रविवार, 22 मार्च 2026

पद्मपुराण सृष्टिखण्ड अध्याय (१७) का मूल व हिन्दी अनुवाद-

पद्मपुराणम्/खण्डः १ (सृष्टिखण्डम्)अध्यायः १७

← अध्यायः (१७)पद्मपुराण-

               "भीष्म-उवाच।
तस्मिन्यज्ञे किमाश्चर्यं तदासीद्द्विजसत्तम।
कथं रुद्रःस्थितस्तत्र विष्णुश्चापि सुरोत्तमः।१।

आभीर:पुत्री गायत्र्या किं कृतं तत्र पत्नीत्वे स्थितया तया।
आभीरा: किं सुवृत्तज्ञैर्ज्ञात्वा तैश्च कृतं मुने।२।

एतद्वृत्तं समाचक्ष्व यथावृत्तं यथाकृतम्।
आभीरैर्ब्राह्मणाचापि ममैतत्कौतुकं महत्।३।

       "पुलस्त्य उवाच।
तस्मिन्यज्ञे यदाश्चर्यं वृत्तमासीन्नराधिप।
कथयिष्यामि तत्सर्वं शृणुष्वैकमना नृप।४।

रुद्रस्तु महदाश्चर्यं कृतवान्वै सदो गतः।
निन्द्यरूपधरो देवस्तत्रायाद्द्विजसन्निधौ।५।

विष्णुना न कृतं किञ्चित्प्राधान्ये स यतःस्थितः।
नाशं तु गोपकन्याया ज्ञात्वा गोपकुमारकाः।६।

गोप्यश्च तास्तथा सर्वा आगता ब्रह्मणोन्तिकम्।
दृष्ट्वा तां मेखलाबद्धां यज्ञसीमव्यस्थिताम्।७।

हा पुत्रीति तदा माता पिता हा पुत्रिकेति च।
स्वसेति बान्धवाः सर्वे सख्यः सख्येन हासखि।८।

केन त्वमिह चानीता अलक्तांका तु सुन्दरी।
शाटीं निवृत्तांकृत्वा तु केन युक्ता च कम्बली।९।

केन चेयं जटा पुत्रि रक्तसूत्रावकल्पिता।
एवंविधानि वाक्यानि श्रुत्वोवाच स्वयंहरिः।१०।

इह चास्माभिरानीता पत्न्यर्थं विनियोजिता।
ब्रह्मणालम्बिता बाला प्रलापं माकृथास्त्विह।११।

पुण्या चैषा सुभाग्या च सर्वेषां कुलनन्दिनी।
पुण्या चेन्न भवत्येषा कथमागच्छते सदः।१२।

एवं ज्ञात्वा महाभागन त्वं शोचितुमर्हसि।
कन्यैषा ते महाभागा प्राप्ता देवं विरिंचनम्।१३।

योगिनो योगयुक्ता ये ब्राह्मणा वेदपारगाः।
न लभन्ते प्रार्थयन्तस्तां गतिं दुहिता गता।१४।

  • धर्मवन्तं सदाचारं भवन्तं धर्मवत्सलम्।

मया ज्ञात्वा ततः कन्या दत्ताचैषा विरञ्चये।१५।

अनया-आभीरकन्याया तारितो गच्छ! *दिव्यान्लोकान्महोदयान्।
युष्माकं च कुले चापि देवकार्यार्थसिद्धये।१६।

  • अवतारं करिष्येहं सा क्रीडा तु भविष्यति।

यदा नन्दप्रभृतयो ह्यवतारं धरातले।१७।

करिष्यन्ति तदा चाहं वसिष्ये तेषु मध्यतः।
युष्माकं कन्यकाः सर्वा वसिष्यन्ति मया सह।१८।

तत्र दोषो न भविता न द्वेषो न च मत्सरः।
करिष्यन्ति तदा गोपा भयं च न मनुष्यकाः।१९।

न चास्याभविता दोषः कर्मणानेन कर्हिचित्।
श्रुत्वा वाक्यं तदा विष्णोःप्रणिपत्य ययुस्तदा।२०।

एवमेष वरो देव यो दत्तो भविता हि मे।
अवतारः कुलेस्माकं कर्तव्यो धर्मसाधनः।२१।

भवतो दर्शनादेव भवामः स्वर्गवासिनः।
शुभदा कन्यका चैषा तारिणी मे कुलैः सह।२२।

एवं भवतु देवेश वरदानं विभो तव।
अनुनीतास्तदा गोपाः स्वयं देवेन विष्णुना।२३।

ब्रह्मणाप्येवमेवं तु वामहस्तेन भाषितम्।
त्रपान्विता दर्शने तु बन्धूनां वरवर्णिनी।२४।

कैरहं तु समाख्याता येनेमं देशमागताः।
दृष्ट्वा तु तांस्ततः प्राह गायत्री आभीरकन्यका।२५।

वामहस्तेन तान्सर्वान्प्राणिपातपुरःसरम्।
अत्र चाहं स्थिता मातर्ब्रह्माणं समुपागता।२६।

भर्ता लब्धो मया देवः सर्वस्याद्योजगत्पतिः।
नाहंशोच्या भवत्यातु न पित्रा न च बान्धवैः।२७।

सखीगणश्च मे यातु भगिन्यो दारकैः सह।
सर्वेषां कुशलं वाच्यं स्थितास्मि सह दैवतैः।२८।

गतेषु तेषु सर्वेषु गायत्री सा सुमध्यमा।
ब्रह्मणा सहिता रेजे यज्ञवाटं गता सती।२९।

याचितो ब्राह्मणैर्ब्रह्मा वरान्नो देहि चेप्सितान्।
यथेप्सितं वरं तेषां तदाब्रह्माप्ययच्छत।३०।

तया देव्या च गायत्र्या दत्तं तच्चानुमोदितम्।
सा तु यज्ञे स्थिता साध्वीदेवतानां समीपगा।३१।

दिव्यंवर्षशतं साग्रं स यज्ञो ववृधे तदा।
यज्ञवाटं कपर्दीतु भिक्षार्थं समुपागतः।३२।

बृहत्कपालं संगृह्य पञ्चमुण्डैरलंकृतः।
ऋत्विग्भिश्च सदस्यैश्च दूरात्तिष्ठन्जुगुप्सितः।३३।

कथं त्वमिह सम्प्राप्तो निन्दितो वेदवादिभिः।
एवं प्रोत्सार्यमाणोपि निन्द्यमानः स तैर्द्विजैः।३४।

उवाच तान्द्विजान्सर्वान्स्मितं कृत्वा महेश्वरः।
अत्र पैतामहे यज्ञे सर्वेषां तोषदायिनि।३५।

कश्चिदुत्सार्य तेनैव ऋतेमां द्विजसत्तमाः।
उक्तः स तैःकपर्दी तु भुक्त्वा चान्नंततो व्रज।३६।

कपर्दिना च ते उक्ता भुक्त्वा यास्यामि भो द्विजाः।
एवमुक्त्वा निषण्णः सकपालं न्यस्य चाग्रतः।३७।

तेषां निरीक्ष्य तत्कर्म चक्रे कौटिल्यमीश्वरः।
मुक्त्वा कपालं भूमौ तु तान्द्विजानवलोकयन्।३८।

उवाच पुष्करं यामि स्नानार्थं द्विजसत्तमाः।
तूर्णं गच्छेति तैरुक्तः स गतः परमेश्वरः।३९।

वियत्स्थितः कौतुकेन मोहयित्वा दिवौकसः।
स्नानार्थं पुष्करं याते कपर्दिनि द्विजातयः।४०।

कथं होमोत्र क्रियते कपाले सदसि स्थिते।
कपालान्तान्यशौचानि पुरा प्राह प्रजापतिः।४१।

विप्रोभ्यधात्सदस्येकः कपालमुत्क्षिपाम्यहं।
उद्धृतं तु सदस्येन प्रक्षिप्तं पाणिना स्वयम्।४२।

तावदन्यत्स्थितं तत्र पुनरेव समुद्धृतम्।
एवं द्वितीयं तृतीयं विंशतिस्त्रिंशदप्यहो।४३।

पञ्चाशच्च शतं चैव सहस्रमयुतं तथा।
एवं नान्तः कपालानां प्राप्यते द्विजसत्तमैः।४४।

नत्वा कपर्दिनं देवं शरणं समुपागताः।
पुष्करारण्यमासाद्य जप्यैश्च वैदिकैर्भृशम्।४५।

तुष्टुवुः सहिताः सर्वे तावत्तुष्टो हरः स्वयम्।
ततः सदर्शनं प्रादाद्द्विजानां भक्तितः शिवः।४६।

उवाच तांस्ततो देवो भक्तिनम्रान्द्विजोत्तमान्।
पुरोडाशस्य निष्पत्तिः कपालं न विना भवेत्।४७।

कुरुध्वं वचनं विप्राः भागः स्विष्टकृतो मम।
एवं कृते कृतं सर्वं मदीयं शासनं भवेत्।४८।

तथेत्यूचुर्द्विजाश्शम्भुं कुर्मो वै तव शासनम्।
कपालपाणिराहेशो भगवन्तं पितामहम्।४९।

वरं वरय भो ब्रह्मन्हृदि यत्ते प्रियं स्थितम्।
सर्वं तव प्रदास्यामि अदेयं नास्ति मे प्रभो।५० 1.17.50।

         "ब्रह्मोवाच।
न ते वरं ग्रहीष्यामि दीक्षितोहं सदःस्थितः।
सर्वकामप्रदश्चाहं यो मां प्रार्थयते त्विह।५१।

एवं वदन्तं वरदं क्रतौ तस्मिन्पितामहम्।
तथेति चोक्त्वा रुद्रः स वरमस्मादयाचत।५२।

ततो मन्वन्तरेतीते पुनरेव प्रभुः स्वयम्।
ब्रह्मोत्तरं कृतं स्थानं स्वयं देवेन शंभुना।५३।

चतुर्ष्वपि हि वेदेषु परिनिष्ठां गतो हि यः।
तस्मिन्काले तदा देवो नगरस्यावलोकने।५४।

सम्भाषणे द्विजानां तु कौतुकेन सदो गतः।
तेनैवोन्मत्तवेषेण हुतशेषे महेश्वरः।५५।

प्रविष्टो ब्रह्मणः सद्म दृष्टो देवैर्द्विजोत्तमैः।
प्रहसन्ति च केप्येनं केचिन्निर्भर्त्सयंति च।५६।

अपरे पान्सुभिः सिञ्चन्त्युन्मत्तं तं तथा द्विजाः।
लोष्टैश्च लगुडैश्चान्ये शुष्मिणो बलगर्विताः।५७।

प्रहरन्ति स्मोपहासं कुर्वाणा हस्तसंविदम्।
ततोन्ये वटवस्तत्र जटास्वागृह्य चान्तिकम्।५८।

पृच्छन्ति व्रतचर्यां तां केनैषा ते निदर्शिता।
अत्र वामास्त्रियः संति तासामर्थे त्वमागतः।५९।

केनैषा दर्शिता चर्या गुरुणा पापदर्शिना।
येनचोन्मत्तवद्वाक्यं वदन्मध्येप्रधावसि।६०।

शिश्नं मे ब्रह्मणो रूपं भगं चापि जनार्दनः।
उप्यमानमिदं बीजं लोकः क्लिश्नातिचान्यथा।६१।

मयायं जनितः पुत्रो जनितोनेन चाप्यहम्।
महादेवकृते सृष्टिः सृष्टा भार्या हिमालये।६२।

उमादत्ता तु रुद्रस्य कस्य सा तनया वद।
मूढा यूयं न जानीथ वदतां भगवांस्तु वः।६३।

ब्रह्मणा न कृता चर्या दर्शिता नैव विष्णुना।
गिरिशेनापि देवेन ब्रह्मवध्या कृतेन तु।६४।

कथंस्विद्गर्हसे देवं वध्योस्माकं त्वमद्य वै।
एवं तैर्हन्यमानस्तु ब्राह्मणैस्तत्र शंकरः।६५।

स्मितं कृत्वाब्रवीत्सर्वान्ब्राह्मणान्नृपसत्तम।
किं मां न वित्थ भो विप्रा उन्मत्तं नष्टचेतनम्।६६।

यूयं कारुणिकाः सर्वे मित्रभावे व्यवस्थिताः।
वदमानमिदं छद्म ब्रह्मरूपधरं हरम्।६७।

मायया तस्य देवस्य मोहितास्ते द्विजोत्तमाः।
कपर्दिनं निजघ्नुस्ते पाणिपादैश्च मुष्टिभिः।६८।

दण्डैश्चापि च कीलैश्च उन्मत्तवेषधारिणम्।
पीड्यमानस्ततस्तैस्तु द्विजैः कोपमथागमत्।६९।

ततो देवेन ते शप्ता यूयं वेदविवर्जिताः।
ऊर्ध्वजटाः क्रतुभ्रष्टाः परदारोपसेविनः।७०।

वेश्यायान्तु रता द्यूते पितृमातृविवर्जिताः।
न पुत्रः पैतृकं वित्तं विद्यां वापि गमिष्यति।७१।

सर्वे च मोहिताः सन्तु सर्वेंद्रियविवर्जिताः।
रौद्रीं भिक्षां समश्नंतु परपिण्डोपजीविनः।७२।

आत्मानं वर्तयन्तश्च निर्ममा धर्मवर्जिताः।
कृपार्पिता तु यैर्विप्रैरुन्मत्ते मयि सांप्रतम्।७३।

तेषां धनं च पुत्राश्च दासीदासमजाविकम्।
कुलोत्पन्नाश्च वै नार्यो मयि तुष्टे भवन्विह।७४।

एवं शापं वरं चैव दत्वान्तर्द्धानमीश्वरः।
गतो द्विजागते देवे मत्वा तं शंकरं प्रभुम्।७५।

अन्विष्यन्तोपि यत्नेन न चापश्यंत ते यदा।
तदा नियमसंपन्नाः पुष्करारण्यमागताः।७६।

स्नात्वा ज्येष्ठसरो विप्रा जेपुस्ते शतरुद्रियम्।
जाप्यावसाने देवस्तानशीररगिराऽब्रवीत्।७७।

अनृतं न मया प्रोक्तं स्वैरेष्वपि कुतःपुनः।
आगते निग्रहे क्षेमं भूयोपि करवाण्यहम्।७८।

शान्ता दांता द्विजा ये तु भक्तिमन्तो मयि स्थिराः।
न तेषां छिद्यते वेदो न धनं नापि सन्ततिः।७९।

अग्निहोत्ररता ये च भक्तिमन्तो जनार्दने।
पूजयन्ति च ब्रह्माणंतेजोराशिं दिवाकरम्।८०।

नाशुभं विद्यते तेषां येषां साम्ये स्थिता मतिः।
एतावदुक्त्वा वचनं तूष्णीं भूतस्तु सोऽभवत्।८१।

लब्ध्वा वरं सप्रसादं देवदेवान्महेश्वरात्।
आजग्मुः सहितास्सर्वे यत्र देवःपितामहः।८२।

विरिञ्चिं संहिताजाप्यैस्तोषयंतोऽग्रतःस्थिताः।
तुष्टस्तानब्रवीद्ब्रह्मा मत्तोपि व्रियतां वरः।८३।

ब्रह्मणस्तेनवाक्येन हृष्टाः सर्वे द्विजोत्तमाः।
को वरो याच्यतां विप्राः परितुष्टे पितामहे।८४।

अग्निहोत्राणि वेदाश्च शास्त्राणि विविधानि च।
सान्तानिकाश्च ये लोका वरदानाद्भवंतु नः।८५।

एवं प्रजल्पतां तत्र विप्राणां कोपमाविशत्।
के यूयं केत्र प्रवरा वयं श्रेष्ठास्तथापरे।८६।

नेतिनेति तथा विप्रा द्विजांस्तांस्तत्र संस्थितान्।
ब्रह्मोवाचाभिसंप्रेक्ष्य ब्राह्मणान्क्रोधपूरितान्।८७।

यस्माद्यूयं त्रिभिर्भागैः सभायां बाह्यतः स्थिताः।
तस्मादामूलिको गुल्मो ह्येको भवतु वोद्विजाः।८८।

उदासीनाः स्थिता ये तु उदासीना भवंतु ते।
सायुधाबद्धनिस्त्रिंशा योद्धुकामा व्यवस्थिताः।८९।

कौशिकीति गणो नाम तृतीयो भवतु द्विजाः।
त्रिधाबद्धमिदं स्थानं सर्वं युष्मद्भविष्यति।९०।

बाह्यतो लोकशब्देन प्रोच्यमानाः प्रजास्त्विह।
अविज्ञेयमिदं स्थानं विष्णुः पालयिता ध्रुवम्।९१।

मया दत्तं चिरस्थायि अभंगं चभविष्यति।
एवमुक्त्वा तदा ब्रह्मा समाप्तिंतामवैक्षत।९२।

ब्राह्मणाः सहितास्ते तु क्रोधामर्षसमन्विताः।
अतिथिं भोजयानाश्च वेदाभ्यासरतास्तु ते।९३।

एतच्च परमं क्षेत्रं पुष्करं ब्रह्मसंज्ञितम्।
तत्रस्था ये द्विजाः शांता वसंति क्षेत्रवासिनः।९४।

न तेषां दुर्लभं किंचिद्ब्रह्मलोके भविष्यति।
कोकामुखे कुरुक्षेत्रे नैमिषे ऋषिसंगमे।९५।

वाराणस्यां प्रभासे च तथा बदरिकाश्रमे।
गंगाद्वारे प्रयागे च गंगासागरसंगमे।९६।

रुद्रकोट्यां विरूपाक्षे मित्रस्यापि तथा वने।
तीर्थेष्वेतेषु सर्वेषु सिद्धिर्या द्वादशाब्दिका।९७।

प्राप्यते मानवैर्लोके षण्मासाद्राजसत्तम।
पुष्करे तु न संदेहो ब्रह्मचर्यमना यदि।९८।

तीर्थानां परमं तीर्थं क्षेत्राणामपि चोत्तमम्।
सदा तु पूजितं पूज्यैर्भक्तियुक्तैः पितामहे।९९।

अतः परं प्रवक्ष्यामिसावित्र्या ब्रह्मणा सह।
वादो यथानुभूतस्तु परिहासकृतो महान्।१००। 1.17.100।

सावित्रीगमने सर्वा-आगता देवयोषितः।
भृगोःख्यात्यां समुत्पन्नाविष्णुपत्नी यशस्विनी।१०१।

आमन्त्रिता सदा लक्ष्मीस्तत्रायाता त्वरान्विता।
मदिराच महाभागा योगनिद्रा विभूतिदा।१०२।

श्रीः कमलालयाभूतिः कीर्तिः श्रद्धा मनस्विनी।
पुष्टितुष्टिप्रदा या तु देव्या एताः समागताः।१०३।

सती या दक्षतनया उमेति पार्वती शुभा।
त्रैलोक्यसुन्दरी देवी स्त्रीणां सौभाग्यदायिनी।१०४।

जया च विजया चैव मधुच्छन्दामरावती।
सुप्रिया जनकान्ता च सावित्र्या मंदिरे शुभे।१०५।

गौर्या सह समायातास्सुवेषा भरणान्विताः।
पुलोमदुहिता चैव शक्राणी च सहाप्सराः।१०६।

स्वाहा चापि स्वधाऽऽयाता धूमोर्णा च वरानना।
यक्षी तु राक्षसी चैव गौरी चैव महाधना।१०७।

मनोजवा वायुपत्नी ऋद्धिश्च धनदप्रिया।
देवकन्यास्तथाऽऽयाता दानव्यो दनुवल्लभाः।१०८।

सप्तर्षीणां महापत्न्य ऋषीणां च वरांगनाः।
एवं भगिन्यो दुहिता विद्याधरीगणास्तथा।१०९।

राक्षस्यः पितृकन्याश्च तथान्या लोकमातरः।
वधूभिः सस्नुषाभिश्च सावित्री गन्तुमिच्छति।११०।

अदित्याद्यास्तथा सर्वा दक्षकन्यास्समागताः।
ताभिः परिवृता साध्वी ब्रह्माणी कमलालया।१११।

काचिन्मोदकमादाय काचिच्छूर्पं वरानना।
फलपूरितमादाय प्रयाता ब्रह्मणोंतिकम्।११२।

आढकीः सह निष्पावा गृहीत्वान्यास्तथापरा।
दाडिमानि विचित्राणि मातुलिंगानि शोभना।११३।

करीराणि तथा चान्या गृहीत्वा कमलानि च।
कौसुंभकं जीरकं च खर्जूरमपरा तथा।११४।

उत्तमान्यपरादाय नालिकेराणि सर्वशः।
द्राक्षयापूरितं काचित्पात्रंश्रृँगाटकंतथा।११५।

कर्पूराणि विचित्राणि जंबूकानि शुभानि च।
अक्षोटामलकान्गृह्य जम्बीराणि तथापरा।११६।

बिल्वानि परिपक्वानि चिपिटानि वरानना।
कार्पासतूलिकाश्चान्या वस्त्रं कौसुम्भकं तथा।११७।

एवमाद्यानि चान्यानि कृत्वा शूर्पे वराननाः।
सावित्र्यासहिताःसर्वाः संप्राप्ताःसहसाशुभाः।११८।

