मंगलवार, 7 अप्रैल 2026

लक्ष्मीनारायणसंहिता - खण़्डः १ (कृतयुगसन्तानः)अध्यायः ४६७


 लक्ष्मीनारायणसंहिता - खण़्डः (1) (कृतयुगसन्तानः अध्याय- (467)


श्रीनारायण उवाच--
शृणु लक्ष्मि! कलावत्या वृषभानोस्तु योषितः ।
पतिव्रतायाः सामर्थ्यं प्रवदामि महोत्तमम् ।। १ ।।


पितॄणां मानसी कन्या कमलांशा कलावती ।
सुन्दरी वृषभानस्य पतिव्रतपरायणा ।। २ ।।


यस्यास्तु तनया राधा कृष्णप्राणाधिका प्रिया ।
श्रीकृष्णार्धांशसम्भूता तेन तुल्या च तेजसा ।। ३।


बभूवुः कन्यकास्तिस्रः पितॄणां मानसात्पुरा ।
कलावती रत्नधन्या मेनका च दिनान्तरे ।। ४ ।।


रत्नधन्या तु जनकं वरयामास भूभृतम् ।
हिमाचलं हरेरंशं वरयामास मेनका ।। ५ ।।


रत्नधन्यासुता सीता रामपत्नी पतिव्रता ।
मेनापुत्री सती शंभुपत्नी च पार्वती तथा ।। ६ ।।


अयोनिसंभवे चोभे पतिव्रते रमे शुभे ।
कलावती सुचन्द्रं तु वरयामास सत्पतिम् ।। ७ ।।


मनुवंशीयनृपतिं प्राप्य वर्षसहस्रकम् ।
रेमे राज्ये ततो राजा संविरक्तो बभूव ह ।। ८ ।।


जगाम तपसे विन्ध्यशैलं सह स्वयोषिता ।
पुलहाश्रममासाद्य तपस्तेपेऽतिदारुणम् ।। ९ ।।


मोक्षाकांक्षी निराहारो दिव्यवर्षसहस्रकम् ।
समाधिमाप नृपतिर्ध्यात्वा कृष्णपदाम्बुजम् ।। 1.467.१ ०।।


तद्गात्रव्याप्तवल्मीकं पत्नी दूरं चकार सा ।
निश्चेष्टितं पतिं दृष्ट्वा प्राणाऽसञ्चारविग्रहम् ।। ११।।


मांसशोणितशून्यं तमस्थिसंसक्तविग्रहम् ।
शोकं चकार सा राज्ञी सा रुरोद कलावती ।। १२।।


हे नाथनाथेत्युच्चार्य पातिव्रत्यपरायणा ।
श्रुत्वा तु रोदनं तस्याः कृपया स कृपालयः ।। १३।।


आविर्बभूव जगतां पितामहो ह्यजः स्वयम् ।
ब्रह्मा तां च नृपं चापि विलोक्य शोकमाप ह ।। १४।।


ततः कमण्डलुजलेनासिच्य नृपविग्रहम् ।
जीवं संचारयामास ब्रह्मशक्त्या स विश्वसृट् ।। १५।।


राजा तु पुरतो दृष्ट्वा जगद्धातारमेव तम् ।
प्रणनाम प्रतुष्टाव प्रसन्नवदनेक्षणम् ।। १६।।


ब्रह्मा नृपं समुवाच वरं वृणु यथेप्सितम् ।
राजा वव्रे तु निर्वाणं नित्यमोक्षं परं पदम् ।। १७।।


श्रुत्वा ब्रह्मा वरं दातुमुद्यतस्त्वभवद् यदा ।
कलावती महासाध्वी ब्रह्माणमाह सादरम् ।। १८।।


यदि मुक्तिं नृपेन्द्राय ददासि कमलोद्भव ।
ततोऽबलाया हे ब्रह्मन् का गतिर्मे विना धवम् ।। १ ९।।


विना कान्तं तु कान्तानां का शोभा विधवात्मनि ।
व्रतं त पतिव्रतायाश्च पतिरेव श्रुतौ मतम् ।।1.467.२० ।।


गुरुश्चाभीष्टदेवो हि तपोधर्ममयः पतिः ।
सर्वे वै बान्धवाः श्रेष्ठाः पतितुल्या न योषिताम् ।।२१ ।।


सर्वेषां तु प्रियतमो बन्धुर्न स्वामिनः परः ।
सर्वधर्मात् परा ब्रह्मन् पतिसेवा सुदुर्लभा ।।२२।।


व्रतं दानं तपः पूजा जपहोमादिकं तु यत् ।
स्वामिसेवाविहीनायाः सर्वं तन्निष्फलं भवेत् ।। २३।।


सर्वतीर्थेषु च स्नानं तथा पृथ्च्याः प्रदक्षिणा ।
सर्वयज्ञेषु दीक्षा च महादानव्रतानि वै ।।२४।।


वेदानां पठनं चापि यावन्त्यपि तपांसि च ।
सतामर्थे भोजनं च विप्रार्चा देवसेवनम् ।।२५।।


चातुर्मास्यतपकृच्छ्रचान्द्रायणादिकं तथा ।
एतानि स्वामिसेवायाः कलां नार्हन्ति षोडशीम् ।।२६।।


स्वामिसेवाविहीना या वदन्ति स्वामिने कटु ।
पतन्ति कालसूत्रे ता यावच्चन्द्रदिवाकरौ ।।२७।।


सर्पाश्च कृमयस्तत्र दशन्ति ता दिवानिशम् ।
मूत्रश्लेष्मपुरीषाणां भक्षणं कारयन्ति ताः ।।२८।।


तासां मुखे ददत्येवमुल्कास्तु यमकिंकराः ।
एवं वै यातना भुक्त्वा कृमियोनिं प्रयान्ति ताः ।।२९।।


भक्षन्ति तत्र मलिनं यान्ति मानुषतां ततः ।
इतिश्रुतं मया सद्भ्यो वेदवाक्येभ्य इत्यतः ।।1.467.३ ०।।


