैं (विष्णु पुराण, अंश 5, अध्याय 31)।
व्याख्या- श्लोक पारिजात वृक्ष से पूर्वजन्म स्मरण बताता है। व्याख्या में यह स्पष्ट है कि अहीर समाज अमानुष (दिव्य) है, जो उनकी उत्पत्ति की पवित्रता को सकारात्मक रूप से प्रमाणित करती है।
22. गोपियों का वेदऋचा स्वरूप-
श्लोक- "गोप्यो वेदऋचाद्याश्च संति भूमौ नृपेश्वर ॥8॥"
वर्णन- गोपियाँ वेद की ऋचाएँ हैं (गर्गसंहिता, गोलोक खंड, अध्याय 10)।
व्याख्या- श्लोक गोपियों को वैदिक बताता है। व्याख्या दर्शाती है कि अहीर महिलाएं श्रुति रूप हैं, जो समाज की वैदिक परंपरा को सकारात्मक रूप से उजागर करती है।
**********************
23. ब्रह्मा द्वारा गोपकुल में जन्म की कामना-
श्लोक- "घोषेषु वासिनामेषां भूत्वाऽहं त्वत्पदाम्बुजम्। यदा भजेयं सुगतिस्तदा भूयान्न चान्यथा ॥43॥"
वर्णन- ब्रह्मा गोपकुल में जन्म की कामना करते हैं (गर्गसंहिता, वृन्दावन खण्ड, अध्याय-9)।
व्याख्या- श्लोक आराधना की कामना बताता है। व्याख्या में यह बताया गया है कि अहीर समाज में जन्म सुगति प्रदान करता है, जो समाज की आध्यात्मिक श्रेष्ठता को सकारात्मक रूप से स्थापित करता है।
श्लोक-
_____________
तद्भूरिभाग्यमिह जन्म किमप्यटव्यां ।
यद्गोकुलेऽपि कतमाङ्घ्रिरजोऽभिषेकम् ।
यज्जीवितं तु निखिलं भगवान् मुकुन्दः
त्वद्यापि यत्पदरजः श्रुतिमृग्यमेव ॥ ३४ ॥
वर्णन- ब्रह्मा गोकुल में जन्म की कामना करते हैं (श्रीमद्भागवत पुराण, स्कन्ध 10, अध्याय 14)।
व्याख्या- श्लोक चरणधूलि की महिमा गाता है। व्याख्या दर्शाती है कि अहीर समाज की पवित्रता ब्रह्मा को भी आकर्षित करती है, जो समाज की दिव्यता को सकारात्मक रूप से चित्रित करती है।
ये व्याख्याएं अहीर समाज की समृद्ध विरासत को दर्शाती हैं। 🙏
कोई टिप्पणी नहीं:
एक टिप्पणी भेजें