सावित्रीमागतां दृष्ट्वा भीतस्तत्र पुरन्दरः।
अधोमुखः स्थितोब्रह्मा किमेषा मांवदिष्यति।११९।

त्रपान्वितौ विष्णुरुद्रौ सर्वे चान्ये द्विजातयः।
सभासदस्तथा भीतास्तथा चान्ये दिवौकसः।१२०।

पुत्राःपौत्रा भागिनेया मातुला भ्रातरस्तथा।
ऋभवो नाम ये देवा देवानामपि देवताः।१२१।

वैलक्ष्येवस्थिताः सर्वे सावित्री किं वदिष्यति।
ब्रह्मपार्श्वे स्थिता तत्र किंतु वै गोपकन्यका।१२२।

मौनीभूता तु शृण्वाना सर्वेषां वदतां गिरः।
अद्ध्वर्युणा समाहूता नागता वरवर्णिनी।१२३।

शक्रेणान्याहृता-आभीरादत्ता सा विष्णुनास्वयम्।
अनुमोदिताचरुद्रेणपित्राऽदत्तास्वयं तथा।१२४।

कथं सा भविता यज्ञे समाप्तिं वा व्रजेत्कथम्।
एवं चिंतयतां तेषां प्रविष्टा कमलालया।१२५।

वृतो ब्रह्मासदस्यैस्तु ऋत्विग्भिर्दैवतैस्तथा।
हूयंते चाग्नयस्तत्र ब्राह्मणैर्वैदपारगैः।१२६।

पत्नीशालास्थिता गोपी सैणश्रृँगा समेखला।
क्षौमवस्त्रपरीधाना ध्यायंती परमं पदम्।१२७।

पतिव्रता पतिप्राणा प्राधान्ये च निवेशिता।
रूपान्विता विशालाक्षी तेजसा भास्करोपमा।१२८।

द्योतयन्ती सदस्तत्र सूर्यस्येव यथा प्रभा।
ज्वलमानं तथा वह्निं श्रयन्ते ऋत्विजस्तथा।१२९।

पशूनामिह गृह्णानाभागं स्वस्व चरोर्मुदा।
यज्ञभागार्थिनो देवा विलम्बाद्ब्रुवते तदा।१३०।

कालहीनं न कर्तव्यं कृतं न फलदं यतः।
वेदेष्वेवमधीकारो दृष्टःसर्वैर्मनीषिभिः।१३१।

प्रावर्ग्ये क्रियमाणे तु ब्राह्मणैर्वेदपारगैः।
क्षीरद्वयेन संयुक्त शृतेनाध्वर्युणा तथा।१३२।

उपहूतेनागते नचाहूतेषु द्विजन्मसु।
क्रियमाणे तथाभक्ष्ये दृष्ट्वा देवी रुषान्विता।१३३।

उवाच देवी ब्रह्माणं सदोमध्ये तु मौनिनम्।
किमेतद्युज्यते देव कर्तुमेतद्विचेष्टितम्।१३४।

मां परित्यज्य यत्कामात्कृतवानसि किल्बिषम्।
नतुल्यापादरजसा ममैषा या शिरः कृता।१३५।

यद्वदन्ति जनास्सर्वे संगताः सदसि स्थिताः।
आज्ञामीश्वरभूतानां तां कुरुष्व यदीच्छसि।१३६।

भवता रूपलोभेन कृतं लोकविगर्हितम्।
पुत्रेषु नकृतालज्जा पौत्रेषुचन ते प्रभो।१३७।

कामकारकृतं मन्य एतत्कर्मविगर्हितम्।
पितामहोसि देवानामृषीणां प्रपितामहः।१३८।

कथं न ते त्रपा जाता आत्मनःपश्यतस्तनुम्।
लोकमध्येकृतं हास्यमहं चापकृता प्रभो।१३९।

यद्येष ते स्थिरो भावस्तिष्ठ देव नमोस्तुते।
अहंकथंसखीनांतु दर्शयिष्यामि वैमुखम्।१४०।

भर्त्रा मे विधृता पत्नी कथमेतदहं वदे।
          "ब्रह्मोवाच।
ऋत्विग्भिस्त्वरितश्चाहं दीक्षाकालादनंतरम्।१४१।

पत्नीं विना न होमोत्र शीघ्रं पत्नीमिहानय।
शक्रेणैषा समानीता दत्तेयं मम विष्णुना।१४२।

गृहीता च मया सुभ्रु क्षमस्वैतं मया कृतम्।
न चापराधं भूयोन्यं करिष्ये तव सुव्रते।१४३।

पादयोः पतितस्तेहं क्षमस्वेह नमोस्तुते।
        "पुलस्त्य उवाच।
एवमुक्ता तदा क्रुद्धा ब्रह्माणं शप्तुमुद्यता।१४४।

यदि मेस्ति तपस्तप्तं गुरवो यदि तोषिताः।
सर्वब्रह्मसमूहेषु स्थानेषु विविधेषु च।१४५।

नैव ते ब्राह्मणाः पूजां करिष्यंति कदाचन।
ॠते तु कार्तिकीमेकां पूजां सांवत्सरीं तव।१४६।

करिष्यन्ति द्विजाः सर्वे मर्त्या नान्यत्र भूतले।
एतद्ब्रह्माणमुक्त्वाह शतक्रतुमुपस्थितम्।१४७।

भोभोः! शक्र त्वयानीता आभीरी ब्रह्मणोन्तिकम्।
यस्मात्ते क्षुद्रकंकर्मतस्मात्वं लप्स्यसे फलम्।१४८।

यदा संग्राममध्ये त्वं स्थाता शक्र भविष्यसि।
तदा त्वं शत्रुभिर्बद्धो नीतः परमिकां दशाम्।१४९।

अकिञ्चनो नष्टसत्वः शत्रूणां नगरे स्थितः।
पराभवं महत्प्राप्य न चिरादेव मोक्ष्यसे।१५०।1.17.150।

शक्रं शप्त्वा तदा देवी विष्णुं वाक्यमथाब्रवीत्।
भृगुवाक्येन ते जन्म यदा मर्त्ये भविष्यति।१५१।

भार्यावियोगजं दुःखं तदा त्वं तत्र भोक्ष्यसे।
हृतातेशत्रुणा पत्नी परे पारो महोदधेः।१५२।

न च त्वं ज्ञास्यसे नीतां शोकोपहतचेतनः।
भ्रात्रा सह परं कष्टामापदं प्राप्य दुःखितः।१५३।

यदा यदुकुले जातः•★कृष्णसंज्ञो भविष्यसि।
पशूनां दासतां प्राप्य चिरकालं भ्रमिष्यसि।१५४।

तदाह रुद्रं कुपिता यदा दारुवने स्थितः।
तदा त ॠषयः क्रुद्धाःशापं दास्यन्तिवै हर।१५५।

भोभोः !कापालिक क्षुद्र स्त्रीरस्माकं जिहीर्षसि।
तदेतद्दर्पितं तेद्य भूमौ लिङ्गंपतिष्यति।१५६।

विहीनः पौरुषेण त्वं मुनिशापाच्च पीडितः।
गङ्गाद्वारेस्थिता पत्नी सा त्वामाश्वासयिष्यति।१५७।

अग्ने त्वं सर्वभक्षोसि पूर्वं पुत्रेण मे कृतः।
भृगुणा धर्मनित्येन कथं दग्धं दहाम्यहम्।१५८।

जातवेदस्स रुद्रस्त्वां रेतसा प्लावयिष्यति।
अमेध्येषु च तेजिह्वा अधिकं प्रज्वलिष्यति।१५९।

ब्राह्मणानृत्विजः सर्वान्सावित्रीवैशशाप ह।
प्रतिग्रहार्थाग्निहोत्रोवृथाटव्याश्रयास्तथा।१६०।

सदा तीर्थानि क्षेत्राणि लोभादेव भजिष्यथ।
परान्नेषु सदातृप्ता अतृप्तास्स्वगृहेषु च।१६१।

अयाज्ययाजनं कृत्वा कुत्सितस्य प्रतिग्रहम्।
वृथाधनार्जनं कृत्वा व्ययं चैव तथा वृथा।१६२।

प्रेतानां तेन प्रेतत्वं भविष्यति न संशयः।
एवं शक्रं तथा विष्णुं रुद्रं वै पावकं तथा।१६३।

ब्रह्माणं ब्राह्मणांश्चैव सर्वांस्तानाशपद्रुषा।
शापं दत्वा तथातेषां निष्क्रांता सदसस्तथा।१६४।

ज्येष्ठं पुष्करमासाद्य तदासा च व्यवस्थिता।
लक्ष्मींप्राह सतीं तां चशक्रभार्यां वराननाम्।१६५।

युवतीस्तास्तथोवाच नात्र स्थास्यामि सन्सदि।
तत्रचाहं गमिष्यामि यत्रश्रोष्ये न च ध्वनिम्।१६६।

ततस्ताः प्रमदाः सर्वाः प्रयाताः स्वनिकेतनम्।
सावित्री कुपिता तासामपि शापाय चोद्यता।१६७।

यस्मान्मां तु परित्यज्य गतास्ता देवयोषितः।
तासामपि तथा शापंप्रदास्येकुपिता भृशम्।१६८।

नैकत्रवासो लक्ष्म्यास्तु भविष्यतिकदाचन।
क्षुद्रा सा चलचित्ता चमूर्खेषु चवसिष्यति।१६९।

म्लेच्छेषु पार्वतीयेषु कुत्सिते कुत्सिते तथा।
मूर्खेषु चावलिप्तेषु अभिशप्ते दुरात्मनि।१७०।

एवंविधे नरे स्यात्ते वसतिःशापकारिता।
शापं दत्वाततस्तस्या इन्द्राणीमशपत्ततदा।१७१।

ब्रह्महत्या गृहीतेंद्रे पत्यौ तेदुःखभागिनि।
नहुषापहृते राज्ये दृष्ट्वा त्वांयाचयिष्यति।१७२।

अहमिन्द्रः कथं चैषा नोपस्थास्यति बालिशा।
सर्वान्देवान्हनिष्यामि न लप्स्येहं शचीं यदि।१७३।

नष्टा त्वं च तदा त्रस्ता वाक्पतेर्दुःखिता गृहे।
वसिष्यसे दुराचारे मम शापेन गर्विते।१७४।

देवभार्यासु सर्वासु तदा शापमयच्छत।
न चापत्यकृतां प्रीतिमेताः सर्वा लभिष्यथ।१७५।

दह्यमाना दिवारात्रौ वंध्याशब्देन दूषिताः।
गौर्य्यप्येवं तदा शप्ता सावित्र्या वरवर्णिनी।१७६।

रुदमाना तु सा दृष्टा विष्णुना च प्रसादिता।
मा रोदीस्त्वंविशालाक्षि एह्यागच्छ सदाशुभे।१७७।

प्रविश्य च सभां देहि मेखलां क्षौमवाससी।
गृहाण दीक्षां ब्रह्माणिपादौ च प्रणमामि ते।१७८।

एवमुक्ताऽब्रवीदेनं न करोमि वचस्तव।
तत्रचाहं गमिष्यामि यत्रश्रोष्ये न वै ध्वनिम्।१७९।

एतावदुक्त्वा सारुह्य तस्मात्स्थानद्गिरौ स्थिता।
विष्णुस्तदग्रतःस्थित्वाबध्वा च करसम्पुटं।१८०।

तुष्टाव प्रणतो भूत्वा भक्त्या परमयास्थितः।
       "विष्णुरुवाच।
सर्वगा सर्वभूतेषु द्रष्टव्या सर्वतोद्भुता।१८१।

सदसच्चैव यत्किंचिद्दृश्यं तन्न विना त्वया।
तथापियेषु स्थानेषु द्रष्टव्या सिद्धिमीप्सुभिः।१८२।

स्मर्तव्या भूमिकामैर्वा तत्प्रवक्ष्यामि तेग्रतः।
सावित्री पुष्करेनाम तीर्थानां प्रवरे शुभे।१८३।

वाराणस्यां विशालाक्षी नैमिषे लिंगधारिणी।
प्रयागे ललितादेवी कामुका गन्धमादने।१८४।

मानसे कुमुदा नाम विश्वकाया तथाम्बरे।
गोमन्ते गोमती नाम मन्दरेकामचारिणी।१८५।

मदोत्कटा चैत्ररथे जयन्ती हस्तिनापुरे।
कान्यकुब्जे तथा गौरीरम्भा मलयपर्वते।१८६।

एकाम्रके कीर्तिमती विश्वा विश्वेश्वरी तथा।
कर्णिके पुरुहस्तेति केदारे मार्गदायिका।१८७।

नन्दा हिमवतः पृष्टे गोकर्णे भद्रकालिका।
स्थाण्वीश्वरे भवानी तु बिल्वकेबिल्वपत्रिका।१८८।

श्रीशैले माधवीदेवी भद्राभद्रेश्वरी तथा।
जया वराहशैले तु कमलाकमलालये।१८९।

रुद्रकोट्यां तुरुद्राणी काली कालञ्जरे तथा।
महालिंगे तु कपिला कर्कोटे मंगलेश्वरी।१९०।

शालिग्रामे महादेवी शिवलिंगेजलप्रिया।
मायापुर्यां कुमारीतु सन्तानेललितातथा।१९१।

उत्पलाक्षी सहस्राक्षे हिरण्याक्षे महोत्पला।
गयायां मंगला नाम विमला पुरुषोत्तमे।१९२।

विपाशायाममोघाक्षी पाटला पुण्यवर्द्धने।
नारायणी सुपार्श्वे तु त्रिकूटे भद्रसुंदरी।१९३।

विपुले विपुला नाम कल्याणी मलयाचले।
कोटवी कोटितीर्थे तु सुगंधा माधवीवने।१९४।

कुब्जाम्रके त्रिसन्ध्या तु गंगाद्वारे हरिप्रिया।
शिवकुण्डे शिवानंदा नन्दिनी देविकातटे।१९५।

रुक्मिणी द्वारवत्यां तु राधा वृन्दावने तथा।
देवकी मथुरायां तु पाताले परमेश्वरी।१९६।

चित्रकूटे तथा सीता विंध्ये विंध्यनिवासिनी।
सह्याद्रावेकवीरा तु हरिश्चन्द्रे तु चन्द्रिका।१९७।

रमणा रामतीर्थे तु यमुनायां मृगावती।
करवीरे महालक्ष्मी रुमादेवी विनायके।१९८।

अरोगा वैद्यनाथे तु महाकाले महेश्वरी।
अभया पुष्पतीर्थे तु अमृता विंध्यकन्दरे।१९९।

माण्डव्ये माण्डवी देवी स्वाहा माहेश्वरे पुरे।
वेगले तु प्रचण्डाथ चण्डिकामरकण्टके।२००। 1.17.200।

सोमेश्वरे वरारोहा प्रभासे पुष्करावती।
देवमाता सरस्वत्यांपारापारे तटे स्थिता।२०१।

महालये महापद्मापयोष्ण्यां पिंगलेश्वरी।
सिंहिका कृतशौचे तु कार्तिकेये तु शंकरी।२०२।

उत्पलावर्तके लोला सुभद्रा सिन्धुसंगमे।
उमा सिद्धवने लक्ष्मीरनंगा भरताश्रमे।२०३।

जालन्धरे विश्वमुखी तारा किष्किन्धपर्वते।
देवदारुवने पुष्टिर्मेधा काश्मीरमण्डले।२०४।

भीमा देवी हिमाद्रौ च तुष्टिर्वस्त्रेश्वरे तथा।
कपालमोचने श्रद्धा माता कायावरोहणे।२०५।

शङ्खोद्धारे ध्वनिर्नाम धृतिःपिण्डारके तथा।
काला तु चन्द्रभागायामच्छोदे सिद्धिदायिनी।२०६।

वेणायाममृता देवी वदर्यामूर्वशी तथा।
औषधी चोत्तरकुरौ कुशद्वीपे कुशोदका।२०७।

मन्मथा हेमकूटे तु कुमुदे सत्यवादिनी।
अश्वत्थेवन्दनीया तु निधिर्वै श्रवणालये।२०८।

गायत्री वेदवदने पार्वती शिवसन्निधौ।
देवलोके तथेंद्राणी ब्रह्मास्ये तु सरस्वती।२०९।

सूर्यबिम्बे प्रभानाम मातॄणां वैष्णवी तथा।
अरुन्धती सतीनां तु रामासु च तिलोत्तमा।२१०।

चित्रे ब्रह्मकला नाम शक्तिः सर्वशरीरिणां।
एतद्भक्त्या मया प्रोक्तं नामाष्टशतमुत्तमं।२११।

अष्टोत्तरं च तीर्थानां शतमेतदुदाहृतं।
यो जपेच्छ्रुणुयाद्वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते।२१२।

येषु तीर्थेषु यः कृत्वा स्नानं पश्येन्नरोत्तमः।
सर्वपापविनिर्मुक्तः कल्पं ब्रह्मपुरे वसेत्।२१३।

नामाष्टकशतं यस्तु श्रावयेद्ब्रह्मसन्निधौ।
पौर्णमास्याममायां वा बहुपुत्रो भवेन्नरः।२१४।

गोदाने श्राद्धदाने वा अहन्यहनि वा पुनः।
देवार्चनविधौ शृण्वन्परं ब्रह्माधिगच्छति।२१५।

एवं स्तुवंतं सावित्री विष्णुं प्रोवाच सुव्रता।
सम्यक्स्तुता त्वया पुत्र त्वमजय्योभविष्यसि।२१६।

अवतारे सदारस्त्वं पितृमातृषु वल्लभः।
इह चागत्य यो मां तु स्तवेनानेन संस्तुयात्।२१७।

सर्वपापविनिर्मुक्तः परं स्थानं गमिष्यति।
गच्छयज्ञं विरिञ्चस्य समाप्तिं नय पुत्रक।२१८।

कुरुक्षेत्रे प्रयागे च भविष्ये चान्नदायिनी।
समीपगा स्थिता भर्त्तुःकरिष्ये तव भाषितम्।२१९।

एवमुक्तो गतो विष्णुर्ब्रह्मणः सद उत्तम्।
गतायामथ सावित्र्यां गायत्री वाक्यमब्रवीत्।२२०।

शृण्वन्तु वाक्यमृषयो मदीयं भर्तृसन्निधौ।
यदिदं वच्म्यहं तुष्टा वरदानाय चोद्यता।२२१।

ब्रह्माणं पूजयिष्यंति नरा भक्तिसमन्विताः।
तेषां वस्त्रं धनंधान्यं दाराःसौख्यं धनानि च।२२२।

अविच्छिन्नं तथा सौख्यं गृहे वै पुत्रपौत्रकम्।
भुक्त्वासौ सुचिरं कालमंते मोक्षं गमिष्यति।२२३।

      "पुलस्त्य उवाच।
ब्रह्माणं च प्रतिष्ठाप्य सर्वयत्नैर्विधानतः।
यत्पुण्यफलमाप्नोति तदेकाग्रमनाः शृणु।२२४।

सर्वयज्ञ तपो दान तीर्थ वेदेषु यत्फलम्।
तत्फलं कोटिगुणितं लभेतैतत्प्रतिष्ठया।२२५।

पौर्णमास्युपवासं तु कृत्वा भक्त्या नराधिप।
अनेन विधिना यस्तु विरिञ्चिं पूजयेन्नरः।२२६।

प्रतिपदि महाबाहो स याति ब्रह्मणः पदम्।
विरिञ्चिं वासुदेवं तु ऋत्विग्भिश्च विशेषतः।२२७।

कार्तिके मासि देवस्य रथयात्रा प्रकीर्तिता।
यांकृत्वावामानवाभक्त्यासंयान्तिब्रह्मलोकताम्।२२८।

कार्तिके मासि राजेंद्र पौर्णमास्यां चतुर्मुखम्।
मार्गेण ब्रह्मणा सार्द्धं सावित्र्या च परंतप।२२९।

भ्रामयेन्नगरं सर्वं नानावाद्यसमन्वितः।
स्नपयेद्भ्रमयित्वा तु सलोकं नगरं नृप।२३०।

ब्राह्मणान्भोजयित्वाग्रे शाण्डिलेयं प्रपूज्य च।
आरोपयेद्रथे देवं पुण्यवादित्रनिःस्वनैः।२३१।

रथाग्रे शाण्डिलीपुत्रं पूजयित्वा विधानतः।
ब्राह्मणान्वाचयित्वातु कृत्वा पुण्याहमङ्गलम्।२३२।

देवमारोपयित्वा च रथे कुर्यात्प्रजागरं।
नानाविधैः प्रेक्षणिकैर्ब्रह्मघौषैश्च पुष्कलैः।२३३।

कृत्वा प्रजागरं देवं प्रभाते ब्राह्मणान्नृप।
भोजयित्वा यथाशक्ति भक्ष्यभोज्यैरनेकशः।२३४।

पूजयित्वा जनं धीर मंत्रेण विधिवन्नृप।
आज्येन तु महाबाहो पयसा पायसेन च।२३५।

ब्राह्मणान्वाचयित्वा तु स्वस्त्या तु विधिवन्नृप।
कृत्वा पुण्याहशब्दं च तद्रथं भ्रामयेत्पुरे।२३६।

विप्रैश्चतुर्वेदविद्भिर्भ्रामयेद्ब्रह्मणो रथम्।
बह्वृवृचाथर्वणैर्वीरछन्दोगाध्वर्युभिस्तथा।२३७।