किं वदामि जगद्धातर्न जानाम्यबला यतः ।
त्वं पिता जगतां धाता योगी गुरुः सतां सदा।३ १।।


सर्वज्ञं किं बोधयामि मा वियोजय मां पितः ।
प्राणाऽधिकोऽयं कान्तो मे यदि मुक्तो बभूव ह ।।३२।।


मम को रक्षिता ब्रह्मन् धर्मस्य यौवनस्य च ।
कौमारे रक्षिता तातो दत्वा पात्राय मुच्यते ।।३३।।


लग्नेन रक्षिता कान्तो यावज्जीवति वै पतिः ।
तदभावे सुतो रक्षेत् त्रातारस्ते त्रयः स्मृताः ।।३४।।


अरक्षके सती साध्वी त्वन्याश्रयमुपाव्रजेत् ।
तदधीना भवेत् तत्र पातिव्रत्यं लयं व्रजेत् ।।३५।।


बहुजन्मार्जितं पुण्यं तदा नार्या विनश्यति ।
बाल्ये च यौवने कान्ते वार्धक्येऽपि सतीस्त्रियाः ।।३६।।


पतिव्रतायाः कान्ते स्वे सर्वकाले समा स्पृहा ।
पुत्रे स्नेहो हि मातॄणां भवेत्सर्वाधिकोऽपि च ।।३७।।


पतिस्नेहस्य साध्वीनां कलां नार्हति षोडशीम् ।
पुत्रस्य स्तन्यलाभान्तो मिष्टान्ने भोजनावधि ।।३८।।


स्वार्थिनां स्वार्थलाभान्तः स्नेहो भवति न ध्रुवः ।
कान्ते स्नेहः सतीनां तु स्वप्ने जाग्रति सन्ततः ।।३९।।


स्मृत्यन्तो बन्धुविच्छेदः पुत्राणां तु ततोऽधिकः ।
सुदारुणः स्वामिनस्तु दुःखं नातः परं स्त्रियाः ।।1.467.४०।।


अविदग्धा यथा दग्धा ज्वलदग्नौ विषादने ।
तथाऽविदग्धा दग्धा स्यात् स्वामिनो विरहानले ।।४१ ।।


नाऽन्ने तृष्णा जले तृष्णाऽम्बरे भोग्ये न तृष्णिका ।
गृहे यशसि सौन्दर्ये साध्वीनां स्वामिनं विना ।।४२।।


विरहाग्नौ मनो दग्धं रक्तं दग्धं तथाऽऽननम् ।
भुक्तं दग्धं धनं दग्धं भवेदग्नौ तृणं यथा ।।४३।।


नहि कान्तात्परो बन्धुर्नहि कान्तात्परः प्रियः ।
नहि कान्तात् परो देवो नहि कान्तात्परो गुरुः ।।४४।।


नहि कान्तात्परे प्राणा नहि कान्तात् परः स्त्रियाः ।
नहि कान्तात्परो धर्मो नहि कान्तात् परं धनम् ।।४५।।


निमग्नं श्रीकृष्णनारायणे यथा सतां मनः ।
यथैकपुत्रे मातुश्च कृपणानां धने यथा ।।४६।।


यथा भयेषुभीतानां शास्त्रेषु विदुषां यथा ।
स्तन्यपाने शिशूनां च शिल्पेषु शिल्पिनां यथा ।।४७।।


यथा कान्ते कामिनीनां तथा प्रिये मनो मम ।
तं विना जीवितुं ब्रह्मन् क्षणमेकं न वै क्षमम् ।।४८।।


मरणं तु वरं तासां जीवनं मरणायते ।
तद्भर्तृरहितानां च सतीनां शोकचेतसाम् ।।४९।।


अन्यशोको भवेद् दूरः पानभोजनखेलनैः ।
कान्तशोको वर्धते वै पानभोजनखेलने ।।1.467.५०।।


सती नारी पतिच्छाया वियोक्तुं नार्हति क्वचित् ।
पतिपुण्यकृता मूर्तिः पत्यावेव सुसज्जते ।।५१ ।।


स्वामिना कृतपुण्यस्य फलं नारी पतिव्रता ।
फलभोगः स्वामिनोऽस्ति कथं साध्वी वियुज्यते ।।५२।।


वियोगे फलभोगो न कृतं पत्युर्निरर्थकम् ।
तस्मान्नारी सती नित्यं युयुजे स्वामिना शुभा ।।५३।।


इतरे खलु नश्यन्ति देहनाशे स्वभावतः ।
नारी कर्मफला मूर्तिः सार्था जन्मनि जन्मनि ।।५४।।


ततो ब्रह्मन् पतिं मुक्तं चेत् करोषि मया विना ।
त्वां शप्त्वा त्वां प्रदास्यामि प्रसह्य स्त्रीवधं ह्यघम् ।।५५।।


श्रुत्वा कलावतीवाक्यं विस्मितश्च प्रजापतिः ।
हितं स्यात्तु यथा सत्यास्तथोवाच भयान्वितः ।।५६।।


वत्से मुक्तिं न दास्यामि स्वामिनं ते त्वया विना ।
तव पुण्यं तथा त्वास्ते स्वर्गभोगेन नश्यति ।। ५७।।


मुक्तं कर्तुं त्वया सार्धं साम्प्रतं नाहमीश्वरः ।
सुते मुक्तिः पुण्यभोगं विना सर्वस्य दुर्लभा ।।५८।।


निर्वाणतां समाप्नोति धर्मी भोगेन नाशने ।
बहुकालं स्वर्गभोगं कुरुष्व स्वामिना सह ।।५ ९।।


ततश्च युवयोर्जन्म भविता यमुनातटे ।
यदा भविष्यति सती कन्या ते राधिका स्वयम् ।।1.467.६०।।


जीवन्मुक्तौ तया सार्धं गोलोकं संगमिष्यथः ।
साध्वी वै सत्त्वयुक्तेयं मा मां शप्तुं समर्हसि ।६१।।


जीवन्मुक्ताः समाः सन्तः कृष्णनारायणे रताः ।
इत्यक्त्वा प्रययौ ब्रह्मा स्वालयं ययतुश्च तौ ।।६२।।


स्वर्गं भुक्त्वा सुचन्द्रश्च वृषभानुर्बभूव ह ।
पद्मावत्या हि जठरे सुरभानस्य रेतसा ।।६३।।


जातिस्मरो हरेरंशो हरिपादाब्जमानसः ।
नन्दबन्धुर्महायोगी वैष्णवः परमो महान् ।।६४।।


कलावती कान्यकुब्जे बभूवाऽयोनिसंभवा ।
जातिस्मरा महासाध्वी भनन्दस्य सुपुत्रिका ।।६५।।


यज्ञकुण्डोत्थितां तां च लब्ध्वा सुकनकप्रभाम् ।
मालावत्यै ददौ पत्न्यै सा पुपोष प्रहर्षिता ।।६६।।


चक्रे कलावतीनाम चकार सुमहोत्सवम् ।
भवन्दनो नृपतिस्तां प्रददौ वृषभानवे ।।६७।।


जातिस्मरो हरेरंशो वृषभानुरुपाददे ।
तस्यां कन्याऽभवद् राधा कृष्णनारायणप्रिया ।।६८।।


तस्या विवाहो भाण्डीरे वटे ब्रह्मा व्यधापयत् ।
कृष्णेन सह राधायाः सुखं प्रापातिराधिका ।।६९।।


राधैकदा सती कृष्णं वृन्दावने रहस्थले ।
कृष्णजन्मदिने कृष्णं स्नपयामास सुन्दरी ।।1.467.७०।।


यमीजलेन तत्रैव सस्मार स्वकगोधनम् ।
गोलोकादागता गावस्तस्याः स्मरणमात्रतः ।७१।।


सुनन्दा सुमनाश्चापि सुशीला सुरभिस्तथा ।
कपिला पंचमी चेति स्ववंशविस्तरैर्युता ।।७२।।


वात्सल्यदृष्ट्या कृष्णस्य तासामूधांसि सुस्रुवुः ।
ववृषुः पयसां पूरैस्तदूधांसि पयोधराः ।।७३।।


कृष्णः संस्नापितस्ताभिः शृंगारितश्च राधया ।
कृष्णेन कृतसत्कारा वाराणसीं ययुस्तु ताः ।।७४।।


राधा संभोजयामास रमयामास तं पतिम् ।
जन्मोत्सवं सुखं कृत्वा ययौ कृष्णो गृहं निजम् ।।।७५।।

यह लक्ष्मीनारायण संहिता के प्रथम खण्ड (कृतयुग सन्तान) के 467वें अध्याय का हिन्दी अनुवाद है। इसमें माता राधा की माता कलावती के पूर्वजन्म, उनके पतिव्रत धर्म की शक्ति और ब्रह्मा जी के साथ उनके संवाद का वर्णन है।

​लक्ष्मीनारायण संहिता - अध्याय 467 (हिन्दी अनुवाद)

श्रीनारायण ने कहा—

हे लक्ष्मी! अब तुम राजा वृषभानु की पत्नी कलावती के पतिव्रत धर्म की उत्तम सामर्थ्य के विषय में सुनो। ।। १ ।।

पितरों की मानसी कन्या और कमला (लक्ष्मी) के अंश से उत्पन्न कलावती अत्यंत सुन्दरी और पतिव्रता थी, जो राजा वृषभानु की पत्नी बनी। ।। २ ।।

इन्हीं की पुत्री श्रीराधा हैं, जो श्रीकृष्ण को प्राणों से भी प्रिय हैं और श्रीकृष्ण के ही आधे अंश से प्रकट हुई हैं तथा उन्हीं के समान तेजस्वी हैं। ।। ३ ।।

​प्राचीन काल में पितरों के मानस से तीन कन्याएँ उत्पन्न हुई थीं— कलावती, रत्नधन्या और मेनका। ।। ४ ।।

रत्नधन्या ने राजा जनक को पति रूप में चुना और मेनका ने भगवान के अंश हिमालय को चुना। ।। ५ ।।

रत्नधन्या की पुत्री पतिव्रता सीता (राम की पत्नी) हुईं और मेना की पुत्री सती पार्वती (शिव की पत्नी) हुईं। ।। ६ ।।

ये दोनों ही अयोनिजा (गर्भ से जन्म न लेने वाली) और शुभ पतिव्रता थीं। कलावती ने श्रेष्ठ पति सुचन्द्र का वरण किया। ।। ७ ।।

​मनुवंशी राजा सुचन्द्र के साथ कलावती ने एक हजार वर्षों तक राज्यसुख का भोग किया, फिर राजा को वैराग्य हो गया। ।। ८ ।।

वह अपनी पत्नी के साथ विन्ध्य पर्वत पर तपस्या करने चले गए। वहाँ पुलह ऋषि के आश्रम में उन्होंने अत्यंत कठिन तप किया। ।। ९ ।।

मोक्ष की इच्छा रखने वाले राजा ने बिना भोजन के एक हजार दिव्य वर्षों तक समाधि लगाकर श्रीकृष्ण के चरणकमलों का ध्यान किया। ।। १० ।।

​राजा के शरीर पर दीमक (वल्मीक) चढ़ गई थी, जिसे उनकी पत्नी हटाती रहती थी। जब उसने देखा कि पति निश्चेष्ट हो गए हैं और शरीर में प्राणों का संचार नहीं दिख रहा है, ।। ११ ।।

शरीर मांस-रक्त से शून्य होकर केवल हड्डियों का ढाँचा रह गया है, तब रानी कलावती विलाप करने लगी और रोने लगी। ।। १२ ।।