भ्रामयेद्देवदेवस्य सुरश्रेष्ठस्य तं रथं।
प्रदक्षिणं पुरं सर्वं मार्गेण सुसमेन तु।२३८।

न वोढव्यो रथो वीर रूद्रेण हितमिच्छता।
न चारोहेद्रथं प्राज्ञो मुक्त्वैकं भोजकं नृपः।२३९।

ब्रह्मणो दक्षिणे पार्श्वे गायत्रीं स्थापयेन्नृप।
भोजकं वामपार्श्वे तुपुरतःपंङ्कजं न्येसेत्।२४०।

एवं तूर्यनिनादैस्तु शङ्ख शब्दैश्च पुष्कलैः।
भ्रामयित्वा रथं वीर पुरं सर्वं प्रदक्षिणम्।२४१।

स्वस्थाने स्थापयेद्देवं दत्वा नीराजनं बुधः।
यएवं कुरुते यात्रां यो वा भक्त्यापिपश्यति।२४२।

रथं वा कर्षयेद्यस्तु स गच्छेद्ब्रह्मणः पदं।

  • कार्तिके मास्यमावास्यां यश्च दीपप्रदीपनं।२४३।


शालायां ब्रह्मणः कुर्यात्स गच्छेत्परमं पदम्।
गन्धपुष्पैर्नवैर्वस्त्रैरात्मानं पूजयेत्तु यः।२४४।

तस्यां प्रतिपदायां तु स गच्छेद्ब्रह्मणः पदम्।
महापुण्यातिथिरियं *-बलिराज्यप्रवर्तिनी।२४५।

ब्रह्मणः सुप्रिया नित्यं बालेयी परिकीर्तिता।
ब्रह्माणं पूजयेद्योऽस्यामात्मानं च विशेषतः।२४६।

स याति परमं स्थानं विष्णोरमिततेजसः।
चैत्रे मासि महाबाहो पुण्या प्रतिपदां वरा।२४७।

तस्यां यः श्वपचं स्पृष्ट्वा स्नानं कुर्यान्नरोत्तमः।
न तस्य दुरितं किंचिन्नाधयो व्याधयो नृप।२४८।

भवन्ति कुरुशार्दूल तस्मात्स्नानं समाचरेत्।
दिव्यं नीराजनंतद्धि सर्वरोगविनाशनं।२४९।

गोमहिष्यादि यत्किंचित्तत्सर्वं कर्षयेन्नृप।
तेन वस्त्रादिभिः सर्वैस्तोरणंबाह्यतो न्यसेत्।२५०।1.17.250।



ब्राह्मणानां तथा भोज्यं कुर्यात्कुरुकुलोद्वह।
तिस्रो ह्येताः पुरा प्रोक्तास्तिथयः कुरुनन्दन।२५१।

कार्तिकाश्वयुजे मासि चैत्रेमासि तथा नृप।
स्नानं दानं शतगुणं कार्त्तिके या तिथिर्नृप।२५२।

बलिराज्ञस्तु शुभदा पशूनां हितकारिणी।
         "गायत्र्युवाच।
यदुक्तं तु तया वाक्यं सावित्र्या कमलोद्भवं।२५३।

न तु ते ब्राह्मणाः पूजां करिष्यन्ति कदाचन।
मदीयं तु वचःश्रुत्वा ये करिष्यन्ति चार्चनं।२५४।

इह भुक्त्वा तु भोगांस्ते परत्र मोक्षभागिनः।
एतां ज्ञात्वा परां दृष्टिं वरं तुष्टः प्रयच्छति।२५५।

शक्राहं ते वरं दास्ये संग्रामे शत्रुनिग्रहे।
तदा ब्रह्मा मोचयिता गत्वा शत्रुनिकेतनम्।२५६।

स्वपुरं लप्स्यसे नष्टं शत्रुनाशात्परां मुदं।
अकंटकं महद्राज्यं त्रैलोक्ये ते भविष्यति।२५७।

मर्त्यलोके यदा विष्णो अवतारं करिष्यसि।
भ्रात्रा सह परं दुःखं स्वभार्याहरणादिजं।२५८।

हत्वा शत्रुं पुनर्भार्यां लप्स्यसे सुरसन्निधौ।
गृहीत्वातां पुनाराज्यं कृत्वा स्वर्गंगमिष्यसि।२५९।

एकादशसहस्राणि वर्षाणां च पुनर्दिवं।
ख्यातिस्ते विपुला लोके अनुरागं जनैस्सह।२६०।

सान्तानिकानाम तेषां लोका स्थास्यन्ति भाविताः।
त्वया ते तारिता देव रामरूपेण मानवाः।२६१।

गायत्री तु तदा रुद्रंवरदा प्रत्यभाषत।
पतितेपिच ते लिंगे पूजां कुर्वंति ये नराः।२६२।

ते पूताः पुण्यकर्माणः स्वर्गलोकस्य भागिनः।
न तां गतिं चाग्निहोत्रे न क्रतौ हुतपावके।२६३।

यां गतिं मनुजा यांति तव लिंगस्य पूजनात्।
गंगातीरे सदा लिंगं बिल्बपत्रेण ये तव।२६४।

पूजयिष्यंति सुप्राता रुद्रलोकस्य भागिनः।
प्राप्यापि शर्वभक्तत्वमग्ने त्वं भव पावनः।२६५।

त्वयि प्रीते सुराः सर्वे प्रीता वै नात्र संशयः।
त्वन्मुखेन हविर्देवैः प्रीताः प्रीते त्वयिध्रुवम्।२६६।

भुञ्जते नात्र सन्देहो वेदोक्तं वचनं यथा।
गायत्री ब्राह्मणांस्तांश्च सर्वांश्चैवाब्रवीदिदं।२६७।

युष्माकं प्रीणनं कृत्वा सर्वतीर्थेषु मानवाः।
पदं सर्वे गमिष्यंति वैराजाख्यं न संशयः।२६८।

अन्नप्रकारान्विविधान्दत्वा दानान्यनेकशः।
श्राद्धेषु प्रीणनं कृत्वा देवदेवा भवन्ति ते।२६९।

ये च वै ब्राह्मणश्रेष्ठास्तेषामास्ये दिवौकसः।
भुञ्जते च हविः क्षिप्रं कव्यं चैवपितामहाः।२७०।

यूयं हि धारणे शक्तास्त्रैलोक्यस्य न संशयः।
प्राणायामेन चैकेन सर्वे पूता भविष्यथ।२७१।

विशेषात्पुष्करे स्नात्वा मां जप्त्वा वेदमातरं।
प्रतिग्रहकृतान्दोषान्न प्राप्स्यथ द्विजोतमाः।२७२।

पुष्करे चान्नदानेन प्रीताः स्युः सर्वदेवताः।
एकस्मिन्भोजिते विप्रेकोट्याः फलमवाप्स्यते।२७३।

ब्रह्महत्यादिपापानि दुष्कृतानि कृतानि च।
करिष्यंति नरास्सर्वे दत्वा युष्मत्करे धनम्।२७४।

मदीयेन तु जाप्येन पूजनीयस्त्रिभिः कृतैः।
ब्रह्महत्यासमं पापं तत्क्षणादेव नश्यति।२७५।

दशभिर्जन्मभिर्जातं शतेन च पुरा कृतं।
त्रियुगेन सहस्रेण गायत्री हन्ति किल्बिषं।२७६।

एवं ज्ञात्वा सदा पूता जाप्ये तु मम वै कृते।
भविष्यध्वं न संदेहो नात्र कार्या विचारणा।२७७।

प्रणवेन त्रिमात्रेण सार्द्धंजप्त्वा विशेषतः।
पूताः सर्वे न संदेहो जप्त्वामां शिरसा सह।२७८।

अष्टाक्षरा स्थिता चाहं जगद्व्याप्तं मया त्त्विदं।
माताहं सर्ववेदानां पदैः सर्वेरलंकृता।२७९।

जप्त्वा मां भक्तितः सिद्धिं यास्यंति द्विजसत्तमाः।
प्राधान्यं मम जाप्येन सर्वेषां वो भविष्यति।२८०।

गायत्रीसारमात्रोपि वरं विप्रः सुसंयतः।
नायंत्रितश्चतुर्वेदी सर्वाशी सर्वविक्रयी।२८१।

यस्माद्विप्रेषु सावित्र्या शापो दत्तःसदस्यथ।
अत्र दत्तं हुतं चापि सर्वमक्षयकारकम्।२८२।

दत्तो वरो मया तेन युष्माकं द्विजसत्तमाः।
अग्निहोत्रपरा विप्रास्त्रिकालं होमदायिनः।२८३।

स्वर्गं ते तु गमिष्यंति सैकविंशतिभिः कुलैः।
एवं शक्रस्य विष्णोश्च रुद्रस्य पावकस्य च।२८४।

ब्रह्मणो ब्राह्मणानां च गायत्रीवरमुत्तमम्।
तस्मिन्वै पुष्करे दत्त्वा ब्रह्मणःपार्श्वगाऽभवत्।२८५।

चारणैस्तु तदाऽऽख्यातं लक्ष्म्या वै शापकारणम्।
युवतीनाञ्च सर्वासां शापाञ्ज्ञात्वापृथक्पृथक्।२८६।

लक्ष्म्याश्चैव वरं प्रादाद्गायत्री ब्रह्मणः प्रिया।
अकुत्सितान्सदा सर्वान्कुर्वन्ती धनशोभना।२८७।

शोभिष्यसे न संदेहः सर्वेभ्यः प्रीतिदायिनी।
ये त्वया वीक्षिताःपुत्रि सर्वेते पुण्यभोजनाः।२८८।

परित्यक्तास्त्वया ये तु सर्वे ते दुःखभागिनः।
तेषां जातिः कुलं शीलं धर्मश्चैव वरानने।२८९।

सभायां ते च शोभंते दृश्यंते चैव पार्थिवैः।
अर्थित्वं चैव तेषां तु करिष्यंति द्विजोत्तमाः।२९०।

सौजन्यं तेषु कुर्वंति त्वं नो भ्राता पिता गुरुः।
बांधवोपि न संदेहो न जीवेयं त्वया विना।२९१।

त्वयि दृष्टे प्रसन्ना मे दृष्टिर्भवति शोभना।
मनः प्रसीदतेत्यर्थं सत्यं सत्यं वदामि ते।२९२।

एवंविधानि वाक्यानि त्वद्दृष्ट्या ये निरीक्षिताः।
सज्जनास्ते तु श्रोष्यंति जनानां प्रीतिदायकाः।२९३।

इन्द्रत्वं नहुषः प्राप्य दृष्ट्वा त्वां याचयिष्यति।
त्वद्दृष्ट्या तु हतःपापो ह्यगस्त्यवचनाद्ध्रुवम्।२९४।

सर्पत्वं समनुप्राप्य प्रार्थयिष्यति तं तु सः।
दर्पेणाहं विनष्टोस्मि शरणं मे मुने भव।२९५।

वाक्येन तेन तस्यासौ नृपस्य भगवानृषिः।
कृत्वा मनसि कारुण्यमिदं वाक्यं वदिष्यति।२९६।

उत्पत्स्यते कुले राजा त्वदीये कुलनन्दनः।
सर्परूपधरं दृष्ट्वा स ते शापं हि भेत्स्यति।२९७।

तदा त्वं सर्पतां त्यक्त्वा पुनः स्वर्गं गमिष्यसि।
अश्वमेधकृतेन त्वं भर्त्रा सह पुनर्दिवम्।२९८।

प्राप्स्यसे वरदानेन मदीयेन सुलोचने।
      "पुलस्त्य उवाच।
देवपत्न्यस्तदा सर्वास्तुष्टया परिभाषिताः।२९९।

अपत्यैरपि हीनानां नैव दुःखं भविष्यति।
गौरी चैव तु गायत्र्या तदा सापि विबोधिता।३००। 1.17.300।

बृंहिता परितोषेण वरान्दत्त्वा मनस्विनी।
समाप्तिंतस्य यज्ञस्य काञ्क्षन्तीब्रह्मणःप्रिया।३०१।

वरदां तां तथा दृष्ट्वा गायत्रीं वेदमातरम्।
प्रणिपत्य तदा रुद्रः स्तुतिमेतां चकार ह।३०२।

        "रुद्र उवाच।
नमोस्तु ते वेदमातरष्टाक्षरविशोधिते।
गायत्री दुर्गतरणी वाणी सप्तविधा तथा।३०३।

सर्वाणि स्तुतिशास्त्राणि गाथाश्च निखिलास्तथा।
अक्षराणि च सर्वाणि लक्षणानि तथैव च।३०४।

भाष्यादि सर्वशास्त्राणि ये चान्ये नियमास्तथा।
अक्षराणि च सर्वाणि त्वं तु देवि नमोस्तुते।३०५।

श्वेता त्वं श्वेतरूपासि शशांकेन समानना।
बिभ्रती विपुलौ बाहू कदलीगर्भकोमलौ।३०६।

एणश्रृँगं करे गृह्य पंकजं च सुनिर्मलम्।
वसाना वसने क्षौमे रक्तेनोत्तरवाससा।३०७।

शशिरश्मिप्रकाशेन हारेणोरसि राजिता।
दिव्यकुंडलपूर्णाभ्यां कर्णाभ्यां सुविभूषिता।३०८।

चंद्रसापत्न्यभूतेन मुखेन त्वं विराजसे।
मकुटेनातिशुद्धेन केशबंधेन शोभिता।३०९।

भुजंगाभोगसदृशौ भुजौ ते भूषणन्दिवः।
स्तनौ ते रुचिरौ देवि वर्तुलौ समचूचुकौ।३१०।

जघनेनातिशुभ्रेण त्रिवलीभंगदर्पिता।
सुमध्यवर्त्तिनी नाभिर्गंभीरा शुभदर्शिनी।३११।

विस्तीर्णजघना देवी सुश्रोणी च वरानने।
सुजातवृत्तोरुयुगा सुजानु चरणा तथा।३१२।

त्रैलोक्यधारिणी सा त्वं भुवि सत्योपयाचना।
भविष्यसि महाभागे वरदा वरवर्णिनी।३१३।

पुष्करे च कृता यात्रा दृष्ट्वा त्वां संभविष्यति।
ज्येष्ठे मासेपौर्णमास्यामग्र्यांपूजां च लप्स्यसे।३१४।

ये च वा त्वत्प्रभावज्ञाः पूजयिष्यंति मानवाः।
न तेषां दुर्लभं किंचित्पुत्रतो धनतोपि वा।३१५।

कान्तारेषु निमग्नानामटव्यां वा महार्णवे।
दस्युभिर्वानिरुद्धानां त्वं गतिः परमा नृणाम्।३१६।

त्वं सिद्धिःश्रीर्धृतिः कीर्तिर्ह्रीर्विद्या सन्नतिर्मतिः।
संध्या रात्रिःप्रभा निद्रा कालरात्रिस्त्वमेव च।३१७।

अंबा च कमला मातुर्ब्रह्माणी ब्रह्मचारिणी।
जननी सर्वदेवानां गायत्री परमांगना।३१८।

जया च विजया चैव पुष्टिस्त्वं च क्षमा दया।
सावित्र्यवरजा चासि सदा चेष्टा पितामहे।३१९।

बहुरूपा विश्वरूपा सुनेत्रा ब्रह्मचारिणी।
सुरूपा त्वं विशालाक्षी भक्तानां परिरक्षिणी।३२०।

नगरेषु च पुण्येषु आश्रमेषु वरानने।
वासस्तव महादेवि वनेषूपवनेषु च।३२१।

ब्रह्मस्थानेषु सर्वेषु ब्रह्मणो वामतः स्थिता।
दक्षिणेन तु सावित्री मध्ये ब्रह्मा पितामहः।३२२।

अंतर्वेदी च यज्ञानामृत्विजां चापि दक्षिणा।
सिद्धिस्त्वंहि नृपाणांच वेला सागरजा मता।३२३।

ब्रह्मचारिणि या दीक्षा शोभा च परमा मता।
ज्योतिषांच प्रभा देवीलक्ष्मीर्नारायणे स्थिता।३२४।

क्षमा सिद्धिर्मुनीनां च नक्षत्राणां च रोहिणी।
राजद्वारेषु तीर्थेषु नदीनां संगमेषु च।३२५।

पूर्णिमा पूर्णचंद्रे च बुद्धिर्नीत्यां क्षमा धृतिः।
उमादेवी च नारीणां श्रूयसे वरवर्णिनी।३२६।

इन्द्रस्य चारुदृष्टिस्त्वं सहस्रनयनोपगा।
ॠषीणां धर्मबुद्धिस्त्वं देवानां च परायणा।३२७।

कर्षकाणां च सीता त्वं भूतानां धरणी तथा।
स्त्रीणामवैधव्यकरी धनधान्यप्रदा सदा।३२८।

व्याधिं मृत्युं भयं चैव पूजिता शमयिष्यसि।
तथा तु कार्तिके मासि पौर्णमास्यांसुपूजिता।३२९।

सर्वकामप्रदा देवी भविष्यसि शुभप्रदे।
यश्चेदं पठते स्तोत्रं शृणुयाद्वाप्यभीक्ष्णशः।३३०।

सर्वार्थसिद्धिं लभते नरो नास्त्यत्र संशयः।
       "गायत्र्युवाच।
भविष्यत्येवमेवं तु यत्त्वया पुत्र भाषितम्३३१।

विष्णुना सहितः सर्वस्थानेष्वेव भविष्यसि।

इति श्रीपाद्मपुराणे प्रथमे सृष्टिखण्डे सावित्री विवादगायत्री वरप्रदानं नाम सप्तदशोऽध्यायः।१७।

अंतिम बार २ वर्ष पहले योगेश कुमार "रोहि" द्वारा संपादित किया गया

  • यह श्लोक पद्म पुराण (सृष्टि खंड) से लिए गए हैं। इसमें भीष्म पितामह और महर्षि पुलस्त्य के बीच पुष्कर यज्ञ और माता गायत्री (जो एक आभीर कन्या थीं) के विवाह के प्रसंग पर चर्चा हो रही है
    यहाँ इसका हिंदी अनुवाद और व्याकरणिक संदर्भ दिया गया है:
    हिंदी अनुवाद
    भीष्म ने कहा:
    हे ब्राह्मणों में श्रेष्ठ! उस यज्ञ में तब क्या आश्चर्य हुआ था? वहां सुरोत्तम भगवान विष्णु और रुद्र (शिव) किस प्रकार स्थित थे? (1)
    वहां पत्नी के रूप में स्थित उस आभीर पुत्री गायत्री ने क्या किया? और उन सदाचारी आभीरों ने यह जानकर क्या किया? (2)
    हे मुने! आभीरों और ब्राह्मणों के बीच जो भी हुआ, वह सब मुझे विस्तार से बताएं क्योंकि मुझे इसमें बहुत कौतुक (जिज्ञासा) है। (3)
    पुलस्त्य ने कहा:
    हे राजन! उस यज्ञ में जो भी आश्चर्यजनक घटना हुई, वह सब मैं आपको बताता हूँ, आप एकाग्र मन से सुनें। (4)
    उस सभा में रुद्र ने एक महान आश्चर्य किया। वे महादेव ब्राह्मणों के समीप एक निंदनीय (अजीब/भयंकर) रूप धारण करके आए। (5)
    वहां विष्णु मुख्य रूप से स्थित थे, इसलिए उन्होंने कुछ नहीं किया। लेकिन जब गोप बालकों को पता चला कि गोप-कन्या (गायत्री) वहां नहीं है (खो गई है), (6)
    तब वे सभी गोप और गोपियाँ ब्रह्मा जी के पास आए। उन्होंने वहां यज्ञ की सीमा में मेखला (मूंज की रस्सी) से बंधी हुई उस कन्या को देखा। (7)
    तब माता चिल्लाई "हा पुत्री!", पिता बोले "हा पुत्रिके!", भाई-बंधुओं ने "हा बहन!" और सखियों ने "हा सखि!" कहकर विलाप किया। (8)
    (वे बोले) "हे सुंदरी! तुझे यहाँ कौन लाया? तेरे पैरों का आलता (महावर) कहाँ गया? किसने तेरी साड़ी हटाकर तुझे यह कम्बली (दीक्षा का वस्त्र) पहना दी? (9)
    पुत्री! तेरे बालों की जटा किसने बनाई और यह लाल धागा (मौली) किसने बांधा?" उनके ऐसे वचनों को सुनकर स्वयं श्रीहरि (विष्णु) ने कहा: (10)
    "हम ही इसे यहाँ लाए हैं और पत्नी के रूप में नियुक्त किया है। ब्रह्मा जी ने स्वयं इस बाला को स्वीकार किया है, अतः तुम प्रलाप (रोना-धोना) मत करो। (11)
    यह कन्या अत्यंत पुण्यात्मा और सौभाग्यवती है, यह आप सभी के कुल को आनंदित करने वाली है। यदि यह पुण्यात्मा न होती, तो इस (यज्ञ) सभा में कैसे आती? (12)
    हे महाभाग! ऐसा जानकर आपको शोक नहीं करना चाहिए। आपकी यह कन्या अब साक्षात ब्रह्मा जी को प्राप्त हो गई है। (13)
    जो योगयुक्त योगी और वेद पारंगत ब्राह्मण तपस्या करके भी जिस गति को नहीं पा पाते, वह गति तुम्हारी पुत्री को मिल गई है। (14)
    आपको धर्मवान, सदाचारी और धर्मवत्सल जानकर ही मैंने (विष्णु ने) यह कन्या ब्रह्मा जी को प्रदान की है। (15)
    इस आभीर कन्या के कारण आप तर गए हैं, अब आप महान दिव्य लोकों को जाएँ। देवकार्यों की सिद्धि के लिए ही इसने आपके कुल में जन्म लिया था।" (16)

    व्याकरण विशेष (संस्कृत व्याकरण)
    1. संधि विच्छेद:
      • विष्णुश्चापि: विष्णुः + च + अपि (विसर्ग और व्यंजन संधि)।
      • ब्रह्मणोन्तिकम्: ब्रह्मणः + अन्तिकम् (उत्व विसर्ग संधि)।
      • कथमागच्छते: कथम् + आगच्छते (संयोग)।
      • पत्न्यर्थम्: पत्नी + अर्थम् (यण् संधि - ई + अ = य)।
    2. कारक और विभक्ति:
      • तस्मिन्यज्ञे: 'तस्मिन्' और 'यज्ञे' दोनों में सप्तमी विभक्ति (एकवचन) है (अधिकरण कारक - 'में' के अर्थ में)।
      • आभीरैः: 'आभीर' शब्द में तृतीय विभक्ति (बहुवचन) है (करण कारक - 'आभीरों के द्वारा')।
      • पुत्र्या: 'पुत्री' शब्द में तृतीय विभक्ति है।
      • कुलनन्दिनी: यह उपपद तत्पुरुष समास है (कुलं नन्दयति इति)।
    3. क्रिया रूप (Dhatu Roop):
      • समाचक्ष्व: 'चक्ष्' धातु, लोट् लकार (आज्ञा/प्रार्थना), मध्यम पुरुष, एकवचन।
      • शृणुस्व: 'श्रु' धातु, लोट् लकार, आत्मनेपद, मध्यम पुरुष, एकवचन।
      • लभन्ते: 'लभ्' धातु, लट् लकार (वर्तमान), आत्मनेपद, प्रथम पुरुष, बहुवचन।
    4. विशेषण-विशेष्य:
      • निन्द्यरूपधरो देवस्तत्रायाद्: यहाँ 'देवः' (विशेष्य) के लिए 'निन्द्यरूपधरः' विशेषण का प्रयोग हुआ है।
      • दिव्यान्लोकान्: 'लोकान्' (द्वितीय बहुवचन) का विशेषण 'दिव्यान्' है।

कृष्णा रूपाण्यर्जुना वि वो मदे विश्वा अधि श्रियो धिषे विवक्षसे

ऋग्वेद के दसवें मण्डल के 21वें सूक्त के तीसरे मन्त्र (ऋग्वेद १०/२१/३) का अर्थ और भावार्थ निम्नलिखित है।

मन्त्र:
त्वे धर्माण आसते जुहूभिः सिञ्चतीरिव ।
कृष्णा रूपाण्यर्जुना वि वो मदे विश्वा अधि श्रियो धिषे विवक्षसे ॥३॥
सायण भाष्य-
धर्माणः =यज्ञस्य धारयितार ऋत्विजः जुहूभिः= संपूर्णाहुतिभिर्होमपात्रैः त्वे =त्वामेव आसते= उपासते सेवन्ते । तत्र दृष्टान्तः । सिञ्चतीरिव । वृष्टिलक्षणाः पृथिवीं सिञ्चन्त्य आपोऽग्निं यथा स्वपितृत्वेन सेवन्ते तद्वत् । अग्नेरापः (तै. आ. ८.१ ) इति श्रुतेस्तस्यापां पितृत्वम् । यद्वा । जुहूभिः सिञ्चतीरिव सिच्यमाना आहुतय इव धर्माणस्त्वया धार्यमाणा रश्मयस्त्वे त्वय्यासते निवसन्ति । हे अग्ने त्वं कृष्णा =कृष्णवर्णानि अर्जुना अर्जुनानि= श्वेतवर्णानि ज्वालान्तर्गतरूपाणि च विश्वाः सर्वाः श्रियः शोभाः अधि धिषे अधिकं यथा भवति तथा धारयसि । किमर्थम् । वः= युष्माकं सर्वेषां देवानां विमदे विविधसोमपानजन्यमदार्थम् । यत एवमतः विवक्षसे त्वं महान् भवसि ॥ 

पदार्थान्वय (हिंदी अर्थ):
(त्वे) हे अग्निदेव (अग्रणी परमात्मा)! तेरे ही आश्रय में,
(धर्माणः-आसते) तुम्हारे गुणों के धारक (उपासक/धर्मी) विराजते हैं।
(जुहूभिः-सिञ्चतीः-इव) जिस प्रकार होम के चम्मच (जुहू) से घृत की धाराएं होमाग्नि में सिंची जाकर आश्रय लेती हैं,
(कृष्णा अर्जुना रूपाणि) उसी प्रकार हे अग्नि! तुम कृष्ण (धूममय/श्याम) और अर्जुन (श्वेत/शुद्ध) रूपों (अग्नि की लपटों) को धारण करते हो।
(वि वो मदे) हर्ष के निमित्त, विशिष्ट रूप से (वि) उस (तुझे) वरण करते हैं (स्तोता)।
(विश्वाः श्रियः-अधि धिषे) तुम सब प्रकार की सम्पदाओं/शोभाओं को धारण करते हो।
(विवक्षसे) हे अग्नि! तुम महान् हो। 


भावार्थ:
यह मन्त्र अग्निदेव की स्तुति में है, जिसमें अग्नि को प्रकाश, ज्ञान और शक्ति का प्रतीक माना गया है। जैसे यज्ञ में जुहू (चम्मच) से घृत सिंचा जाता है और अग्नि उसे अपने में समाहित कर लेती है, वैसे ही धर्मी मनुष्य अपने गुणों से परमात्मा के आश्रय में रहते हैं। अग्नि या परमात्मा कृष्ण (अंधकार-नाशक) और अर्जुन (उज्ज्वल-प्रकाशमय) दोनों रूपों को धारण करने वाले हैं। स्तोता कहता है कि हे अग्नि! आप ज्ञान और संपत्ति को धारण करने वाले हैं और स्तुति के योग्य हैं। 


इस संस्कृत व्याख्या का हिंदी अनुवाद और व्याकरणिक विश्लेषण नीचे दिया गया है:
हिंदी अनुवाद
"धर्मों (यज्ञ के नियमों) को धारण करने वाले ऋत्विज, 'जुहू' (होमपात्रों) और पूर्ण आहुतियों के साथ तुम्हारी ही उपासना (सेवा) करते हैं। इसमें उदाहरण यह है— जैसे सींचने वाले जल के समान। जिस प्रकार वर्षा रूपी जल पृथ्वी को सींचता हुआ अग्नि को अपने पिता के रूप में सेवा प्रदान करता है (क्योंकि श्रुति कहती है 'अग्नि से जल उत्पन्न हुए', अतः अग्नि जलों का पिता है), वैसे ही वे ऋत्विज तुम्हारी सेवा करते हैं। 
अथवा (दूसरा अर्थ), जुहू के द्वारा सींची जाने वाली आहुतियों के समान, तुम्हारे द्वारा धारण की गई किरणें तुममें ही निवास करती हैं। हे अग्नि! तुम कृष्ण (काली) और अर्जुन (सफेद) वर्ण वाली ज्वालाओं के भीतर रहने वाली सभी शोभाओं (शक्तियों) को अत्यधिक धारण करते हो। किसलिए? तुम सभी देवताओं के 'विमद' (सोमपान से उत्पन्न विशेष हर्ष या आनंद) के लिए इन्हें धारण करते हो। क्योंकि तुम ऐसा करते हो, इसलिए तुम महान कहलाते हो।"


व्याकरणिक टिप्पणी (Grammatical Analysis)
इस गद्यांश में प्रयुक्त प्रमुख शब्दों की व्याख्या इस प्रकार है:
धर्माणः: (धृ + मन्) यहाँ यह यज्ञीय नियमों या कर्मों को धारण करने वाले ऋत्विजों के लिए प्रयुक्त है।
त्वे: यह 'त्वाम्' (तुममें/तुम्हारी) के अर्थ में वैदिक प्रक्रिया का पद है (युष्मद शब्द, सप्तमी एकवचन का छान्दस रूप)।
आसते: 'आस्' धातु (अदादिगण, आत्मनेपद, लट् लकार, प्रथम पुरुष बहुवचन)। इसका अर्थ 'बैठना' या 'उपासना करना' है।
सिञ्चतीरिव: 'सिञ्चत्यः' + 'इव'। सिच् (सींचना) धातु से 'शतृ' प्रत्यय और स्त्रीलिंग में 'ङीप्' होकर 'सिञ्चन्त्यः' बनता है, जिसका वैदिक रूप यहाँ 'सिञ्चतीः' है।
धिषे: 'धा' (धारण करना) धातु, लट् लकार (छान्दस), मध्यम पुरुष एकवचन। इसका अर्थ है 'तुम धारण करते हो'।
विमदे: वि + मद (हर्ष/नशा)। यहाँ यह देवताओं के सोमपान जन्य आनंद के लिए प्रयुक्त है।
विवक्षसे: 'वह्' धातु के यङ्-लुगन्त प्रक्रिया या अतिशयता के अर्थ में प्रयुक्त पद, जिसका अर्थ 'महान होना' या 'अत्यधिक प्रदीप्त होना' है।
विशेष संदर्भ
यह व्याख्या ऋग्वेद के किसी मन्त्र (संभवतः अग्नि सूक्त) पर आधारित है, जहाँ अग्नि को जलों का उत्पादक (पिता) और सभी प्रकाशों (शुक्ल-कृष्ण) का आधार बताया गया है।
क्या आप इस मंत्र का मूल संस्कृत श्लोक या इसके विशिष्ट पद के बारे में और अधिक जानना चाहेंगे?

शनिवार, 21 मार्च 2026

श्रीपाद्मपुराणे प्रथमे सृष्टिखण्डे गायत्रीसंग्रहोनाम षोडशोऽध्यायः।१६।

              भीष्म उवाच !
यदेतत्कथितं ब्रह्मंस्तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम्।
कमलस्याभिपातेन तीर्थं जातं धरातले।१।

तत्रस्थेन भगवता विष्णुना शंकरेण च।
यत्कृतं मुनिशार्दूल तत्सर्वं परिकीर्त्तय।२।

कथं यज्ञो हि देवेन विभुना तत्र कारितः।
के सदस्या ऋत्विजश्च ब्राह्मणाः के समागताः।३।

के भागास्तस्य यज्ञस्य किं द्रव्यं का चदक्षिणा।
का वेदी किं प्रमाणं च कृतं तत्र विरंचिना।४।

यो याज्यः सर्वदेवानां वेदैः सर्वत्र पठ्यते।
कं च काममभिध्यायन्वेधा यज्ञं चकार ह।५।

यथासौ देवदेवेशो ह्यजरश्चामरश्च ह।
तथा चैवाक्षयः स्वर्गस्तस्य देवस्य दृश्यते।६।

अन्येषां चैव देवानां दत्तः स्वर्गो महात्मना।
अग्निहोत्रार्थमुत्पन्ना वेदा ओषधयस्तथा।७।

ये चान्ये पशवो भूमौ सर्वे ते यज्ञकारणात्।
सृष्टा भगवतानेन इत्येषा वैदिकी श्रुतिः।८।

तदत्र कौतुकं मह्यं श्रुत्वेदं तव भाषितम्।
यं काममधिकृत्यैकं यत्फलं यां च भावनां।९।

कृतश्चानेन वै यज्ञः सर्वं शंसितुमर्हसि।
शतरूपा च या नारी सावित्री सा त्विहोच्यते।१०।

भार्या सा ब्रह्मणः प्रोक्ताः ऋषीणां जननी च सा।
पुलस्त्याद्यान्मुनीन्सप्त दक्षाद्यांस्तु प्रजापतीन्।११।

स्वायंभुवादींश्च मनून्सावित्री समजीजनत्।
धर्मपत्नीं तु तां ब्रह्मा पुत्रिणीं ब्रह्मणः प्रियः।१२।

पतिव्रतां महाभागां सुव्रतां चारुहासिनीं।
कथं सतीं परित्यज्य भार्यामन्यामविंदत।१३।

किं नाम्नी किं समाचारा कस्य सा तनया विभोः।
क्व सा दृष्टा हि देवेन केन चास्य प्रदर्शिता।१४।

किं रूपा सा तु देवेशी दृष्टा चित्तविमोहिनी।
यां तु दृष्ट्वा स देवेशः कामस्य वशमेयिवान्।१५।

वर्णतो रूपतश्चैव सावित्र्यास्त्वधिका मुने।
या मोहितवती देवं सर्वलोकेश्वरं विभुम्।१६।

यथा गृहीतवान्देवो नारीं तां लोकसुंदरीं।
यथा प्रवृत्तो यज्ञोसौ तथा सर्वं प्रकीर्तय।१७।

तां दृष्ट्वा ब्रह्मणः पार्श्वे सावित्री किं चकार ह।
सावित्र्यां तु तदा ब्रह्मा कां तु वृत्तिमवर्त्तत।१८।

सन्निधौ कानि वाक्यानि सावित्री ब्रह्मणा तदा।
उक्ताप्युक्तवती भूयः सर्वं शंसितुमर्हसि।१९।

किं कृतं तत्र युष्माभिः कोपो वाथ क्षमापि वा।
यत्कृतं तत्र यद्दृष्टं यत्तवोक्तं मया त्विह।२०।

विस्तरेणेह सर्वाणि कर्माणि परमेष्ठिनः।
श्रोतुमिच्छाम्यशेषेण विधेर्यज्ञविधिं परं।२१।

कर्मणामानुपूर्व्यं च प्रारंभो होत्रमेव च।
होतुर्भक्षो यथाऽचापि प्रथमा कस्य कारिता।२२।

कथं च भगवान्विष्णुः साहाय्यं केन कीदृशं।
अमरैर्वा कृतं यच्च तद्भवान्वक्तुमर्हति।२३।

देवलोकं परित्यज्य कथं मर्त्यमुपागतः।
गार्हपत्यं च विधिना अन्वाहार्यं च दक्षिणम्।२४।

अग्निमाहवनीयं च वेदीं चैव तथा स्रुवम्।
प्रोक्षणीयं स्रुचं चैव आवभृथ्यं तथैव च।२५।

अग्नींस्त्रींश्च यथा चक्रे हव्यभागवहान्हि वै।
हव्यादांश्च सुरांश्चक्रे कव्यादांश्च पितॄनपि।२६।

भागार्थं यज्ञविधिना ये यज्ञा यज्ञकर्मणि।
यूपान्समित्कुशं सोमं पवित्रं परिधीनपि।२७।

यज्ञियानि च द्रव्याणि यथा ब्रह्मा चकार ह।
विबभ्राज पुरा यश्च पारमेष्ठ्येन कर्मणा।२८।

क्षणा निमेषाः काष्ठाश्च कलास्त्रैकाल्यमेव च।
मुहूर्तास्तिथयो मासा दिनं संवत्सरस्तथा।२९।

ऋतवः कालयोगाश्च प्रमाणं त्रिविधं पुरा।
आयुः क्षेत्राण्यपचयं लक्षणं रूपसौष्ठवम्।३०।

त्रयो वर्णास्त्रयो लोकास्त्रैविद्यं पावकास्त्रयः।
त्रैकाल्यं त्रीणि कर्माणि त्रयो वर्णास्त्रयो गुणाः।३१।

सृष्टा लोकाः पराः स्रष्ट्रा ये चान्येनल्पचेतसा।
या गतिर्धर्मयुक्तानां या गतिः पापकर्मणां।३२।

चातुर्वर्ण्यस्य प्रभवश्चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता।
चतुर्विद्यस्य यो वेत्ता चतुराश्रमसंश्रयः।३३।

यः परं श्रूयते ज्योतिर्यः परं श्रूयते तपः।
यः परं परतः प्राह परं यः परमात्मवान्।३४।

सेतुर्यो लोकसेतूनां मेध्यो यो मेध्यकर्मणाम्।
वेद्यो यो वेदविदुषां यः प्रभुः प्रभवात्मनाम्।३५।

असुभूतश्च भूतानामग्निभूतोग्निवर्चसाम्।
मनुष्याणां मनोभूतस्तपोभूतस्तपस्विनाम्।३६।

विनयो नयवृत्तीनां तेजस्तेजस्विनामपि।
इत्येतत्सर्वमखिलान्सृजन्लोकपितामहः।३७।

यज्ञाद्गतिं कामन्वैच्छत्कथं यज्ञे मतिः कृता।
एष मे संशयो ब्रह्मन्नेष मे संशयः परः।३८।

आश्चर्यः परमो ब्रह्मा देवैर्दैत्यैश्च पठ्यते।
कर्मणाश्चर्यभूतोपि तत्त्वतः स इहोच्यते।३९।

              पुलस्त्य उवाच !
प्रश्नभारो महानेष त्वयोक्तो ब्रह्मणश्च यः।
यथाशक्ति तु वक्ष्यामि श्रूयतां तत्परं यशः।४०।

सहस्रास्यं सहस्राक्षं सहस्रचरणं च यम्।
सहस्रश्रवणं चैव सहस्रकरमव्ययम्।४१।

सहस्रजिह्वं साहस्रं सहस्रपरमं प्रभुं।
सहस्रदं सहस्रादिं सहस्रभुजमव्ययम्।४२।

हवनं सवनं चैव हव्यं होतारमेव च।
पात्राणि च पवित्राणि वेदीं दीक्षां चरुं स्रुवम्।४३।

स्रुक्सोममवभृच्चैव प्रोक्षणीं दक्षिणा धनम्।
अद्ध्वर्युं सामगं विप्रं सदस्यान्सदनं सदः।४४।

यूपं समित्कुशं दर्वी चमसोलूखलानि च।
प्राग्वंशं यज्ञभूमिं च होतारं बन्धनं च यत्।४५।

ह्रस्वान्यतिप्रमाणानि प्रमाणस्थावराणि च।
प्रायश्चित्तानि वाजाश्च स्थंडिलानि कुशास्तथा।४६।

मंत्रं यज्ञं च हवनं वह्निभागं भवं च यं।
अग्रेभुजं होमभुजं शुभार्चिषमुदायुधं।४७।

आहुर्वेदविदो विप्रा यो यज्ञः शाश्वतः प्रभुः।
यां पृच्छसि महाराज पुण्यां दिव्यामिमां कथां।४८।

यदर्थं भगवान्ब्रह्मा भूमौ यज्ञमथाकरोत्।
हितार्थं सुरमर्त्यानां लोकानां प्रभवाय च।४९।

ब्रह्माथ कपिलश्चैव परमेष्ठी तथैव च।
देवाः सप्तर्षयश्चैव त्र्यंबकश्च महायशाः।५० 1.16.50।


सनत्कुमारश्च महानुभावो मनुर्महात्मा भगवान्प्रजापतिः।
पुराणदेवोथ तथा प्रचक्रे प्रदीप्तवैश्वानरतुल्यतेजाः।५१।

पुरा कमलजातस्य स्वपतस्तस्य कोटरे।
पुष्करे यत्र संभूता देवा ऋषिगणास्तथा।५२।

एष पौष्करको नाम प्रादुर्भावो महात्मनः।
पुराणं कथ्यते यत्र वेदस्मृतिसुसंहितं।५३।

वराहस्तु श्रुतिमुखः प्रादुर्भूतो विरिंचिनः।
सहायार्थं सुरश्रेष्ठो वाराहं रूपमास्थितः।५४।

विस्तीर्णं पुष्करे कृत्वा तीर्थं कोकामुखं हि तत्।
वेदपादो यूपदंष्ट्रः क्रतुहस्तश्चितीमुखः।५५।

अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः।
अहोरात्रेक्षणो दिव्यो वेदांगः श्रुतिभूषणः।५६।

आज्यनासः स्रुवतुंडः सामघोषस्वनो महान्।
सत्यधर्ममयः श्रीमान्कर्मविक्रमसत्कृतः।५७।

प्रायश्चित्तनखो धीरः पशुजानुर्मखाकृतिः।
उद्गात्रांत्रो होमलिंगो फलबीजमहौषधिः।५८।

वाय्वंतरात्मा मंत्रास्थिरापस्फिक्सोमशोणितः।
वेदस्कंधो हविर्गंधो हव्यकव्यातिवेगवान्।५९।

प्राग्वंशकायो द्युतिमान्नानादीक्षाभिरर्चितः।
दक्षिणाहृदयो योगी महासत्रमयो महान्।६०।

उपाकर्मेष्टिरुचिरः प्रवर्ग्यावर्तभूषणः।
छायापत्नीसहायो वै मणिशृंगमिवोच्छ्रितः।६१।

सर्वलोकहितात्मा यो दंष्ट्रयाभ्युज्जहारगाम्।
ततः स्वस्थानमानीय पृथिवीं पृथिवीधरः।६२।

ततो जगाम निर्वाणं पृथिवीधारणाद्धरिः।
एवमादिवराहेण धृत्वा ब्रह्महितार्थिना।६३।

उद्धृता पुष्करे पृथ्वी सागरांबुगता पुरा।
वृतः शमदमाभ्यां यो दिव्ये कोकामुखे स्थितः।६४।