"हे नाथ! हे नाथ!" पुकारती हुई उस पतिव्रता का रुदन सुनकर कृपालु ब्रह्मा जी (जगत्पितामह) वहाँ प्रकट हुए। ।। १३-१४ ।।

​ब्रह्मा जी ने अपने कमण्डलु के जल से राजा के शरीर को सींचा और अपनी शक्ति से उनके भीतर पुनः प्राणों का संचार किया। ।। १५ ।।

राजा ने अपने सामने जगत के विधाता ब्रह्मा जी को देखा, तो प्रसन्न मन से उन्हें प्रणाम किया और उनकी स्तुति की। ।। १६ ।।

ब्रह्मा जी ने राजा से कहा— "इच्छानुसार वर मांगो।" राजा ने निर्वाण (मोक्ष) और नित्य परम पद की याचना की। ।। १७ ।।

​जब ब्रह्मा जी वर देने को तैयार हुए, तब महासाध्वी कलावती ने आदरपूर्वक उनसे कहा— ।। १८ ।।

"हे ब्रह्मन्! यदि आप राजा को मोक्ष दे देंगे, तो मुझ अबला की पति के बिना क्या गति होगी? ।। १९ ।।

पति के बिना स्त्रियों की विधवा रूप में क्या शोभा? वेदों में पति ही पतिव्रता का मुख्य व्रत माना गया है। ।। २० ।।

पति ही गुरु है, इष्टदेव है और तप-धर्म का स्वरूप है। स्त्रियों के लिए पति के समान कोई दूसरा श्रेष्ठ बन्धु नहीं है। ।। २१ ।।

​ब्रह्मन्! पति की सेवा ही सबसे दुर्लभ और श्रेष्ठ धर्म है। ।। २२ ।।

जो स्त्री पति की सेवा नहीं करती, उसके द्वारा किए गए व्रत, दान, तप, पूजा, जप और होम सब निष्फल हो जाते हैं। ।। २३ ।।

समस्त तीर्थों का स्नान, पृथ्वी की परिक्रमा, यज्ञों की दीक्षा, महादान, वेदों का पाठ, तपस्या, ब्राह्मणों की पूजा और देव-सेवा— ये सभी पति-सेवा के सोलहवें हिस्से (एक अंश) के बराबर भी नहीं हैं। ।। २४-२६ ।।

​जो स्त्रियाँ पति की सेवा नहीं करतीं और पति को कड़वे वचन बोलती हैं, वे जब तक सूर्य-चन्द्रमा हैं, तब तक कालसूत्र नरक में गिरती हैं। ।। २७ ।।

वहाँ साँप और कीड़े उन्हें दिन-रात डसते हैं और उन्हें मल-मूत्र खाने पर विवश किया जाता है। ।। २८ ।।

यमदूत उनके मुख में जलती हुई मशालें डालते हैं। ऐसी यातना भोगने के बाद वे कीड़े की योनि में जन्म लेती हैं। ।। २९-३० ।।

​हे जगद्धाता! मैं अबला हूँ, मैं अधिक क्या कहूँ? आप जगत के पिता, योगी और गुरु हैं। ।। ३१ ।।

आप सर्वज्ञ हैं, मैं आपको क्या समझाऊँ? बस मुझे मेरे प्रियतम पति से अलग न करें। यदि ये मुक्त हो गए, तो मेरे धर्म और यौवन की रक्षा कौन करेगा? ।। ३२-३३ ।।

शास्त्र कहते हैं कि कौमार्य में पिता रक्षा करता है, फिर वह योग्य पात्र (पति) को सौंपकर मुक्त हो जाता है। जब तक पति जीवित है, वह रक्षा करता है और उसके बाद पुत्र रक्षा करता है। ।। ३४ ।।

रक्षक न होने पर साध्वी स्त्री को अन्य का आश्रय लेना पड़ता है, जिससे उसका पातिव्रत्य नष्ट हो जाता है। ।। ३५ ।।

तब नारी के अनेक जन्मों के पुण्य नष्ट हो जाते हैं। चाहे बचपन हो, जवानी हो या बुढ़ापा, पतिव्रता स्त्री की इच्छा सदा अपने पति में ही रहती है। ।। ३६ ।।

पुत्र में माता का स्नेह सबसे अधिक होता है, लेकिन वह स्नेह भी पति के प्रति प्रेम के सोलहवें हिस्से के बराबर नहीं है। ।। ३७-३८ ।।

​स्वार्थी लोगों का स्नेह स्वार्थ तक होता है, लेकिन सती स्त्रियों का प्रेम पति में सोते-जागते निरंतर बना रहता है। ।। ३९ ।।

पति का वियोग स्त्री के लिए सबसे बड़ा दुःख है। ।। ४० ।।

जैसे जलती अग्नि में जलना कष्टदायक है, वैसे ही पति के विरह की अग्नि में जलना स्त्री के लिए असहनीय है। ।। ४१ ।।

पति के बिना साध्वी स्त्रियों को न अन्न, न जल, न वस्त्र और न ही घर या सुंदरता में कोई रुचि रहती है। ।। ४२-४३ ।।

​स्त्री के लिए पति से बढ़कर कोई बन्धु, प्रिय, देवता, गुरु, प्राण, धर्म या धन नहीं है। ।। ४४-४५ ।।

जैसे संतों का मन श्रीकृष्ण में, माता का मन इकलौते पुत्र में, कंजूस का मन धन में, डरे हुए का मन शास्त्र में और शिशु का मन दूध पीने में लगा रहता है, वैसे ही मेरा मन अपने प्रिय पति में लगा है। ।। ४६-४८ ।।

उनके बिना मैं एक क्षण भी जीवित नहीं रह सकती। पतिहीन होकर जीने से मरना बेहतर है। ।। ४९ ।।

अन्य शोक भोजन-खेल से दूर हो जाते हैं, लेकिन पति का शोक इनसे और बढ़ जाता है। ।। ५० ।।