आदित्यैर्वसुभिः साध्यैर्मरुद्भिर्दैवतैः सह।
रुद्रैर्विश्वसहायैश्च यक्षराक्षसकिन्नरैः।६५।

दिग्भिर्विदिग्भिः पृथिवी नदीभिः सह सागरैः।
चराचरगुरुः श्रीमान्ब्रह्मा ब्रह्मविदांवरः।६६।

उवाच वचनं कोकामुखं तीर्थं त्वया विभो।
पालनीयं सदा गोप्यं रक्षा कार्या मखे त्विह।६७।

एवं करिष्ये भगवंस्तदा ब्रह्माणमुक्तवान्।
उवाच तं पुनर्ब्रह्मा विष्णुं देवं पुरः स्थितम्।६८।

त्वं हि मे परमो देवस्त्वं हि मे परमो गुरुः।
त्वं हि मे परमं धाम शक्रादीनां सुरोत्तम।६९।

उत्फुल्लामलपद्माक्ष शत्रुपक्ष क्षयावह।
यथा यज्ञेन मे ध्वंसो दानवैश्च विधीयते।७०।

तथा त्वया विधातव्यं प्रणतस्य नमोस्तु ते।
विष्णुरुवाच।
भयं त्यजस्व देवेश क्षयं नेष्यामि दानवान्।७१।

ये चान्ते विघ्नकर्तारो यातुधानास्तथाऽसुराः।
घातयिष्याम्यहं सर्वान्स्वस्ति तिष्ठ पितामह।७२।

एवमुक्त्वा स्थितस्तत्र साहाय्येन कृतक्षणः।
प्रववुश्च शिवा वाताः प्रसन्नाश्च दिशो दश।७३।

सुप्रभाणि च ज्योतींषि चंद्रं चक्रुः प्रदक्षिणम्।
न विग्रहं ग्रहाश्चक्रुः प्रसेदुश्चापि सिंधवः।७४।

नीरजस्का भूमिरासीत्सकला ह्लाददास्त्वपः।
जग्मुः स्वमार्गं सरितो नापि चुक्षुभुरर्णवाः।७५।

आसन्शुभानींद्रियाणि नराणामंतरात्मनाम्।
महर्षयो वीतशोका वेदानुच्चैरवाचयन्।७६।

यज्ञे तस्मिन्हविः पाके शिवा आसंश्च पावकाः।
प्रवृत्तधर्मसद्वृत्ता लोका मुदितमानसाः।७७।

विष्णोः सत्यप्रतिज्ञस्य श्रुत्वारिनिधना गिरः।
ततो देवाः समायाता दानवा राक्षसैस्सह।७८।

भूतप्रेतपिशाचाश्च सर्वे तत्रागताः क्रमात्।
गंधर्वाप्सरसश्चैव नागा विद्याधरागणाः।७९।

वानस्पत्याश्चौषधयो यच्चेहेद्यच्च नेहति।
ब्रह्मादेशान्मारुतेन आनीताः सर्वतो दिशः।८०।

यज्ञपर्वतमासाद्य दक्षिणामभितोदिशम्।
सुरा उत्तरतः सर्वे मर्यादापर्वते स्थिताः।८१।

गंधर्वाप्सरसश्चैव मुनयो वेदपारगाः।
पश्चिमां दिशमास्थाय स्थितास्तत्र महाक्रतौ।८२।

सर्वे देवनिकायाश्च दानवाश्चासुरागणाः।
अमर्षं पृष्ठतः कृत्वा सुप्रीतास्ते परस्परम्।८३।

ऋषीन्पर्यचरन्सर्वे शुश्रूषन्ब्राह्मणांस्तथा।
ऋषयो ब्रह्मर्षयश्च द्विजा देवर्षयस्तथा।८४।

राजर्षयो मुख्यतमास्समायाताः समंततः।
कतमश्च सुरोप्यत्र क्रतौ याज्यो भविष्यति।८५।

पशवः पक्षिणश्चैव तत्र याता दिदृक्षवः।
ब्राह्मणा भोक्तुकामाश्च सर्वे वर्णानुपूर्वशः।८६।

स्वयं च वरुणो रत्नं दक्षश्चान्नं स्वयं ददौ।
आगत्यवरुणोलोकात्पक्वंचान्नंस्वतोपचत्।८७।

वायुर्भक्षविकारांश्च रसपाची दिवाकरः।
अन्नपाचनकृत्सोमो मतिदाता बृहस्पतिः।८८।

धनदानं धनाध्यक्षो वस्त्राणि विविधानि च।
सरस्वती नदाध्यक्षो गंगादेवी सनर्मदा।८९।

याश्चान्याः सरितः पुण्याः कूपाश्चैव जलाशयाः।
पल्वलानि तटाकानि कुंडानि विविधानि च।९०।

प्रस्रवाणि च मुख्यानि देवखातान्यनेकशः।
जलाशयानि सर्वाणि समुद्राः सप्तसंख्यकाः।९१।

लवणेक्षुसुरासर्पिर्दधिदुग्धजलैः समम्।
सप्तलोकाः सपातालाः सप्तद्वीपाः सपत्तनाः।९२।

वृक्षा वल्ल्यः सतृणानि शाकानि च फलानि च।
पृथिवीवायुराकाशमापोज्योतिश्च पंचमम्।९३।

सविग्रहाणि भूतानि धर्मशास्त्राणि यानि च।
वेदभाष्याणि सूत्राणि ब्रह्मणा निर्मितं च यत्।९४।

अमूर्तं मूर्तमत्यन्तं मूर्तदृश्यं तथाखिलम्।
एवं कृते तथास्मिंस्तु यज्ञे पैतामहे तदा।९५।

देवानां संनिधौ तत्र ऋषिभिश्च समागमे।
ब्रह्मणो दक्षिणे पार्श्वे स्थितो विष्णुः सनातनः।९६।

वामपार्श्वे स्थितो रुद्रः पिनाकी वरदः प्रभुः।
ऋत्विजां चापि वरणं कृतं तत्र महात्मना।९७।

भृगुर्होतावृतस्तत्र पुलस्त्योध्वर्य्युसत्तमः।
तत्रोद्गाता मरीचिस्तु ब्रह्मा वै नारदः कृतः।९८।

सनत्कुमारादयो ये सदस्यास्तत्र ते भवन्।
प्रजापतयो दक्षाद्या वर्णा ब्राह्मणपूर्वकाः।९९।

ब्रह्मणश्च समीपे तु कृता ऋत्विग्विकल्पना।
वस्त्रैराभरणैर्युक्ताः कृता वैश्रवणेन ते।१००।। 1.16.100।

अंगुलीयैः सकटकैर्मकुटैर्भूषिता द्विजाः।
चत्वारो द्वौ दशान्ये च त षोडशर्त्विजः।१०१।

ब्रह्मणा पूजिताः सर्वे प्रणिपातपुरःसरम्।
अनुग्राह्यो भवद्भिस्तु सर्वैरस्मिन्क्रताविह।१०२।

पत्नी ममैषा सावित्री यूयं मे शरणंद्विजाः।
विश्वकर्माणमाहूय ब्रह्मणः शीर्षमुंडनं।१०३।

यज्ञे तु विहितं तस्य कारितं द्विजसत्तमैः।
आतसेयानि वस्त्राणि दंपत्यर्थे तथा द्विजैः।१०४।

ब्रह्मघोषेण ते विप्रा नादयानास्त्रिविष्टपम्।
पालयंतो जगच्चेदं क्षत्रियाः सायुधाः स्थिताः१०५।

भक्ष्यप्रकारान्विविधिन्वैश्यास्तत्र प्रचक्रिरे।
रसबाहुल्ययुक्तं च भक्ष्यं भोज्यं कृतं ततः।१०६।

अश्रुतं प्रागदृष्टं च दृष्ट्वा तुष्टः प्रजापतिः।
प्राग्वाटेति ददौ नाम वैश्यानां सृष्टिकृद्विभुः।१०७।

द्विजानां पादशुश्रूषा शूद्रैः कार्या सदा त्विह।
पादप्रक्षालनं भोज्यमुच्छिष्टस्य प्रमार्जनं।१०८।

तेपि चक्रुस्तदा तत्र तेभ्यो भूयः पितामहः।
शूश्रूषार्थं मया यूयं तुरीये तु पदे कृताः।१०९।

द्विजानां क्षत्रबन्धूनां बन्धूनां च भवद्विधैः।
त्रिभ्यश्शुश्रूषणा कार्येत्युक्त्वा ब्रह्मा तथाऽकरोत्।११०।

द्वाराध्यक्षं तथा शक्रं वरुणं रसदायकम्।
वित्तप्रदं वैश्रवणं पवनं गंधदायिनम्।१११।

उद्योतकारिणं सूर्यं प्रभुत्वे माधवः स्थितः।
सोमः सोमप्रदस्तेषां वामपक्ष पथाश्रितः।११२।

सुसत्कृता च पत्नी सा सवित्री च वरांगना।
अध्वर्युणा समाहूता एहि देवि त्वरान्विता।११३।

उत्थिताश्चाग्नयः सर्वे दीक्षाकाल उपागतः।
व्यग्रा सा कार्यकरणे स्त्रीस्वभावेन नागता।११४।

इहवै न कृतं किंचिद्द्वारे वै मंडनं मया।
भित्त्यां वैचित्रकर्माणि स्वस्तिकं प्रांगणेन तु।११५।

प्रक्षालनं च भांडानां न कृतं किमपि त्विह।
लक्ष्मीरद्यापि नायाता पत्नीनारायणस्य या।११६।

अग्नेः पत्नी तथा स्वाहा धूम्रोर्णा तु यमस्य तु।
वारुणी वै तथा गौरी वायोर्वै सुप्रभा तथा।११७।

ऋद्धिर्वैश्रवणी भार्या शम्भोर्गौरी जगत्प्रिया।
मेधा श्रद्धा विभूतिश्च अनसूया धृतिः क्षमा।११९।

गंगा सरस्वती चैव नाद्या याताश्च कन्यकाः।
इंद्राणी चंद्रपत्नी तु रोहिणी शशिनः प्रियाः।१२०।

अरुंधती वसिष्ठस्य सप्तर्षीणां च याः स्त्रियः।
अनसूयात्रिपत्नी च तथान्याः प्रमदा इह।१२१।

वध्वो दुहितरश्चैव सख्यो भगिनिकास्तथा।
नाद्यागतास्तु ताः सर्वा अहं तावत्स्थिता चिरं।१२२।

नाहमेकाकिनी यास्ये यावन्नायांति ता स्त्रियः।
ब्रूहि गत्वा विरञ्चिं तु तिष्ठ तावन्मुहूर्तकम्।१२३।

सर्वाभिः सहिता चाहमागच्छामि त्वरान्विता।
सर्वैः परिवृतः शोभां देवैः सह महामते।१२४।

भवान्प्राप्नोति परमां तथाहं तु न संशयः।
वदमानां तथाध्वर्युस्त्यक्त्वा ब्रह्माणमागतः।१२५।

सावित्री व्याकुला देव प्रसक्ता गृहकर्माणि।
सख्यो नाभ्यागता यावत्तावन्नागमनं मम।१२६।

एवमुक्तोस्मि वै देव कालश्चाप्यतिवर्त्तते।
यत्तेद्य रुचितं तावत्तत्कुरुष्व पितामह।१२७।

एवमुक्तस्तदा ब्रह्मा किंचित्कोपसमन्वितः।
पत्नीं चान्यां मदर्थे वै शीघ्रं शक्र इहानय।१२८।

यथा प्रवर्तते यज्ञः कालहीनो न जायते।
तथा शीघ्रं विधित्स्व त्वं नारीं कांचिदुपानय।१२९।

यावद्यज्ञसमाप्तिर्मे वर्णे त्वां मा कृथा मनः।
भूयोपि तां प्रमोक्ष्यामि समाप्तौ तु क्रतोरिह।१३०।

एवमुक्तस्तदा शक्रो गत्वा सर्वं धरातलं।
स्त्रियो दृष्टाश्च यास्तेन सर्वाः परपरिग्रहाः।१३१।

आभीरकन्या रूपाढ्या सुनासा चारुलोचना।
न देवी न च गंधर्वी नासुरी न च पन्नगी।१३२।

न चास्ति तादृशी कन्या यादृशी सा वरांगना।
ददर्श तां सुचार्वंगीं श्रियं देवीमिवापराम्।१३३।

संक्षिपन्तीं मनोवृत्ति विभवं रूपसम्पदा।
यद्यत्तु वस्तुसौंदर्याद्विशिष्टं लभ्यते क्वचित्।१३४।

तत्तच्छरीरसंलग्नं तन्वंग्या ददृशे वरम्।
तां दृष्ट्वा चिंतयामास यद्येषा कन्यका भवेत्।१३५।

तन्मत्तः कृतपुण्योन्यो न देवो भुवि विद्यते।
योषिद्रत्नमिदं सेयं सद्भाग्यायां पितामहः।१३६।

सरागो यदि वा स्यात्तु सफलस्त्वेष मे श्रमः।
नीलाभ्र कनकांभोज विद्रुमाभां ददर्श तां।१३७।

त्विषं संबिभ्रतीमंगैः केशगंडे क्षणाधरैः।
मन्मथाशोकवृक्षस्य प्रोद्भिन्नां कलिकामिव।१३८।

प्रदग्धहृच्छयेनैव नेत्रवह्निशिखोत्करैः।
धात्रा कथं हि सा सृष्टा प्रतिरूपमपश्यता।१३९।

कल्पिता चेत्स्वयं बुध्या नैपुण्यस्य गतिः परा।
उत्तुंगाग्राविमौ सृष्टौ यन्मे संपश्यतः सुखं।१४०।

पयोधरौ नातिचित्रं कस्य संजायते हृदि।
रागोपहतदेहोयमधरो यद्यपि स्फुटम्।१४१।

तथापि सेवमानस्य निर्वाणं संप्रयच्छति।
वहद्भिरपि कौटिल्यमलकैः सुखमर्प्यते।१४२।

दोषोपि गुणवद्भाति भूरिसौंदर्यमाश्रितः।
नेत्रयोर्भूषितावंता वाकर्णाभ्याशमागतौ।१४३।

कारणाद्भावचैतन्यं प्रवदंति हि तद्विदः।
कर्णयोर्भूषणे नेत्रे नेत्रयोः श्रवणाविमौ।१४४।

कुंडलांजनयोरत्र नावकाशोस्ति कश्चन।
न तद्युक्तं कटाक्षाणां यद्द्विधाकरणं हृदि।१४५।

तवसंबंधिनोयेऽत्र कथं ते दुःखभागिनः।
सर्वसुंदरतामेति विकारः प्राकृतैर्गुणैः।१४६।

वृद्धे क्षणशतानां तु दृष्टमेषा मया धनम्।
धात्रा कौशल्यसीमेयं रूपोत्पत्तौ सुदर्शिता।१४७।

करोत्येषा मनो नॄणां सस्नेहं कृतिविभ्रमैः।
एवं विमृशतस्तस्य तद्रूपापहृतत्विषः।१४८।

निरंतरोद्गतैश्छन्नमभवत्पुलकैर्वपुः।
तां वीक्ष्य नवहेमाभां पद्मपत्रायतेक्षणाम्।१४९।

देवानामथ यक्षाणां गंधर्वोरगरक्षसाम्।
नाना दृष्टा मया नार्यो नेदृशी रूपसंपदा।१५० 1.16.150।

त्रैलोक्यांतर्गतं यद्यद्वस्तुतत्तत्प्रधानतः।
समादाय विधात्रास्याः कृता रूपस्य संस्थितिः।१५१।

                    इन्द्र उवाच।
कासि कस्य कुतश्च त्वमागता सुभ्रु कथ्यताम्।
एकाकिनी किमर्थं च वीथीमध्येषु तिष्ठसि।१५२।

यान्येतान्यंगसंस्थानि भूषणानि बिभर्षि च।
नैतानि तव भूषायै त्वमेतेषां हि भूषणम्।१५३।

न देवी न च गंधर्वी नासुरी न च पन्नगी।
किन्नरी दृष्टपूर्वा वा यादृशी त्वं सुलोचने।१५४।

उक्ता मयापि बहुशः कस्माद्दत्से हि नोत्तरम्।
त्रपान्विता तु सा कन्या शक्रं प्रोवाच वेपती।१५५।

गोपकन्या त्वहं वीर विक्रीणामीह गोरसम्।
नवनीतमिदं शुद्धं दधि चेदं विमंडकम्।१५६।

दध्ना चैवात्र तक्रेण रसेनापि परंतप।
अर्थी येनासि तद्ब्रूहि प्रगृह्णीष्व यथेप्सितम्।१५७।

एवमुक्तस्तदा शक्रो गृहीत्वा तां करे दृढम्।
अनयत्तां विशालाक्षीं यत्र ब्रह्मा व्यवस्थितः।१५८।

नीयमाना तु सा तेन क्रोशंती पितृमातरौ।
हा तात मातर्हा भ्रातर्नयत्येष नरो बलात्।१५९।

यदि वास्ति मया कार्यं पितरं मे प्रयाचय।
स दास्यति हि मां नूनं भवतः सत्यमुच्यते।१६०।

का हि नाभिलषेत्कन्या भर्तांरं भक्तिवत्सलम्।
नादेयमपि ते किंचित्पितुर्मे धर्मवत्सल।१६१।

प्रसादये तं शिरसा मां स तुष्टः प्रदास्यति।
पितुश्चित्तमविज्ञाय यद्यात्मानं ददामि ते।१६२।

धर्मो हि विपुलो नश्येत्तेन त्वां न प्रसादये।
भविष्यामि वशे तुभ्यं यदि तातः प्रदास्यति।१६३।

इत्थमाभाष्यमाणस्तु तदा शक्रोऽनयच्च ताम्।
ब्रह्मणः पुरतः स्थाप्य प्राहास्यार्थे मयाऽबले।१६४।

आनीतासि विशालाक्षि मा शुचो वरवर्णिनि।
गोपकन्यामसौ दृष्ट्वा गौरवर्णां महाद्युतिम्।१६५।

कमलामेव तां मेने पुंडरीकनिभेक्षणाम्।
तप्तकांचनसद्भित्ति सदृशा पीनवक्षसम्।१६६।

मत्तेभहस्तवृत्तोरुं रक्तोत्तुंग नखत्विषं।
तं दृष्ट्वाऽमन्यतात्मानं सापि मन्मनथचरम्।१६७।

तत्प्राप्तिहेतु क धिया गतचित्तेव लक्ष्यते।
प्रभुत्वमात्मनो दाने गोपकन्याप्यमन्यत।१६८।

यद्येष मां सुरूपत्वादिच्छत्यादातुमाग्रहात्।
नास्ति सीमंतिनी काचिन्मत्तो धन्यतरा भुवि।१६९।

अनेनाहं समानीता यच्चक्षुर्गोचरं गता।
अस्य त्यागे भवेन्मृत्युरत्यागे जीवितं सुखम्।१७०।

भवेयमपमानाच्च धिग्रूपा दुःखदायिनी।
दृश्यते चक्षुषानेन यापि योषित्प्रसादतः।१७१।

सापि धन्या न संदेहः किं पुनर्यां परिष्वजेत्।
जगद्रूपमशेषं हि पृथक्संचारमाश्रितम्।१७२।

लावण्यं तदिहैकस्थं दर्शितं विश्वयोनिना।
अस्योपमा स्मरः साध्वी मन्मथस्य त्विषोपमा।१७३।

तिरस्कृतस्तु शोकोयं पिता माता न कारणम्।
यदि मां नैष आदत्ते स्वल्पं मयि न भाषते।१७४।

अस्यानुस्मरणान्मृत्युः प्रभविष्यति शोकजः।
अनागसि च पत्न्यां तु क्षिप्रं यातेयमीदृशी।१७५।

कुचयोर्मणिशोभायै शुद्धाम्बुज समद्युतिः।
मुखमस्य प्रपश्यंत्या मनो मे ध्यानमागतम्।१७६।

अस्यांगस्पर्शसंयोगान्न चेत्त्वं बहु मन्यसे।
स्पृशन्नटसि तर्हि न त्वं शरीरं वितथं परम्।१७७।

अथवास्य न दोषोस्ति यदृच्छाचारको ह्यसि।
मुषितः स्मर नूनं त्वं संरक्ष स्वां प्रियां रतिम्।१७८।

त्वत्तोपि दृश्यते येन रूपेणायं स्मराधिकः।
ममानेन मनोरत्न सर्वस्वं च हृतं दृढम्।१७९।

शोभा या दृश्यते वक्त्रे सा कुतः शशलक्ष्मणि।
नोपमा सकलं कस्य निष्कलंकेन शस्यते।१८०।

समानभावतां याति पंकजं नास्य नेत्रयोः।
कोपमा जलशंखेन प्राप्ता श्रवणशंङ्खयोः।१८१।

विद्रुमोप्यधरस्यास्य लभते नोपमां ध्रुवम्।
आत्मस्थममृतं ह्येष संस्रवंश्चेष्टते ध्रुवम्।१८२।

यदि किंचिच्छुभं कर्म जन्मांतरशतैः कृतम्।
तत्प्रसादात्पुनर्भर्ता भवत्वेष ममेप्सितः।१८३।

एवं चिंतापराधीना यावत्सा गोपकन्यका।
तावद्ब्रह्मा हरिं प्राह यज्ञार्थं सत्वरं वचः।१८४।

देवी चैषा महाभागा गायत्री नामतः प्रभो।
एवमुक्ते तदा विष्णुर्ब्रह्माणं प्रोक्तवानिदम्।१८५।

तदेनामुद्वहस्वाद्य मया दत्तां जगत्प्रभो।
गांधर्वेण विवाहेन विकल्पं मा कृथाश्चिरम्।१८६।

अमुं गृहाण देवाद्य अस्याः पाणिमनाकुलम्।
गांधेर्वेण विवाहेन उपयेमे पितामहः।१८७।

तामवाप्य तदा ब्रह्मा जगादाद्ध्वर्युसत्तमम्।
कृता पत्नी मया ह्येषा सदने मे निवेशय।१८८।

मृगशृंगधरा बाला क्षौमवस्त्रावगुंठिता।
पत्नीशालां तदा नीता ऋत्विग्भिर्वेदपारगैः।१८९।

औदुम्बेरण दण्डेन प्रावृतो मृगचर्मणा।
महाध्वरे तदा ब्रह्मा धाम्ना स्वेनैव शोभते।१९०।

प्रारब्धं च ततो होत्रं ब्राह्मणैर्वेदपारगैः।
भृगुणा सहितैः कर्म वेदोक्तं तैः कृतं तदा।
तथा युगसहस्रं तु स यज्ञः पुष्करेऽभवत्।१९१।

इति श्रीपाद्मपुराणे प्रथमे सृष्टिखण्डे गायत्रीसंग्रहोनाम षोडशोऽध्यायः।१६।

पद्म पुराण के सृष्टि खण्ड के 16वें अध्याय के इन श्लोकों में पितामह भीष्म मुनि पुलस्त्य से ब्रह्मा जी द्वारा किए गए यज्ञ और उनके दूसरे विवाह के विषय में जिज्ञासा प्रकट कर रहे हैं
इन श्लोकों का सरल हिन्दी अनुवाद निम्नलिखित है:
भीष्म जी बोले—
हे ब्रह्मन्! आपने जो यह कमल गिरने से पृथ्वी पर उत्पन्न हुए उत्तम तीर्थ (पुष्कर) की महिमा कही है, वह बहुत श्रेष्ठ है। (1)
हे मुनिश्रेष्ठ! वहां स्थित होकर भगवान विष्णु और शंकर जी ने जो-जो कार्य किए, वह सब मुझे विस्तार से बताएं। (2)
वहाँ उन समर्थ प्रभु (ब्रह्मा जी) ने यज्ञ कैसे संपन्न किया? उस यज्ञ में कौन-कौन सदस्य थे, ऋत्विज (यज्ञ कराने वाले पुरोहित) कौन थे और कौन-कौन से ब्राह्मण वहां आए थे? (3)
उस यज्ञ के भाग (हिस्से) क्या थे? यज्ञ की सामग्री क्या थी और दक्षिणा क्या दी गई? ब्रह्मा जी ने वहां कैसी और कितने प्रमाण (नाप) की वेदी तैयार की थी? (4)
जो स्वयं समस्त देवताओं के पूजनीय हैं और वेदों द्वारा हर जगह जिनका गुणगान होता है, उन ब्रह्मा जी ने किस कामना (इच्छा) को मन में रखकर यह यज्ञ किया था? (5)
जैसे वे देवाधिदेव (ब्रह्मा) अजर और अमर हैं, वैसे ही उनका वह स्वर्ग भी अक्षय (कभी नष्ट न होने वाला) दिखाई देता है। (6)
उन महात्मा ब्रह्मा ने ही अन्य देवताओं को स्वर्ग प्रदान किया है। अग्निहोत्र के लिए ही वेदों, औषधियों (वनस्पतियों) और पृथ्वी पर अन्य पशुओं की सृष्टि हुई है—ऐसी वैदिक श्रुति (मान्यता) है। (7-8)
आपकी बातें सुनकर मेरे मन में यह बड़ा कौतूहल (जिज्ञासा) है कि उन्होंने किस उद्देश्य, किस फल और किस भावना से यह यज्ञ किया? आप यह सब बताने की कृपा करें। (9)
(आगे भीष्म जी ब्रह्मा जी की पत्नी के विषय में पूछते हैं—)
जो शतरूपा नाम की नारी हैं, उन्हें ही यहाँ सावित्री कहा गया है। वे ब्रह्मा जी की पत्नी और ऋषियों की माता कही जाती हैं। (10-11)
उन्हीं सावित्री ने पुलस्त्य आदि सात ऋषियों, दक्ष आदि प्रजापतियों और स्वायंभुव आदि मनुओं को जन्म दिया है। (12)
वे ब्रह्मा जी की प्रिय धर्मपत्नी, पुत्रवती, पतिव्रता, महाभागा और सुंदर मुस्कान वाली हैं। ऐसी सती साध्वी पत्नी को छोड़कर ब्रह्मा जी ने दूसरी पत्नी (गायत्री) को क्यों स्वीकार किया? (13)
उन (दूसरी पत्नी) का नाम क्या है? उनका आचरण कैसा है और वे किसकी पुत्री हैं? भगवान ब्रह्मा ने उन्हें कहाँ देखा और किसने उन्हें ब्रह्मा जी को दिखाया? (14)


पद्म पुराण के सृष्टि खण्ड के 16वें अध्याय के इन श्लोकों में ऋषि ब्रह्मा जी के उस अद्भुत यज्ञ और मोहिनी रूप वाली नारी (गायत्री) के प्रकट होने की कथा के बारे में विस्तार से पूछ रहे हैं। यहाँ इन श्लोकों का सरल हिंदी अनुवाद है:
अनुवाद:
"वह मन को मोह लेने वाली देवेशी (गायत्री) किस रूप वाली थी? जिसे देखकर वे देवेश्वर ब्रह्मा जी काम के वश में हो गए? (15)
हे मुने! वह वर्ण (रंग) और रूप में सावित्री से भी श्रेष्ठ थी, जिसने सर्वलोकेश्वर समर्थ देव (ब्रह्मा) को भी मोहित कर लिया। (16)
उस लोकसुंदरी नारी को देव ने किस प्रकार ग्रहण किया और वह यज्ञ किस प्रकार प्रवृत्त हुआ, वह सब आप विस्तार से कहें। (17)
उसे ब्रह्मा जी के पास देखकर सावित्री ने क्या किया? और उस समय ब्रह्मा जी का सावित्री के प्रति कैसा व्यवहार रहा? (18)
ब्रह्मा जी की उपस्थिति में सावित्री ने जो कहा और ब्रह्मा जी ने जो उत्तर दिया, वह सब आप मुझे बताने की कृपा करें। (19)
वहाँ आप लोगों ने क्या किया? क्रोध दिखाया या क्षमा की? जो कुछ भी वहाँ हुआ, देखा गया या कहा गया, वह सब मुझे विस्तार से कहें। (20)
मैं ब्रह्मा जी के उन सभी कार्यों और उनके परम यज्ञ की विधि को पूर्ण रूप से सुनना चाहता हूँ। (21)
कर्मों का क्रम, यज्ञ का प्रारंभ, हवन की विधि, होता का भक्षण और सबसे पहले किसकी पूजा की गई—यह सब बताएँ। (22)
भगवान विष्णु ने वहाँ किस प्रकार की सहायता की? और देवताओं ने जो कुछ भी किया, वह आप कहने योग्य हैं। (23)
ब्रह्मा जी देवलोक छोड़कर मृत्युलोक (पृथ्वी) पर कैसे आए? गार्हपत्य, अन्वाहार्य और दक्षिण अग्नि की विधि क्या थी? (24)
आहवनीय अग्नि, वेदी, स्रुव, प्रोक्षणी, स्रुच और अवभृथ स्नान (यज्ञ की समाप्ति का स्नान) की क्या व्यवस्था थी? (25)
उन्होंने हव्य (देवताओं का भोग) ले जाने वाली तीन अग्नियों का निर्माण कैसे किया? देवताओं को हव्य खाने वाला और पितरों को कव्य खाने वाला कैसे बनाया? (26)
यज्ञ कर्म में भाग के लिए जो भी नियम थे और यूप (खंभा), समिधा, कुश, सोम, पवित्र और परिधि आदि का निर्माण कैसे हुआ? (27)
यज्ञ की वे सामग्रियां ब्रह्मा जी ने कैसे तैयार कीं, जिनके कारण वे अपने पारमेष्ठ्य कर्म से पहले सुशोभित हुए थे? (28)
क्षण, निमेष, काष्ठा, कला, तीनों काल (भूत, भविष्य, वर्तमान), मुहूर्त, तिथि, मास, दिन और संवत्सर (वर्ष) का विधान कैसे हुआ? (29)
ऋतुएं, समय का योग, काल के तीन प्रमाण, आयु, क्षेत्र, क्षय (अपचय), लक्षण और रूप की सुंदरता का निर्धारण कैसे हुआ? (30)
तीन वर्ण, तीन लोक, तीनों विद्याएं (वेद), तीन अग्नि, तीन काल, तीन प्रकार के कर्म और तीन गुण (सत्व, रज, तम) की व्यवस्था कैसे हुई? (31)
सृष्टिकर्ता ब्रह्मा जी ने इन श्रेष्ठ लोकों और अन्य अल्पबुद्धि जीवों की रचना कैसे की? धर्मात्माओं की क्या गति होती है और पापियों को क्या फल मिलता है? (32)" 

पद्म पुराण के सृष्टि खण्ड के 16वें अध्याय के इन श्लोकों (33-42) का हिंदी अनुवाद नीचे दिया गया है। इन श्लोकों में ब्रह्मा जी की महिमा और उनके विराट स्वरूप का वर्णन किया गया है:
श्लोक 33-35 का अर्थ:
वे (ब्रह्मा जी) चारों वर्णों (ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र) के उत्पन्न करने वाले और उनके रक्षक हैं। वे चारों विद्याओं के ज्ञाता और चारों आश्रमों के आश्रय हैं। [33] जिन्हें परम ज्योति और परम तप के रूप में सुना जाता है, जो श्रेष्ठ से भी श्रेष्ठ (परत: पर) कहे जाते हैं और जो स्वयं परमात्मा स्वरूप हैं। [34] वे लोक-मर्यादाओं के सेतु (पुल) हैं, पवित्र कर्म करने वालों के लिए परम पवित्र हैं, वेदों के विद्वानों के लिए जानने योग्य (वेद्य) हैं और समस्त प्रभावशाली शक्तियों के स्वामी (प्रभु) हैं। [35]
श्लोक 36-37 का अर्थ:
वे समस्त प्राणियों के प्राण (असुभूत) हैं, तेजस्वियों के लिए अग्नि स्वरूप हैं, मनुष्यों के लिए मन स्वरूप हैं और तपस्वियों के लिए साक्षात तप हैं। [36] वे नीति मार्ग पर चलने वालों के लिए 'विनय' हैं और तेजस्वियों का तेज हैं। इस प्रकार इन सब चराचर जगत की सृष्टि करने वाले वे 'लोकपितामह' (ब्रह्मा) हैं। [37]
श्लोक 38-39 का अर्थ:
(जिज्ञासु का प्रश्न:) "हे ब्रह्मन्! उन्होंने यज्ञ से क्या गति प्राप्त करनी चाही और यज्ञ में अपनी बुद्धि क्यों लगाई? मुझे इस विषय में महान संशय है।" [38] देवों और दैत्यों द्वारा उन परम आश्चर्यमय ब्रह्मा जी का स्तवन किया जाता है। उनके कर्म अत्यंत आश्चर्यजनक हैं, फिर भी यहाँ उनके वास्तविक तत्व का वर्णन किया जा रहा है। [39]
पुलस्त्य उवाच (पुलस्त्य जी बोले) - श्लोक 40-42:
पुलस्त्य जी ने कहा: तुमने ब्रह्मा जी के विषय में यह जो प्रश्न पूछा है, वह बहुत गहरा और भारी है। फिर भी, मैं अपनी शक्ति के अनुसार उनके परम यश का वर्णन करता हूँ, उसे सुनो। [40] वे प्रभु (ब्रह्मा/परमात्मा) हजारों मुख वाले, हजारों आँखों वाले, हजारों चरणों वाले, हजारों कानों वाले, हजारों हाथों वाले और अविनाशी हैं। [41] वे हजारों जिह्वाओं वाले, हजारों रूपों वाले, हजारों श्रेष्ठ गुणों से युक्त, हजारों वरदान देने वाले, हजारों के आदि (कारण) और हजारों भुजाओं वाले अविनाशी पुरुष हैं। [42]

पद्म पुराण के सृष्टि खण्ड (अध्याय 16) के श्लोक 43 से 55 में पुष्कर तीर्थ में ब्रह्मा जी द्वारा किए गए यज्ञ का वर्णन है। यहाँ इन श्लोकों का हिन्दी अनुवाद दिया जा रहा है:
श्लोक 43-45 (यज्ञ सामग्री का वर्णन):
हवन (आहुति), सवन (अभिषव), हव्य (हविष्य), होता (यज्ञ करने वाला), पात्र (बर्तन), पवित्र (कुश आदि), वेदी, दीक्षा, चरु (यज्ञीय अन्न), स्रुवा (आहुति देने का पात्र), स्रुक् (बड़ी चम्मच), सोम, अवभृथ (यज्ञ के अंत में स्नान), प्रोक्षणी (जल), दक्षिणा, धन, अध्वर्यु, सामग (सामवेद के गायक), विप्र, सदस्य, सदन, सदस, यूप (यज्ञ का खंभा), समिधा, कुश, दर्वी (चमचा), चमस (सोमपान पात्र), उलूखल (ओखली), प्राग्वंश (यज्ञ मंडप), यज्ञभूमि, होता (यज्ञकर्ता) और जो भी बंधन (नियम) थे—
श्लोक 46-47 (यज्ञ के नियम और देवता):
छोटे, अतिप्रमाण (विशेष आकार के), प्रमाण-स्थावर (निश्चित स्थान वाले), प्रायश्चित्त, वाजा (अन्न), स्थंडिल (यज्ञ की वेदी), कुशा, मन्त्र, यज्ञ, हवन, वह्नि (अग्नि) का भाग, जो कुछ भी (यज्ञ में) होता है, अग्रिभुज (सबसे पहले भोग पाने वाले), होमभुज (होम ग्रहण करने वाले), शुभ कान्ति वाले और उदायुध (उद्यत आयुध वाले) -
श्लोक 48-49 (यज्ञ का उद्देश्य):
वेदों के ज्ञाता ब्राह्मण कहते हैं कि यह शाश्वत प्रभु का यज्ञ है। हे महाराज! आप जो यह पुण्या और दिव्य कथा पूछ रहे हैं, भगवान ब्रह्मा ने देवताओं और मनुष्यों के हित तथा लोकों के अभ्युदय (कल्याण) के लिए पृथ्वी पर जो यज्ञ किया था,
श्लोक 50-51 (यज्ञ में उपस्थित महानुभाव):
ब्रह्मा, कपिल, परमेष्ठी, देवगण, सप्तर्षि, महान यशस्वी त्र्यंबक (शिव), महानुभाव सनत्कुमार, महात्मा मनु, प्रजापति और प्रदीप्त अग्नि के समान तेजस्वी पुराणाधिपति (भगवान) ने (यज्ञ) किया।
श्लोक 52-53 (पुष्कर में प्रादुर्भाव):
पुराणों के अनुसार, पूर्वकाल में जब कमलज (ब्रह्मा) सो रहे थे, तब पुष्कर में उनके कोटर (छिद्र) में जहाँ देवता और ऋषिगण प्रकट हुए थे, यह महात्मा (विष्णु) का पौष्कर नामक प्रादुर्भाव है, जहाँ वेद-स्मृति-सुसंहित पुराण कहा जाता है।
श्लोक 54-55 (वाराह रूप):
वराह भगवान, जो श्रुतिमुख हैं, विरंचि (ब्रह्मा) की सहायता के लिए वाराह रूप धारण करके प्रकट हुए। उन्होंने पुष्कर में कोकामुख नाम का विस्तृत तीर्थ बनाया। (उस यज्ञ में) वेद ही चरण थे, यूप (खंभा) दाँत था, यज्ञ के हाथ थे और वेदी ही मुख थे।

पद्म पुराण के सृष्टि खण्ड (अध्याय 16) के इन श्लोकों में भगवान विष्णु के 'यज्ञ-वराह' रूप का अद्भुत वर्णन है। यहाँ वराह अवतार के शरीर के अंगों की तुलना यज्ञ की सामग्रियों और वेदों से की गई है।
इसका हिंदी भावार्थ नीचे दिया गया है:
श्लोक 56-57:
उनकी जिह्वा अग्नि है, शरीर के रोम दर्भ (कुश) हैं और मस्तक ब्रह्मलोक (या वेद का सार) है। वे महान तपस्वी हैं। दिन और रात उनके नेत्र हैं, वे दिव्य हैं और वेदांग तथा श्रुतियाँ (वेद) उनके आभूषण हैं। घी उनकी नासिका है, स्रुवा (यज्ञ का पात्र) उनका मुख है और सामवेद का स्वर उनकी गर्जना है। वे सत्य और धर्म के स्वरूप हैं, शोभायुक्त हैं और शुभ कर्मों एवं पराक्रम से सुशोभित हैं।
श्लोक 58-59:
प्रायश्चित ही उनके नख हैं, वे धैर्यवान हैं। पशु उनके घुटने हैं और उनका आकार स्वयं यज्ञ (मख) जैसा है। उद्गाता (सामवेद गाने वाले) उनकी आँतें हैं, होम उनका लिंग है और फल-बीज ही उनकी औषधियाँ हैं। वायु उनकी अंतरात्मा है, मंत्र उनकी हड्डियाँ हैं, सोम (यज्ञ रस) उनका रक्त है और वेदों के सूक्त उनके कंधे हैं। हविष्य की सुगंध ही उनकी गंध है और वे हव्य (देवताओं का अन्न) एवं कव्य (पितरों का अन्न) को वहन करने वाले वेगवान देव हैं।
श्लोक 60-61:
'प्राग्वंश' (यज्ञशाला का एक हिस्सा) उनका शरीर है, वे कांतिमान हैं और अनेक प्रकार की दीक्षाओं से पूजित हैं। दक्षिणा उनका हृदय है, वे महान योगी और महासत्र (बड़े यज्ञ) के स्वरूप हैं। उपाकर्म और इष्टि (यज्ञ विशेष) उनकी शोभा हैं। वे छाया रूपी पत्नी के साथ मणियुक्त ऊँचे पर्वत के समान सुशोभित हैं।
श्लोक 62-63:
समस्त लोकों का हित करने वाले उन वराह भगवान ने अपनी दाढ़ों से पृथ्वी का उद्धार किया। फिर पृथ्वी को धारण करने वाले श्रीहरि पृथ्वी को उसके स्थान पर स्थापित कर निश्चिंत हुए। इस प्रकार आदि-वराह ने ब्रह्मा जी और ब्राह्मणों के हित की इच्छा से प्राचीन काल में समुद्र के जल में डूबी हुई पृथ्वी को पुष्कर (तीर्थ) में ऊपर उठाया।
श्लोक 64-66:
वे शम (मन का निग्रह) और दम (इंद्रिय निग्रह) से युक्त होकर दिव्य कोकामुख तीर्थ में स्थित हुए। वहाँ आदित्य, वसु, साध्य, मरुद्गण, रुद्र, यक्ष, राक्षस, किन्नर, दिशाओं, नदियों और सागरों के साथ चराचर जगत के गुरु और ब्रह्मवेत्ताओं में श्रेष्ठ ब्रह्मा जी उपस्थित हुए।
श्लोक 67-68:
ब्रह्मा जी ने कहा— "हे विभु! आपको इस कोकामुख तीर्थ की सदा रक्षा करनी चाहिए और इसे गुप्त रखना चाहिए। यहाँ यज्ञों की रक्षा आपको करनी है।" भगवान विष्णु ने ब्रह्मा जी से कहा— "हे भगवन! मैं ऐसा ही करूँगा।" तब ब्रह्मा जी ने अपने सामने स्थित देवों के देव विष्णु से पुनः कहा।
श्लोक 69-70:
ब्रह्मा जी बोले— "हे सुरोत्तम! आप ही मेरे परम देव हैं, आप ही मेरे परम गुरु हैं। आप ही मेरा और इंद्र आदि देवताओं का परम धाम (आश्रय) हैं। खिले हुए निर्मल कमल के समान नेत्रों वाले और शत्रुओं का नाश करने वाले प्रभो! जिस प्रकार दानव मेरे यज्ञों का विध्वंस करते हैं, (उससे आप हमारी रक्षा करें)।"