सती स्त्री पति की छाया के समान है, उसे अलग नहीं किया जा सकता। ।। ५१-५४ ।।

​हे ब्रह्मन्! यदि आपने मुझे छोड़कर अकेले पति को मुक्त किया, तो मैं आपको शाप दे दूंगी और आपको स्त्री-हत्या का पाप लगेगा।" ।। ५५ ।।

श्रीनारायण ने कहा—

कलावती के वचन सुनकर ब्रह्मा जी चकित रह गए और भयभीत होकर बोले— ।। ५६ ।।

"पुत्री! मैं तुम्हारे बिना तुम्हारे पति को मोक्ष नहीं दूँगा। अभी तुम्हारा पुण्य शेष है, जिसे स्वर्ग भोगकर समाप्त करना होगा। ।। ५७ ।।

पुण्य का भोग किए बिना मुक्ति दुर्लभ है। ।। ५८ ।।

तुम लंबे समय तक स्वर्ग में पति के साथ सुख भोगो। ।। ५९ ।।

उसके बाद तुम दोनों का जन्म यमुना के तट पर होगा। वहां स्वयं राधिका तुम्हारी कन्या के रूप में जन्म लेंगी। ।। ६० ।।

तब तुम राधा के साथ जीवन्मुक्त होकर गोलोक जाओगे। तुम परम सती हो, मुझे शाप मत देना।" ।। ६१ ।।

​इतना कहकर ब्रह्मा जी अपने लोक चले गए और वे दोनों स्वर्ग चले गए। ।। ६२ ।।

वही राजा सुचन्द्र बाद में वृषभानु हुए, जिनका जन्म पद्मावती के गर्भ और सुरभानु के वीर्य से हुआ। ।। ६३ ।।

वे भगवान के अंश, जातिस्मर (पूर्वजन्म याद रखने वाले), नन्द जी के मित्र और महान वैष्णव थे। ।। ६४ ।।

कलावती ने कान्यकुब्ज (कन्नौज) देश में राजा भनन्द की पुत्री के रूप में अयोनिजा जन्म लिया। ।। ६५ ।।

यज्ञकुण्ड से प्रकट हुई उस सुवर्ण जैसी कान्ति वाली कन्या को पाकर राजा ने अपनी पत्नी मालावती को दिया। ।। ६६ ।।

उसका नाम कलावती रखा गया और उत्सव मनाया गया। बाद में राजा भनन्द ने उसका विवाह वृषभानु से कर दिया। ।। ६७ ।।

​उसी कलावती से श्रीकृष्ण की प्रिया श्रीराधा का प्राकट्य हुआ। ।। ६८ ।।

भाण्डीर वन में वटवृक्ष के नीचे स्वयं ब्रह्मा जी ने श्रीकृष्ण और राधा का विवाह कराया। ।। ६९ ।।

एक बार सती राधा ने वृन्दावन के एकांत स्थल में श्रीकृष्ण के जन्मदिन पर उन्हें स्नान कराया। ।। ७० ।।

राधा जी ने यमुना जल के पास अपने गोधन का स्मरण किया, तो उनके स्मरण मात्र से गोलोक की गौएँ वहाँ आ गईं। ।। ७१ ।।

सुनन्दा, सुमना, सुशीला, सुरभि और कपिला— ये पांचों अपने वंश के साथ प्रकट हुईं। ।। ७२ ।।

श्रीकृष्ण के प्रति वात्सल्य के कारण उनके थनों से दूध की धारा बहने लगी। ।। ७३ ।।

उन गौओं ने श्रीकृष्ण को स्नान कराया और राधा ने उनका श्रृंगार किया। श्रीकृष्ण से सत्कार पाकर वे गौएँ वाराणसी चली गईं। ।। ७४ ।।

राधा जी ने पति श्रीकृष्ण को भोजन कराया और उनके साथ रमण किया। जन्मोत्सव का सुख मनाकर श्रीकृष्ण अपने घर लौटे। ।। ७५ ।।


वाराणस्यां तु ता गावः शंकरं परमीश्वरम् ।
धारासारैरविच्छिन्नर्दुग्धानां पापनाशिनाम् ।।७६ ।।


स्नपयामासुरत्यर्थं तावद्यावद्ध्रदोऽभवत् ।
शंभुर्यत्राऽभवत् पूर्वं स्थितः स्नातश्च दुग्धकैः ।।७७।।


आगतानां गवां स्नेहात् प्रतिजगाम यत्स्थले ।
तत्स्थलं त्वभत् ख्यातं कपिलाह्रद एव यत्। ।।७८।।


कपिलधारा तत्तीर्थे तत्र श्राद्धेन पायसैः ।
अग्निष्वात्ता बर्हिषद आज्यपाः सामपास्तथा ।।७९।।


पितरस्त्वन्यजातीया अपि तृप्यन्ति शाश्वतम् ।
पठनाच्छ्रवणाल्लक्ष्मि मोक्षदं कथितं तव ।।1.467.८०।।


इति श्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां प्रथमे कृतयुगसन्ताने राधिकामातुः कलावत्या वृषभानोः पत्न्या प्राग्भवे सुचन्द्रपत्न्याः कलावत्यास्तस्याः पातिव्रत्येन पत्युस्तपसा च दम्पत्योर्वृषभानुकलावतीरूपेण यमुनातटे जन्म, तयोः पुत्री राधिका कृष्णजन्मोत्सवे गोदुग्धैः कृष्णं स्नपयामा-
सेत्यादिनिरूपणनामा सप्तषष्ट्यधिक चतुश्शततमोऽध्यायः ।।४६७ ।।