पद्म पुराण के सृष्टि खण्ड के 16वें अध्याय के इन श्लोकों का हिन्दी अनुवाद निम्नलिखित है:
अनुवाद:
(ब्रह्मा जी की प्रार्थना के बाद) भगवान विष्णु ने कहा:
"हे देवेश! आप भय का त्याग करें, मैं दानवों का विनाश करूँगा। जो भी विघ्न डालने वाले यातुधान (राक्षस) और असुर हैं, मैं उन सबका संहार करूँगा। हे पितामह! आप कल्याणपूर्वक (निश्चिंत होकर) स्थित रहें।" (71-72)
ऐसा कहकर और सहायता के लिए तत्पर होकर भगवान विष्णु वहीं स्थित हो गए। तब कल्याणकारी वायु बहने लगी और दसों दिशाएं प्रसन्न (निर्मल) हो गईं। (73)
नक्षत्र और ज्योतिपुंज प्रकाशमान होकर चन्द्रमा की प्रदक्षिणा करने लगे। ग्रहों ने परस्पर विग्रह (विरोध) छोड़ दिया और समुद्र भी शांत हो गए। (74)
पृथ्वी धूल-रहित (स्वच्छ) हो गई, जल आह्लाददायक (शीतल और निर्मल) हो गया। नदियाँ अपने मार्ग पर बहने लगीं और समुद्रों में भी क्षोभ (उथल-पुथल) शांत हो गया। (75)
मनुष्यों की अंतरात्मा और इंद्रियां शुभ (प्रसन्न) हो गईं। महर्षि शोक-रहित होकर ऊंचे स्वर में वेदों का पाठ करने लगे। (76)
उस यज्ञ में हवि के पकने के समय अग्नि देव मंगलकारी (शांत) हो गए। सभी लोक धर्म और सदाचार में प्रवृत्त होकर प्रसन्न मन वाले हो गए। (77)
शत्रुओं का नाश करने की भगवान विष्णु की सत्य प्रतिज्ञा सुनकर, वहां देवता, दानव और राक्षस भी आ पहुंचे। (78)
भूत, प्रेत, पिशाच—ये सभी वहां क्रमशः एकत्र हुए। साथ ही गन्धर्व, अप्सराएं, नाग और विद्याधरों के समूह भी वहां आए। (79)
वनस्पतियां, औषधियां और जो कुछ भी यहाँ (संसार में) चेतन या जड़ है, वे सब ब्रह्मा जी की आज्ञा से वायु द्वारा दसों दिशाओं से वहाँ लाए गए। (80)

पद्म पुराण के सृष्टि खण्ड (अध्याय 16) के इन श्लोकों का हिन्दी अनुवाद नीचे दिया गया है। यह प्रसंग दक्ष प्रजापति के यज्ञ के भव्य आयोजन का वर्णन करता है:
(श्लोक 81-82): यज्ञ पर्वत पर पहुँचकर सभी देवता दक्षिण दिशा की ओर और मर्यादा पर्वत पर उत्तर दिशा की ओर स्थित हो गए। गन्धर्व, अप्सराएँ और वेदों के पारगामी मुनि उस महायज्ञ में पश्चिम दिशा का आश्रय लेकर ठहर गए।
(श्लोक 83-84): देवताओं के सभी समूह, दानव और असुरों के गण भी अपने आपसी क्रोध को त्यागकर एक-दूसरे के प्रति प्रेमभाव से भर गए। वे सभी वहाँ ऋषियों और ब्राह्मणों की सेवा-शुश्रूषा करने लगे।
(श्लोक 84-85): चारों ओर से ऋषि, ब्रह्मर्षि, द्विज, देवर्षि और श्रेष्ठ राजर्षि वहाँ पधारे। (सबके मन में यह विचार था कि) इस यज्ञ में कौन सा देवता पूजनीय (याज्य) होगा?
(श्लोक 86): पशु और पक्षी भी उस यज्ञ को देखने की इच्छा से वहाँ आए। साथ ही, भोजन की इच्छा रखने वाले ब्राह्मण और सभी वर्णों के लोग भी क्रमानुसार वहाँ उपस्थित हुए।
(श्लोक 87): स्वयं वरुण देव रत्न भेंट कर रहे थे और दक्ष प्रजापति स्वयं अन्न दान कर रहे थे। वरुण ने अपने लोक से आकर स्वयं ही पका हुआ अन्न परोसा।
(श्लोक 88): वायु देव भक्ष्य पदार्थों (पकवानों) के विविध रूप तैयार कर रहे थे, सूर्य देव रसों को पकाने वाले थे, चन्द्रमा अन्न का पाचन (संवर्धन) कर रहे थे और देवगुरु बृहस्पति सबको मति (बुद्धि) प्रदान कर रहे थे।
(श्लोक 89-91): कुबेर धन और अनेक प्रकार के वस्त्रों का दान कर रहे थे। सरस्वती, नदियों की अधिष्ठात्री गंगा और नर्मदा देवी के साथ वहां उपस्थित थीं। अन्य जितनी भी पुण्यमयी नदियाँ, कुएँ, जलाशय, छोटे तालाब, तड़ाग, विभिन्न कुण्ड, मुख्य सोते (प्रपात) और देवताओं द्वारा बनाए गए अनेक जलाशय थे—वे सब वहाँ आए।
(श्लोक 91-92): सातों समुद्र—लवण (खारा), इक्षु (गन्ना), सुरा, घृत (घी), दधि (दही), दुग्ध (दूध) और मीठे जल वाले समुद्र—अपने जल के साथ वहाँ पहुँचे। सातों लोक, पाताल, सातों द्वीप और उनके नगर भी वहाँ उपस्थित थे।
(श्लोक 93): वृक्ष, लताएँ, तृण (घास), शाक और फल भी वहाँ आए। पृथ्वी, वायु, आकाश, जल और पाँचवाँ तत्व ज्योति (अग्नि)—ये पंचभूत भी उस यज्ञ में साकार होकर उपस्थित हुए।

पद्म पुराण के सृष्टि खण्ड (अध्याय 16) के इन श्लोकों में ब्रह्मा जी द्वारा आयोजित एक भव्य यज्ञ का वर्णन है, जिसमें समस्त ब्रह्मांड के देवता, ऋषि और प्रकृति सम्मिलित हुए थे
यहाँ इन श्लोकों का सरल हिंदी अनुवाद है:
अनुवाद:
(84-85) सभी लोग ऋषियों की सेवा-टहल और ब्राह्मणों की शुश्रूषा कर रहे थे। चारों ओर से ऋषि, ब्रह्मर्षि, द्विज, देवर्षि और मुख्य राजर्षि वहाँ पधारे हुए थे। उस यज्ञ में कौन-सा देवता पूजनीय (याज्य) होगा, यही विचार था। [84-85]
(86-87) पशु और पक्षी भी उस यज्ञ को देखने की इच्छा से वहाँ आए। भोजन की इच्छा रखने वाले ब्राह्मण और सभी वर्ण क्रम के अनुसार उपस्थित हुए। स्वयं वरुण देव रत्न लेकर आए और दक्ष ने स्वयं अन्न दान किया। वरुण ने अपने लोक से आकर स्वयं ही पक्व अन्न (पका हुआ भोजन) तैयार किया। [86-87]
(88-89) वायु देव ने भक्ष्य पदार्थों के विकार (विभिन्न व्यंजन) तैयार किए, सूर्य ने रसों को पकाया, चंद्रमा ने अन्न का पाचन किया और बृहस्पति बुद्धि देने वाले बने। धन के स्वामी (कुबेर) ने धन और विविध प्रकार के वस्त्रों का दान किया। सरस्वती, नदियों के स्वामी, गंगा और नर्मदा देवी भी वहाँ उपस्थित थीं। [88-89]
(90-92) अन्य जो भी पुण्य नदियाँ, कुएं, जलाशय, छोटे तालाब, सरोवर, विभिन्न कुण्ड, मुख्य झरने, देव-निर्मित सरोवर और सातों समुद्र (लवण, इक्षु, सुरा, घृत, दधि, दुग्ध और जल के समुद्र) वहाँ आए। साथ ही सातों लोक, पाताल, सातों द्वीप और उनके नगर भी उपस्थित हुए। [90-92]
(93-95) वृक्ष, लताएं, तिनके (घास), शाक, फल, पृथ्वी, वायु, आकाश, जल और पांचवां तत्व अग्नि—ये सभी वहाँ मूर्त रूप में आए। सभी धर्मशास्त्र, वेदों के भाष्य, सूत्र और ब्रह्मा जी द्वारा निर्मित जो कुछ भी अमूर्त या अत्यंत मूर्त (दृश्य) जगत है, वह सब पितामह ब्रह्मा के उस यज्ञ में उपस्थित हुआ। [93-95]
(96-97) देवताओं और ऋषियों के उस समागम में, ब्रह्मा जी के दाहिने पार्श्व (बगल) में सनातन भगवान विष्णु स्थित हुए और बाएं पार्श्व में वरदान देने वाले पिनाकधारी प्रभु रुद्र (शिव) विराजे। महात्मा ब्रह्मा जी ने वहाँ ऋत्विजों (यज्ञ कराने वाले पुरोहितों) का वरण किया। [96-97]
(98-99) उस यज्ञ में भृगु को होता, पुलस्त्य को श्रेष्ठ अध्वर्यु, मरीचि को उद्गाता और नारद को ब्रह्मा (यज्ञ का मुख्य निरीक्षक) बनाया गया। सनत्कुमार आदि वहाँ सदस्य बने और दक्ष आदि प्रजापति तथा ब्राह्मण आदि वर्ण भी उपस्थित हुए। [98-99]
(100) ब्रह्मा जी के समीप ऋत्विजों की कल्पना (नियुक्ति) की गई और कुबेर (वैश्रवण) द्वारा उन्हें सुंदर वस्त्रों एवं आभूषणों से सुसज्जित किया गया। [100]


यहाँ पद्म पुराण, सृष्टि खण्ड के अध्याय 16 के आगे के कुछ महत्वपूर्ण श्लोकों का अर्थ दिया जा रहा है, जहाँ यज्ञ की महिमा और उसमें उपस्थित देवताओं के कार्यों का और विस्तार से वर्णन है:
अनुवाद (श्लोक 101 से आगे):
101. जब यज्ञ की दीक्षा ली गई, तब वहाँ महान उत्सव हुआ। इंद्र आदि देवगण और अप्सराओं के समूह वहां नृत्य और गान करने लगे।
102. गंधर्व मधुर स्वर में गाने लगे और सिद्ध-चारण स्तुति करने लगे। उस समय यज्ञशाला की शोभा देखते ही बनती थी, जो दिव्य रत्नों से जगमगा रही थी।
103. साक्षात लक्ष्मी देवी वहां शोभा बढ़ा रही थीं। यज्ञ में जो भी सामग्री चाहिए थी, वह संकल्प मात्र से प्रकट हो रही थी। कामधेनु स्वयं वहां उपस्थित होकर अमृत तुल्य दूध और घी प्रदान कर रही थीं।
104. ब्रह्मा जी ने जब आहुति देना प्रारंभ किया, तब समस्त दिशाएं सुगन्धित हो उठीं। उस समय भगवान विष्णु और शिव की उपस्थिति ने उस यज्ञ को और भी पावन बना दिया।
105. इस यज्ञ का उद्देश्य केवल कर्मकांड नहीं, बल्कि सृष्टि के संतुलन और धर्म की स्थापना था। जो भी जीव उस यज्ञ के दर्शन कर रहा था, वह पापमुक्त होकर दिव्य लोक का अधिकारी बन रहा था।



पद्म पुराण के 
सृष्टि खण्ड (अध्याय 16) के इन श्लोकों में ब्रह्मा जी द्वारा आयोजित एक भव्य यज्ञ का वर्णन है, जिसमें समस्त ब्रह्मांड के देवता, ऋषि और प्रकृति सम्मिलित हुए थे
यहाँ इन श्लोकों का सरल हिंदी अनुवाद है:
अनुवाद:
(84-85) सभी लोग ऋषियों की सेवा-टहल और ब्राह्मणों की शुश्रूषा कर रहे थे। चारों ओर से ऋषि, ब्रह्मर्षि, द्विज, देवर्षि और मुख्य राजर्षि वहाँ पधारे हुए थे। उस यज्ञ में कौन-सा देवता पूजनीय (याज्य) होगा, यही विचार था। [84-85]
(86-87) पशु और पक्षी भी उस यज्ञ को देखने की इच्छा से वहाँ आए। भोजन की इच्छा रखने वाले ब्राह्मण और सभी वर्ण क्रम के अनुसार उपस्थित हुए। स्वयं वरुण देव रत्न लेकर आए और दक्ष ने स्वयं अन्न दान किया। वरुण ने अपने लोक से आकर स्वयं ही पक्व अन्न (पका हुआ भोजन) तैयार किया। [86-87]
(88-89) वायु देव ने भक्ष्य पदार्थों के विकार (विभिन्न व्यंजन) तैयार किए, सूर्य ने रसों को पकाया, चंद्रमा ने अन्न का पाचन किया और बृहस्पति बुद्धि देने वाले बने। धन के स्वामी (कुबेर) ने धन और विविध प्रकार के वस्त्रों का दान किया। सरस्वती, नदियों के स्वामी, गंगा और नर्मदा देवी भी वहाँ उपस्थित थीं। [88-89]
(90-92) अन्य जो भी पुण्य नदियाँ, कुएं, जलाशय, छोटे तालाब, सरोवर, विभिन्न कुण्ड, मुख्य झरने, देव-निर्मित सरोवर और सातों समुद्र (लवण, इक्षु, सुरा, घृत, दधि, दुग्ध और जल के समुद्र) वहाँ आए। साथ ही सातों लोक, पाताल, सातों द्वीप और उनके नगर भी उपस्थित हुए। [90-92]
(93-95) वृक्ष, लताएं, तिनके (घास), शाक, फल, पृथ्वी, वायु, आकाश, जल और पांचवां तत्व अग्नि—ये सभी वहाँ मूर्त रूप में आए। सभी धर्मशास्त्र, वेदों के भाष्य, सूत्र और ब्रह्मा जी द्वारा निर्मित जो कुछ भी अमूर्त या अत्यंत मूर्त (दृश्य) जगत है, वह सब पितामह ब्रह्मा के उस यज्ञ में उपस्थित हुआ। [93-95]
(96-97) देवताओं और ऋषियों के उस समागम में, ब्रह्मा जी के दाहिने पार्श्व (बगल) में सनातन भगवान विष्णु स्थित हुए और बाएं पार्श्व में वरदान देने वाले पिनाकधारी प्रभु रुद्र (शिव) विराजे। महात्मा ब्रह्मा जी ने वहाँ ऋत्विजों (यज्ञ कराने वाले पुरोहितों) का वरण किया। [96-97]
(98-99) उस यज्ञ में भृगु को होता, पुलस्त्य को श्रेष्ठ अध्वर्यु, मरीचि को उद्गाता और नारद को ब्रह्मा (यज्ञ का मुख्य निरीक्षक) बनाया गया। सनत्कुमार आदि वहाँ सदस्य बने और दक्ष आदि प्रजापति तथा ब्राह्मण आदि वर्ण भी उपस्थित हुए। [98-99]
(100) ब्रह्मा जी के समीप ऋत्विजों की कल्पना (नियुक्ति) की गई और कुबेर (वैश्रवण) द्वारा उन्हें सुंदर वस्त्रों एवं आभूषणों से सुसज्जित किया गया। [100]
 पद्म पुराण, सृष्टि खण्ड के 
अध्याय 16 के आगे के कुछ महत्वपूर्ण श्लोकों का अर्थ दिया जा रहा है, जहाँ यज्ञ की महिमा और उसमें उपस्थित देवताओं के कार्यों का और विस्तार से वर्णन है:
अनुवाद (श्लोक 101 से आगे):
101. जब यज्ञ की दीक्षा ली गई, तब वहाँ महान उत्सव हुआ। इंद्र आदि देवगण और अप्सराओं के समूह वहां नृत्य और गान करने लगे।
102. गंधर्व मधुर स्वर में गाने लगे और सिद्ध-चारण स्तुति करने लगे। उस समय यज्ञशाला की शोभा देखते ही बनती थी, जो दिव्य रत्नों से जगमगा रही थी।
103. साक्षात लक्ष्मी देवी वहां शोभा बढ़ा रही थीं। यज्ञ में जो भी सामग्री चाहिए थी, वह संकल्प मात्र से प्रकट हो रही थी। कामधेनु स्वयं वहां उपस्थित होकर अमृत तुल्य दूध और घी प्रदान कर रही थीं।
104. ब्रह्मा जी ने जब आहुति देना प्रारंभ किया, तब समस्त दिशाएं सुगन्धित हो उठीं। उस समय भगवान विष्णु और शिव की उपस्थिति ने उस यज्ञ को और भी पावन बना दिया।
105. इस यज्ञ का उद्देश्य केवल कर्मकांड नहीं, बल्कि सृष्टि के संतुलन और धर्म की स्थापना था। जो भी जीव उस यज्ञ के दर्शन कर रहा था, वह पापमुक्त होकर दिव्य लोक का अधिकारी बन रहा था।


अध्याय 16 के श्लोक 101 से आगे का हिंदी अनुवाद यहाँ दिया जा रहा है। इन श्लोकों में यज्ञ की दीक्षा, देवताओं के उपहार और यज्ञशाला की अद्भुत शोभा का वर्णन है:


अनुवाद (श्लोक 101 से आगे):
दीक्षितास्ते तदा सर्वे ऋत्विजो नियतव्रताः।
तपसा दग्धपाप्मानो दीप्यमाना इवाग्नयः॥१०१॥
(101) वे सभी ऋत्विज (पुरोहित), जिन्होंने नियमपूर्वक व्रत धारण किया था, यज्ञ की दीक्षा लेकर स्थित हुए। तपस्या के कारण उनके समस्त पाप जल चुके थे और वे प्रज्वलित अग्नि के समान देदीप्यमान (चमकदार) लग रहे थे।
दिव्यैराभरणैर्युक्ता दिव्यवस्त्रधरास्तथा।
दिव्यगंधानुलिप्तांगा दिव्यमालाविभूषिताः॥१०२॥
(102) वे सभी दिव्य आभूषणों से युक्त थे, दिव्य वस्त्र धारण किए हुए थे। उनके अंगों पर दिव्य सुगंधित अनुलेपन (चन्दन आदि) लगा था और वे दिव्य मालाओं से सुशोभित थे।
सर्वे ते देववद्भाति यज्ञवाटे महात्मनः।
यथा शक्रस्य भवने सुधर्मायां महर्षयः॥१०३॥
(103) महात्मा ब्रह्मा जी की उस यज्ञशाला में वे सभी ऋत्विज देवताओं की भांति सुशोभित हो रहे थे, जैसे इंद्र के भवन 'सुधर्मा' सभा में महर्षिगण शोभा पाते हैं।
ततो देवाः सगंधर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः।
उपतस्थुर्महात्मानं ब्रह्माणं परमेष्ठिनम्॥१०४॥
(104) तब गंधर्वों सहित समस्त देवता, यक्ष, राक्षस और नाग—ये सभी परमेष्ठी महात्मा ब्रह्मा जी की सेवा में उपस्थित हुए।
तेभ्यो ददौ च भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः।
यज्ञभागान्विधानेन यथार्हं च पृथक् पृथक्॥१०५॥
(105) तब लोकपितामह भगवान ब्रह्मा ने शास्त्रोक्त विधि के अनुसार उन सभी को (देवताओं को) यज्ञ के भाग (हविष्य) उनकी योग्यता के अनुसार अलग-अलग प्रदान किए।
तुष्टाश्च ते तदा देवा यज्ञभागांश्च लेभिरे।
प्रशंसन्तः क्रतुं दिव्यं ब्रह्मणो लोककर्तुः॥१०६॥
(106) वे सभी देवता यज्ञ के भाग प्राप्त कर अत्यंत संतुष्ट हुए और लोककर्ता ब्रह्मा जी के उस दिव्य यज्ञ की भूरि-भूरि प्रशंसा करने लगे।
ऋषयश्च महाभागास्तुष्टुवुर्ब्रह्मणस्तदा।
सामभिर्बह्वृचैश्चैव यजुर्भिश्चैव सर्वशः॥१०७॥
(107) महान भाग्यशाली ऋषियों ने उस समय सामवेद, ऋग्वेद और यजुर्वेद के मंत्रों द्वारा सब ओर से ब्रह्मा जी की स्तुति की।

यहाँ पद्म पुराण के सृष्टि खण्ड के १६वें अध्याय के इन विशिष्ट श्लोकों (१०८-१२३) का सरल हिन्दी अनुवाद दिया गया है:
अनुवाद:
(१०८) इस जगत में शूद्रों को सदा द्विजों (ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य) के चरणों की सेवा करनी चाहिए। उनके पैर धोना, भोजन कराना और जूठन की सफाई करना (उनके कर्म बताए गए हैं)।
(१०९) तब उन्होंने (शूद्रों ने) वहाँ वैसा ही किया। उसके बाद पितामह ब्रह्मा ने उनसे कहा— "मैंने तुम सबको अपनी सेवा के लिए चतुर्थ पद (वर्ण) में उत्पन्न किया है।"
(११०) "तुम जैसे लोगों को द्विजों और क्षत्रियों के बंधु-बांधवों की सेवा करनी चाहिए।" ऐसा कहकर ब्रह्मा ने वैसी ही व्यवस्था कर दी।
(१११) इन्द्र को द्वारपाल, वरुण को रस (जल) देने वाला, कुबेर को धन देने वाला और वायु को गंध पहुँचाने वाला नियुक्त किया।
(११२) सूर्य को प्रकाश करने वाला बनाया, माधव (विष्णु) प्रभुत्व (स्वामित्व) में स्थित हुए और सोम (चंद्रमा) अमृत प्रदान करने वाले बने, जो उनके वाम पक्ष के मार्ग पर स्थित थे।
(११३) श्रेष्ठ अंगों वाली देवी सावित्री, जो कि ब्रह्मा की पत्नी हैं, अत्यंत सत्कृत थीं। अध्वर्यु (यज्ञ कराने वाले पुरोहित) ने उन्हें पुकारा— "हे देवि! शीघ्रता के साथ यहाँ आइए।"
(११४) सभी अग्नियाँ प्रज्वलित हो उठी थीं और दीक्षा का समय निकट आ गया था। किंतु सावित्री अपने कार्यों में व्यस्त होने के कारण, स्त्री स्वभाववश (समय पर) नहीं आईं।
(११५-११६) (सावित्री ने कहा—) "यहाँ मैंने अभी द्वार पर कोई सजावट नहीं की है, न ही दीवारों पर चित्रकारी की है और न ही आँगन में स्वास्तिक बनाया है। बर्तनों की सफाई भी अभी तक नहीं हुई है। नारायण की पत्नी लक्ष्मी भी अभी तक यहाँ नहीं पहुँची हैं।"
(११७-११९) "अग्नि की पत्नी स्वाहा, यम की पत्नी धूम्रोर्णा, वरुण की पत्नी वारुणी, वायु की पत्नी सुप्रभा, कुबेर की पत्नी ऋद्धि और शिव की प्रिया पार्वती (गौरी) भी नहीं आई हैं। मेधा, श्रद्धा, विभूति, अनसूया, धृति और क्षमा— ये भी अभी नहीं पहुँची हैं।"
(१२०-१२१) "गंगा, सरस्वती और अन्य कन्याएँ भी अब तक नहीं आई हैं। इन्द्र की पत्नी इन्द्राणी और चन्द्रमा की प्रिय पत्नी रोहिणी भी अनुपस्थित हैं। वसिष्ठ की पत्नी अरुन्धती और सप्तऋषियों की अन्य पत्नियाँ, अत्रि की पत्नी अनसूया तथा अन्य स्त्रियाँ भी अभी यहाँ नहीं हैं।"
(१२२-१२३) "यहाँ आने वाली बहुएँ, पुत्रियाँ, सखियाँ और बहनें— इनमें से कोई भी अब तक नहीं आई है, जबकि मैं यहाँ बहुत देर से बैठी हूँ। जब तक वे सब स्त्रियाँ नहीं आ जातीं, तब तक मैं अकेली नहीं जाऊँगी। तुम जाकर ब्रह्मा से कह दो कि वे एक मुहूर्त तक प्रतीक्षा करें।"

पद्म पुराण के सृष्टि खण्ड (अध्याय 16) के इन श्लोकों का हिन्दी अनुवाद नीचे दिया गया है। इन श्लोकों में उस समय का वर्णन है जब सावित्री (ब्रह्मा जी की पत्नी) के यज्ञ में देरी से पहुँचने पर ब्रह्मा जी इंद्र से किसी अन्य स्त्री को लाने के लिए कहते हैं:
अनुवाद:
श्लोक 124-125: (अध्वर्यु ने ब्रह्मा जी से कहा) "हे महामते! मैं उन सब (सखियों) के साथ शीघ्रता से यहाँ आ जाऊँगी। आप देवताओं से घिरे हुए परम शोभा को प्राप्त करेंगे और वैसे ही मैं भी—इसमें कोई संशय नहीं है।" ऐसा कहकर अध्वर्यु ब्रह्मा जी को छोड़कर वापस आ गया। [124-125]
श्लोक 126: (अध्वर्यु ने बताया) "हे देव! सावित्री घर के कार्यों में लगी हुई व्याकुल हैं। उन्होंने कहा कि जब तक मेरी सखियाँ नहीं आ जातीं, तब तक मेरा आना संभव नहीं है।" [126]
श्लोक 127: "हे पितामह! मुझसे ऐसा कहा गया है और इधर (यज्ञ का) समय भी बीता जा रहा है। अब आपको जो भी उचित लगे, वही आप करें।" [127]
श्लोक 128-129: ऐसा सुनने पर ब्रह्मा जी को थोड़ा क्रोध आ गया। उन्होंने इंद्र से कहा— "हे शक्र (इंद्र)! मेरे लिए यहाँ शीघ्र ही किसी दूसरी पत्नी को ले आओ। जिससे यह यज्ञ विधिपूर्वक चलता रहे और समय व्यर्थ न जाए। तुम शीघ्र ही किसी नारी को यहाँ उपस्थित करो।" [128-129]
श्लोक 130: "जब तक मेरा यज्ञ समाप्त नहीं होता, तब तक तुम (स्त्री के) वर्ण (कुल/जाति) का विचार मन में मत करना। यज्ञ समाप्त होने पर मैं पुनः उसे मुक्त कर दूँगा।" [130]
श्लोक 131-132: ब्रह्मा जी के ऐसा कहने पर इंद्र समस्त पृथ्वी तल पर गए। उन्होंने वहाँ जो भी स्त्रियाँ देखीं, वे सब दूसरों के अधीन (विवाहित) थीं। तब उन्होंने रूप से सम्पन्न, सुंदर नासिका और सुंदर नेत्रों वाली एक 'आभीर कन्या' (गोप कन्या) को देखा। वह न देवी थी, न गंधर्वी, न असुरी और न ही नागकन्या थी। [131-132]
श्लोक 133-134: उस श्रेष्ठ सुंदरी जैसी कन्या कहीं और नहीं थी। इंद्र ने उस सुंदर अंगों वाली कन्या को देखा, जो दूसरी लक्ष्मी के समान प्रतीत हो रही थी। अपनी रूप-संपत्ति के वैभव से वह मन की वृत्तियों को अपनी ओर खींच रही थी। [133-134]
श्लोक 135-136: संसार में वस्तु-सौंदर्य की जो भी विशिष्टताएँ कहीं पाई जाती हैं, वे सब उस सुतनु (सुंदर शरीर वाली) कन्या के अंगों में दिखाई दे रही थीं। उसे देखकर इंद्र सोचने लगे कि यदि यह कन्या है, तो मुझसे बढ़कर पुण्यवान देवता इस पृथ्वी पर कोई नहीं है। यह स्त्रियों में रत्न स्वरूप है और पितामह (ब्रह्मा जी) बड़े सौभाग्यशाली हैं (जो इन्हें यह प्राप्त होगी)। [135-136]
श्लोक 137: "यदि यह (ब्रह्मा जी के प्रति) अनुराग रखने वाली हो जाए, तो मेरा यह परिश्रम सफल हो जाएगा।" इंद्र ने उस कन्या को देखा जो नीले बादल, स्वर्ण-कमल और मूँगे के समान आभा वाली थी। [137]

पद्म पुराण के सृष्टि खण्ड (अध्याय 16) के इन श्लोकों में इन्द्र द्वारा एक अत्यंत सुंदर स्त्री (अशोकसुंदरी) के रूप का वर्णन और उनसे उनका परिचय पूछने का चित्रण है।
यहाँ इन श्लोकों का हिंदी अनुवाद और भावार्थ है:
श्लोक 138-139:
अपने अंगों, केशों, कपोलों और अधरों (होठों) से कांति बिखेरती हुई वह ऐसी लग रही थी, मानो कामदेव के अशोक वृक्ष की कोई खिली हुई कली हो। कामदेव को अपने नेत्रों की अग्नि से भस्म कर देने वाले विधाता (ब्रह्मा) ने, अपने समान दूसरा कोई रूप न देखते हुए, भला इसका सृजन कैसे किया होगा?
श्लोक 140-141:
यदि विधाता ने अपनी बुद्धि से इसकी कल्पना की है, तो यह उनकी निपुणता की पराकाष्ठा है। इसके इन उन्नत (ऊँचे) स्तनों को देखकर किसे सुख और आश्चर्य नहीं होगा? (अर्थात् हर देखने वाले के मन में विस्मय और आनंद उत्पन्न होता है)।
श्लोक 141-142 (उत्तरार्ध):
यद्यपि इसके अधर (होठ) स्पष्ट रूप से राग (लालिमा/काम) से युक्त हैं, फिर भी सेवन करने वाले को ये शांति (निर्वाण) प्रदान करते हैं। इसके केश टेढ़े-मेढ़े (घुंघराले) होने पर भी सुख प्रदान करने वाले हैं।
श्लोक 143-144:
अत्यधिक सौंदर्य के आश्रय में दोष भी गुण की तरह प्रतीत होता है। इसके कानों तक लंबे नेत्रों के प्रांत (कोने) सुशोभित हो रहे हैं। विद्वान कहते हैं कि कारण से ही भाव की चेतना होती है—ऐसा लगता है जैसे इसके कान नेत्रों के आभूषण हैं और नेत्र कानों के।
श्लोक 145-146:
यहाँ कुंडल और काजल के लिए कोई स्थान (आवश्यकता) नहीं जान पड़ता। तुम्हारे हृदय में जो कटाक्षों का यह द्वैत भाव है, वह उचित नहीं है। तुमसे संबंधित जो लोग हैं, वे भला दुखी कैसे हो सकते हैं? प्राकृतिक गुणों के विकार भी पूर्ण सुंदरता को प्राप्त हो रहे हैं।
श्लोक 147-148:
सैकड़ों क्षणों तक उसे देखने के बाद मुझे यह अमूल्य निधि प्राप्त हुई है। ब्रह्मा ने रूप की उत्पत्ति में अपनी कुशलता की अंतिम सीमा यहाँ दिखा दी है। यह स्त्री अपनी चेष्टाओं और विलासों से मनुष्यों के मन को प्रेमपूर्ण (सस्नेह) बना देती है।
श्लोक 148-149 (उत्तरार्ध):
उस युवती के रूप से मोहित हुए इन्द्र का शरीर निरंतर उठने वाले रोमांच (पुलकावली) से ढंक गया। उस नवीन स्वर्ण के समान आभा वाली और कमल के पत्तों जैसे विशाल नेत्रों वाली सुंदरी को देखकर इन्द्र सोचने लगे—
श्लोक 150-151:
मैंने देवों, यक्षों, गंधर्वों, नागों और राक्षसों की अनेक स्त्रियाँ देखी हैं, परंतु ऐसी रूप-संपत्ति कहीं नहीं देखी। विधाता ने त्रैलोकी की जो-जो भी प्रधान और श्रेष्ठ वस्तुएँ थीं, उन सबको लेकर इसके रूप की रचना की है।
श्लोक 152 (इन्द्र बोले):
हे सुभ्रु (सुंदर भौंहों वाली)! तुम कौन हो? किसकी पुत्री हो और कहाँ से आई हो? यह बताओ कि तुम इन गलियों (वन के मार्गों) में अकेली किसलिए खड़ी हो?


पद्म पुराण के सृष्टि खण्ड (अध्याय 16) के इन श्लोकों में इन्द्र और एक गोपकन्या के बीच के संवाद और घटना का वर्णन है। इसका हिंदी अनुवाद नीचे दिया गया है:
अनुवाद:
(इन्द्र गोपकन्या से कहते हैं—)
"तुमने अपने अंगों पर ये जो भी आभूषण धारण किए हैं, ये तुम्हारी शोभा नहीं बढ़ा रहे हैं; बल्कि तुम स्वयं ही इन आभूषणों की शोभा हो (अर्थात तुम इन गहनों से अधिक सुंदर हो)। [153]
हे सुलोचने! तुम्हारे जैसी सुंदरता वाली न तो कोई देवी, न गंधर्वी, न आसुरी और न ही पन्नगी (नागकन्या) या किन्नरी ही पहले कभी देखी गई है। [154]
मैंने तुमसे बहुत बार कहा, फिर भी तुम उत्तर क्यों नहीं दे रही हो?" तब वह कन्या अत्यंत लज्जित और कांपती हुई इन्द्र से बोली— [155]
"हे वीर! मैं एक गोपकन्या हूँ और यहाँ गोरस (दूध) बेचती हूँ। यह शुद्ध मक्खन है और यह मलाईदार दही है। [156]
हे शत्रुओं को संताप देने वाले! दही, छाछ या रस—इनमें से आपको जिसकी भी आवश्यकता हो, वह बताइये और अपनी इच्छानुसार ग्रहण कीजिये।" [157]
जब उसने ऐसा कहा, तब इन्द्र ने उस विशाल नेत्रों वाली कन्या का हाथ मजबूती से पकड़ लिया और उसे वहाँ ले गए जहाँ ब्रह्मा जी स्थित थे। [158]
इन्द्र द्वारा ले जाए जाते समय वह कन्या अपने माता-पिता को पुकारते हुए रोने लगी— "हा पिता! हा माता! हा भाई! यह मनुष्य मुझे बलपूर्वक ले जा रहा है।" [159]
(उसने इन्द्र से कहा—) "यदि आपको मुझसे कोई प्रयोजन है, तो मेरे पिता से मेरी मांग कीजिये। मैं सत्य कहती हूँ कि वे निश्चित रूप से मुझे आपको सौंप देंगे। [160]
हे धर्मवत्सल! ऐसी कौन सी कन्या होगी जो आप जैसे भक्तवत्सल पति की अभिलाषा न करे? मेरे पिता के पास ऐसा कुछ भी नहीं है जो वे आपको न दे सकें। [161]
मैं सिर झुकाकर उनसे प्रार्थना करूँगी और वे प्रसन्न होकर मुझे आपको दे देंगे। यदि मैं अपने पिता की इच्छा जाने बिना स्वयं को आपको सौंप दूँ, तो [162]
इससे महान धर्म का नाश होगा, इसलिए मैं (पिता की अनुमति के बिना) आपको प्रसन्न नहीं कर सकती। यदि पिता मुझे सौंप देंगे, तो मैं आपके अधीन हो जाऊंगी।" [163]
इस प्रकार कहते रहने पर भी इन्द्र उसे (ब्रह्मा जी के पास) ले गए। उसे ब्रह्मा जी के सामने खड़ा करके इन्द्र ने कहा— "हे विशालाक्षी! हे श्रेष्ठ वर्ण वाली! मैं तुम्हें यहाँ लाया हूँ, तुम शोक मत करो।" [164-165]
उस गोपकन्या के गौर वर्ण, महान कांति और कमल जैसे नेत्रों को देखकर ब्रह्मा जी ने उसे साक्षात लक्ष्मी ही माना। उसका वक्षस्थल तपाये हुए स्वर्ण की दीवार के समान पुष्ट था। [166]
उसकी जंघाएं मतवाले हाथी की सूंड के समान गोल थीं और नाखूनों की चमक लाल व ऊँची थी। उसे (ब्रह्मा जी को) देखकर वह कन्या भी स्वयं को कामदेव के वश में मानने लगी। [167]
उसे पाने की इच्छा से उसका चित्त कहीं और खोया हुआ सा प्रतीत होने लगा। तब उस गोपकन्या ने स्वयं को दान करने (स्वयं का निर्णय लेने) के अधिकार के बारे में सोचा— [168]
"यदि ये (ब्रह्मा जी) मेरे रूप के कारण मुझे आग्रहपूर्वक प्राप्त करना चाहते हैं, तो इस पृथ्वी पर मुझसे अधिक धन्य और कोई स्त्री नहीं है। [169]
इन्द्र मुझे यहाँ लाए और मैं इनकी (ब्रह्मा जी की) दृष्टि के सामने आई। इनका त्याग करने में मेरी मृत्यु है और इन्हें स्वीकार करने में ही जीवन का सुख है।" [170]

पद्म पुराण के सृष्टि खण्ड (अध्याय 16) के ये श्लोक कामदेव (मन्मथ) द्वारा एक सुंदर रूप को देखकर की गई स्तुति और विरह का वर्णन करते हैं। यहाँ इनका हिंदी अनुवाद है:
श्लोक 171-172:
"धिक्कार है मेरे इस दुखदायी रूप को, जो अपमान का कारण बन गया है। जिसे केवल आँखों से देख लेने मात्र से ही स्त्री प्रसन्न हो जाती है, वह (स्त्री) निस्संदेह धन्य है; फिर उसका तो कहना ही क्या जिसे यह हृदय से लगा ले! संपूर्ण संसार का सौंदर्य अलग-अलग बिखरा हुआ है।" [1, 2]
श्लोक 173:
"किन्तु विश्व विधाता ने उस समस्त लावण्य (सुंदरता) को यहाँ एक ही स्थान पर एकत्रित कर दिया है। इसकी उपमा स्वयं कामदेव है और कामदेव की कांति ही इसकी सच्ची उपमा है।" [2]
श्लोक 174-175:
"मेरा यह शोक तिरस्कृत हो गया है, इसमें माता-पिता कारण नहीं हैं। यदि यह मुझे स्वीकार नहीं करता या मुझसे थोड़ा भी बात नहीं करता, तो इसकी याद में शोक से मेरी मृत्यु हो जाएगी। अपनी निर्दोष पत्नी के होते हुए भी मेरी ऐसी दशा हो गई है।" [1, 2]
श्लोक 176:
"स्तनों पर मणियों की शोभा और शुद्ध कमल के समान कांति वाले इसके मुख को देखते हुए मेरा मन पूरी तरह ध्यानमग्न (एकाग्र) हो गया है।" 
श्लोक 177:
"यदि तुम इसके अंगों के स्पर्श और मिलन को बहुत बड़ा सौभाग्य नहीं मानते, तो तुम्हारा इधर-उधर घूमना और शरीर धारण करना व्यर्थ ही है।" 
श्लोक 178:
"अथवा इसमें तुम्हारा कोई दोष नहीं है, क्योंकि तुम तो स्वेच्छाचारी हो। हे कामदेव! निश्चित ही तुम लूट लिए गए हो, अब अपनी प्रिय रति की रक्षा करो।" 
श्लोक 179:
"क्योंकि यह रूप तुमसे (कामदेव से) भी अधिक सुंदर दिखाई दे रहा है। इसने मेरे मन रूपी रत्न और सर्वस्व को दृढ़ता से हर लिया है।" [1, 2]
श्लोक 180:
"जो शोभा इसके मुख में दिखाई देती है, वह कलंक रहित चंद्रमा में भी कहाँ? पूर्ण चंद्रमा की तुलना इसके निष्कलंक मुख से भला कैसे की जा सकती है?" 

यहाँ दिए गए श्लोकों का हिन्दी अनुवाद निम्नलिखित है:
अनुवाद:
उसके (गायत्री के) नेत्रों की समानता कमल भी नहीं कर सकता। उसके दोनों कानों की सुंदरता की तुलना भला शंख कैसे पा सकता है? ॥१८१॥
निश्चित ही मूँगा भी उसके अधरों (होठों) की समानता प्राप्त नहीं कर सकता, क्योंकि उसके मुख में स्थित अमृत निरंतर प्रवाहित होकर चेष्टा कर रहा है ॥१८२॥
वह गोपकन्या सोचने लगी— "यदि मैंने सैकड़ों जन्मों में कुछ भी शुभ कर्म किया हो, तो उस पुण्य के प्रभाव से यह (ब्रह्मा जी) ही पुनः मेरे अभीष्ट पति हों" ॥१८३॥
जब तक वह गोपकन्या इस प्रकार की चिंता में मग्न थी, तब तक ब्रह्मा जी ने यज्ञ के निमित्त भगवान विष्णु से शीघ्रतापूर्वक वचन कहे ॥१८४॥
(विष्णु जी बोले—) "हे प्रभु! यह गायत्री नाम वाली परम सौभाग्यवती देवी हैं।" ऐसा कहे जाने पर विष्णु जी ने ब्रह्मा जी से यह बात कही ॥१८५॥
"हे जगत्प्रभु! मेरे द्वारा दी गई इस कन्या को आज आप स्वीकार करें। आप बिना किसी दुविधा के गंधर्व विवाह विधि से इसे अभी ग्रहण करें" ॥१८६॥
"हे देव! आज आप व्याकुलता छोड़कर इनका पाणिग्रहण (हाथ पकड़ना) करें।" तब पितामह ब्रह्मा जी ने गंधर्व विवाह की विधि से उन्हें अपनी पत्नी के रूप में स्वीकार किया ॥१८७॥
उन्हें प्राप्त कर तब ब्रह्मा जी ने श्रेष्ठ अध्वर्यु (पुरोहित) से कहा— "यह मेरी पत्नी बन गई हैं, इन्हें मेरे स्थान (यज्ञशाला) में प्रवेश दिलाओ" ॥१८८॥
हाथ में मृगशृंग (हिरण का सींग) धारण किए हुए, रेशमी वस्त्र से ढकी हुई वह बालिका, वेदों के पारगामी ऋत्विजों द्वारा पत्नीशाला में ले जाई गई ॥१८९॥
गूलर (औदुम्बर) का दंड लिए और मृगचर्म धारण किए हुए ब्रह्मा जी उस महायज्ञ में अपने ही तेज से सुशोभित हो रहे थे ॥१९०॥
तदनन्तर वेदों के ज्ञाता ब्राह्मणों ने हवन (होत्र) प्रारम्भ किया। भृगु ऋषि के साथ मिलकर उन सबने वेदोक्त कर्म सम्पन्न किए। इस प्रकार वह यज्ञ पुष्कर में एक हज़ार युगों तक चलता रहा ॥१९१॥
इस प्रकार श्री पद्मपुराण के प्रथम सृष्टिखण्ड में 'गायत्री-संग्रह' नामक सोलहवाँ अध्याय समाप्त हुआ।