श्रीनारायण उवाच-
शृणु लक्ष्मि! मर्त्यलोके सर्वपातकनाशनम् ।
क्षेत्रत्रयं तथाऽरण्यत्रयं पुरीत्रयं तथा ।। १ ।।
वनत्रयं तथा ग्रामत्रयं तीर्थत्रयं परम् ।
शैलत्रयं तथा नदीत्रयं सर्वफलप्रदम् ।। २ ।।
कुरुक्षेत्रं हाटकेशक्षेत्रं प्रभासक्षेत्रकम् ।
यथोक्तविधिना कृत्वा जनः पापात् प्रमुच्यते ।। ३ ।।
प्रथमं पुष्करारण्यं नैमिषारण्यमित्यपि ।
धर्मारण्यं तृतीयं च सर्वेष्टफलदायकम् ।। ४ ।।
वाराणसीपुरी त्वेका द्वितीया द्वारकापुरी ।
तृतीयाऽवन्तिकापूश्च यथेष्टफलदायिनी ।। ५ ।।
वृन्दावनं द्वैतवनं तथा च खाण्डवं वनम् ।
स्नानाद्वासात् स्वर्गमोक्षप्रदं पापविनाशकम् ।। ६ ।।
कालग्रामः शालग्रामो नन्दिग्रामस्तृतीयकः ।
इन्द्रियग्रामतृष्णानां ध्वंसको मोक्षदस्तथा ।। ७ ।।
अग्नीतीर्थं शुक्लतीर्थं पितृतीर्थं तृतीयकम् ।
तत्र स्नानाद् भुक्तिमुक्ती लभते मानवो ध्रुवम् ।। ८ ।।
श्रीपर्वतश्चाऽर्बुदाद्रिः रैवताचल इत्यपि ।
यात्राकर्ता स्वर्गभोक्ता पश्चान्मुक्तिप्रगो भवेत् ।। ९ ।।
गंगानदी नर्मदाख्यानदी सरस्वतीनदी ।
स्नानाद् भुक्तिस्तथा मुक्तिस्तथेष्टं सर्वदा ददेत् ।। 1.514.१ ०।।
ज्ञानवापी च कुंकुमवापी रोहणवापिका ।
जलपानाद् भवेन्मुक्तिर्वापीत्रयं हि पावनम् ।।१ १ ।।
नारायणसर इन्द्रसरो मानसकं सरः ।
सरस्त्रयं भुक्तिमुक्तिप्रदं स्नानाद्भवत्यपि ।। १ २।।
पार्वती च प्रभा लक्ष्मीर्माणिकी च जया रमा ।
राधा पद्माऽष्टनामानि तारयेद् भवसागरात् ।। १ ३।।
वस्त्रापथश्चोत्तरपथो दक्षिणापथ इत्यमी ।
मुक्तिदास्त्रय एवाऽत्र यात्रया नात्र संशयः ।। १४।।
ब्रह्महत्यादिकं पापं जात्यन्तरादिभोजनम् ।
चाण्डालगृहवासित्वं सुरामांसाशनाद्किम् ।। १६।।
नागनद्यां कृतस्नानात् सर्वं शुद्ध्यति सर्वथा ।
नागलीलानामतो वै श्रीकृष्णस्य तु दासिका ।। १६।।
राधिकाकबरीग्रन्थिं नर्मणा कृष्णसन्निधौ ।
निर्बन्धनां विकीर्णां च चकार स्वकरेण वै ।। १७।।
पुनः केशान् वलयित्वा धम्मिलं राधिकाऽकरोत् ।
नागलीला पुनर्ग्रन्थिं विकीर्णां चाऽकरोद् धिया ।। १८।।
गोलोके च मुहुर्ग्रन्थिर्मुहुर्वियोजनं तयोः ।
नर्मणाऽन्योन्यसाहचर्याज्जातं तेन तु राधिका ।। १ ९।।
क्रुद्धा प्रोवाच गच्छ त्वं नागलीले भुवस्तलम् ।
आभीरस्य गृहे याहि त्वाभीरेण धृता भव ।।1.514.२० ।।
इत्युक्त्वा सा सखी राधां तुष्टाव शापमोचने ।
राधा प्राह यदा त्वाभीरेण धृता भविष्यसि ।।२१ ।।
तदा जलस्वरूपेण पावनी विचरिष्यसि ।
अग्राह्या त्वं विना कृष्णं भविष्यसि न संशयः ।।२२।।
कृष्णनारायणः स्वामी यदा तत्राऽऽगमिष्यति ।
तदा त्वं कन्यका भूत्वा गोलोकं त्वागमिष्यसि ।।२३ ।।
तावन्मुक्तिप्रदा पापक्षालिनी शुद्धिदा सदा ।
श्वपचादिजातिभ्रष्टमानवानां च पावनी ।। २४।।
स्नानमात्रेण तु शुद्धिप्रदा त्वं वै भविष्यसि ।
इत्युक्ता राधया नत्वा ययौ सा भूतलं तदा ।।२५।।
आनर्तीयाऽऽभीरवर्यगृहे जाता हि कन्यका ।
श्यामसुरः पिता तस्या नागलीलेतिनामतः ।।२६।।
जातिस्मरा त्वाजुहाव माता च राणिका तथा ।
मुमोद कन्यकां लब्ध्वोज्ज्वला दिव्यस्वरूपिणीम् ।।२७।।
सरस्तीरे गवां शकृद्गृह्णाना तु दिवा सदा ।
गोमण्डले भ्रमत्येव तां दृष्ट्वाऽऽभीरबालकः ।।२८।।।
युवा तां धर्षयामास युवतीं रूपशालिनीम् ।
सा स्मृत्वा राधिकाशापं जलरूपा बभूव ह ।।२९।।
नागनदी तु सा जाता कृष्णस्यैव प्रिया सखी ।
यस्यां स्नानेन चाण्डालगृहिणी ब्राह्मणी भवेत् ।। 1.514.३ ०।।
शृणु लक्ष्मि वर्धमानपुरे त्वन्त्यजजातिजः ।
चण्डालः कुंभको नाम तस्याऽभूत्त्वात्मजः सुतः ।।३ १ ।।
घूककर्ण इतिख्यातः सुरूपस्तीर्थयात्रया ।
चमत्कारपुरं प्राप्तो द्विजरूपं समाश्रितः ।।३२।।
स स्नाति सर्वतीर्थेषु भिक्षान्नकृतभोजनः ।
द्विजवद्वर्तते नित्यं सहवासाद्द्विजक्रियः ।।३३ ।।
चमत्कारपुरे तत्र सुभद्रब्राह्मणस्य वै ।
सन्ताने कन्यका त्वेका द्विगुणैश्च रदैर्युता ।।३४।।
आसीत् त्रिस्तनयुक्ता च महोदरी भयंकरा ।
यस्याः पतिर्भवेच्चेद् यः षण्मासे निधनं व्रजेत्। ।।३५।।
नाऽतो जग्राह तां कश्चिदष्टादशाऽधिवत्सराम् ।
तावत् तस्या गृहे भिक्षां कर्तुं सोऽन्त्यजजातिकः ।।।३६ ।।
घूककर्णः समायातस्तं दृष्ट्वा सा मुमोह च ।
तस्याः पिता सुरूपं च द्विजवेषं विलोक्य च ।।३७।।
पप्रच्छ गोत्रजात्यादि कुलं नामादिकं ततः ।
घूककर्णो द्विजं प्राह स्थानं मे गोडदेशके ।। ३८।।
ग्रामे भोजकटे मेऽस्ति पिता माधवभूसुरः ।
वसिष्ठगोत्री तस्याऽहं चन्द्रप्रभाऽभिधः सुतः ।।३९।।।
अष्टमे वत्सरे मे तु पिता वै निधनं गतः ।
वाराणस्यामधीत्यैव किञ्चिन्मात्रं शुभक्रियम् ।।1.514.४०।।
तीर्थानि भ्रममाणोऽत्राऽऽयातो यास्यामि गोमतीम् ।
प्रभासं च ततः शुक्लं तीर्थ ततः पुनर्गृहम् ।।४१ ।।
इति श्रुत्वा तथा पुत्र्या वृत्तिं ज्ञात्वा सुतापिता ।
प्राह चेन्मे सुतां त्वत्र गृह्णासि ते ददाम्यहम् ।।४१।।
तथेत्युक्त्वा स जग्राह चाण्डालो विधिना ततः ।
विवाहोत्तरकाले स विलासानकरोद् बहून् ।।।०ऽ३।।
खाद्यैः पानैः सुवस्त्रैश्च द्विजयोग्यैः समुत्सवैः ।
परं स व्रजति प्रायो येन मार्गेण केनचित् ।।४४।।
सारमेया भषन्त्येनं पृष्ठतोऽनुव्रजन्ति च ।
विप्रयोगे वेदवाक्यं यदि चोच्चरति क्वचित् ।।४५।।
रक्तं पतति वक्त्राच्च तत्क्षणात् तस्य दुर्मतेः ।
स्वप्ने च जल्पनां चक्रे मलनिष्कासनक्रियाम् ।।४६ ।।
एवं चिह्नैरयं किश्चिच्चाण्डालेति विशंकितः ।
जनैः शंकाविनाशाय दैवी शुद्धिरपेक्षिता ।।४७।।
तप्तायसं करे धृत्वा शुद्धिशंका निवर्तते ।
तथा कार्यं त्वया प्रातर्न चेद् दग्धोऽसि वै द्विजः ।।४८।।
दग्धश्चेदन्यजातीय इति वै निश्चयो भवेत् ।
अथ रात्रौ निजां भार्यां प्रोवाचाऽहं न वै द्विजः ।।४९।।
अस्मि त्वन्त्यजजातीयो ज्ञातश्च शंकितो जनैः ।
देशान्तरं गमिष्यामि त्वमागच्छ मया सह ।।1.514.५०।।
पत्नी प्राह मम भाग्ये दुष्टं वह्न्यर्थमेव ह ।
पापसन्दूषितं सर्वं कुटुम्बं मम वर्ष्म च ।।५१ ।।
गच्छ रात्रौ बहिर्नो चेत् संप्राप्स्यसि महापदम् ।
इत्युक्तः स ययौ देशान्तरं रात्रौ भयात् खलु ।।५२।।
प्रभाते दुहिता बाष्पनेत्रा प्रोवाच मातरम् ।
मातः पूर्वं मम पापं दत्ताऽहमन्त्यजस्य यत् ।।५३।।
स प्रयातो मध्यरात्रौ समावेद्य निजं कुलम् ।
ममाऽग्निस्नानमेवाऽस्ति शुद्धिर्नान्या भुवस्तले ।।५४।।
पिता ज्ञात्वा शुशोचाति त्वन्येऽपि शोकमाव्रजन् ।
विप्राः सर्वे मिलित्वा च प्रायश्चित्तं प्रशोधकम् ।।५५ ।।
कन्यायाश्च तदा प्राहुर्वह्निप्रवेशनं ततः ।
अन्येषां तस्य संसर्गे गतानां तु व्रतानि वै ।।५६ ।।
अथ काष्ठानि चादाय वह्निं दत्वा तु कन्यका ।
नत्वा पितॄन् सुरान् स्मृत्वा समारोहति यावता ।।५७।।
'ओं नमः श्रीकृष्णनारायणाय पतये नमः' ।
जपमेवं प्रकुर्वाणा ददौ पादं हुताशने ।।५८।।
तावद्वह्निः शीतलश्च नाऽदह्यत् तां दयावशः ।
नाऽस्या दोषोऽस्ति तस्मात् सा राजस्वल्येन शुद्ध्यति ।।५९।।
अथ तावत् समायातः कृष्णनारायणः प्रभुः ।
साधुवेषो वैष्णवश्च धर्मशास्त्रादिपण्डितः ।।1.514.६ ०।।
त्रिकालज्ञः स्वयं लक्ष्मीपतिः श्रीपुरुषोत्तमः ।
प्राह किं जायते चेयं कथं दह्यति चानले ।।६१ ।।
लोका निवेदयामासुर्वृत्तान्तं संगजं ततः ।
प्राह तान् श्रीकृष्णनारायणः स्वामी दयापरः ।।६२।।
मया पूर्वं श्रुतं स्वर्गे चमत्कारपुरे नदी ।
नागलीलाऽभिधा कृष्णपत्नी गोलोकधामतः ।।६ ३ ।।
पावनार्थं श्वपचादिसंगमाद्यघकारिणाम् ।
वर्तते तज्जले स्नात्वा शुद्ध्यन्ति श्वपचादयः ।।६४।।
तस्माद् गच्छत तत्रैव स्नानं कुरुत सर्वथा ।
वह्निः श्रुत्वा तथेत्याह ततः सर्वे ययुर्नदीम् ।।६५ ।।
कन्यैका श्रीकृष्णनारायणं दृष्ट्वाऽभिसंययौ ।
नत्वा त्वं स्वामिनं प्राह गृहीत्वा तत्करं मुदा ।।६६।।
तीर्थं त्वन्त्यजपापघ्नं नातिदूरेऽस्ति वै ह्रदः ।
समायात च कुरुत स्नानं तत्र द्विजेश्वराः ।।६७।।
तयोक्तास्ते तया साकं गत्वा सस्नुश्च साम्बराः ।
विप्रकन्या यदा स्नाता तदा तस्याः शरीरतः ।।६८।।
श्वपची कृष्णवर्णा तु निर्गता स्नानमात्रतः ।
अन्येषामपि देहेभ्यः काका घूकाः पीपिलिकाः ।।६९।।
कृष्णवर्णा निर्गताश्च ययुर्देशं तु पश्चिमम् ।
सहस्रयोजनात्पारं अब्रिक्ते भूतले तदा ।।1.514.७०।।
एते विप्रा पावनाश्च ब्राह्मणी शुद्धतां गता ।
एवं सर्वे समायाता नगरं स्वस्वकाश्रमम् ।।७१ ।।
कन्यका ब्राह्मणी पश्चाद् ब्रह्मचर्यपरायणा ।
ह्यवर्तत सती साध्वी कृष्णस्वामिपतिव्रता ।।७२।।
नागवतीं सदा याति स्नानार्थं तु तदा नदी ।
नित्यं वै कन्यका भूत्वा ब्राह्मण्या सह मन्दिरे ।।७३।।
कृष्णनारायणस्वामिदर्शनार्थं प्रयाति च ।
प्राप्ते तु ब्राह्मणपुत्र्या आयुषस्तु क्षये हरिः ।।७४।।
नदीं च तां ब्राह्मणीं च दिव्यरूपां विधाय च ।
गोलोकं श्रीकृष्णनारायणो निनाय ते ह्युभे ।।७५।।
दिव्यरत्नसुनद्धेन कोटिसूर्यप्रभावता ।
विमानेन पतिं कृष्णं प्राप्य ते ययतुर्मुदा ।।७६।।
गोलोकं धाम नित्यं यद् राधारमादिशोभितम् ।
अथ ब्रह्मापि कुलटाशापादत्र सुतीर्थके ।।७७।।
पुरा वै कुलटाशापात् प्रमुक्तः संबभूव ह ।
इत्येवं कथितं लक्ष्मि! पावनं तीर्थमुत्तमम् ।।७८।।
यत्र स्नानेन वै शुद्धिः सर्वा निर्वाहमेति हि ।
पठनाच्छ्रवणाच्चास्य सदा शुद्ध्यति मानवः ।।७९।।
मन्त्रं प्राप्य गुरुं नत्वा नागवत्यां समाहितः ।
स्नायाद् यः स भवेच्छुद्धः कृष्णवन्नात्र संशयः ।।1.514.८०।।

इति श्रीलक्ष्मीनाराणीयसंहितायां प्रथमे कृतयुगसन्ताने गोलोके राधिकायाः शापाद् नागलीलासख्या नागवतीनदीत्वं, यस्यां स्नानेन घूककर्णचाण्डालेन विवाहिताया ब्राह्मणकन्यया ब्राह्मणानां च शुद्धिर्जाता, ततो ब्राह्मणकन्या नागवतीनदी च दिव्यकन्यके भूत्वा श्रीकृष्णनारायणेन सह गोलोकं
ययतुरित्यादिनिरूपणनामा चतुर्दशाधिकपञ्चशततमोऽध्यायः ।।५१४।।।

श्रीलक्ष्मीनारायणीय संहिता: हिन्दी अनुवाद

​यहाँ आपके द्वारा दिए गए 'लक्ष्मीनारायणीय संहिता' के अंशों का सरल हिन्दी अनुवाद दिया गया है। यह प्रसंग मुख्य रूप से वाराणसी के कपिलाह्रद और नागवती (नागलीला) नदी की महिमा का वर्णन करता है।

​वाराणसी और कपिलाह्रद की महिमा (अध्याय 467, श्लोक 76-80)

श्लोक 76-77: वाराणसी में उन गायों ने परमेश्वर शंकर को अपने पापविनाशिनी दूध की अविच्छिन्न धाराओं (झड़ी) से तब तक नहलाया (अभिषेक किया), जब तक कि वहाँ एक 'ह्रद' (कुण्ड या सरोवर) नहीं बन गया। जहाँ पूर्व में शम्भु स्थित थे और गायों के दूध से स्नान करते थे।

श्लोक 78: जिस स्थान पर गायों के स्नेह के कारण भगवान स्वयं आए, वह स्थल 'कपिलाह्रद' के नाम से प्रसिद्ध हुआ।

श्लोक 79-80: उस तीर्थ में कपिलधारा है। वहाँ श्राद्ध करने और खीर (पायस) का भोग लगाने से अग्निष्वात्ता, बर्हिषद, आज्यपा और सामपा नामक पितृगण तथा अन्य जातियों के पितर भी शाश्वत तृप्ति प्राप्त करते हैं। हे लक्ष्मी! इस प्रसंग के पढ़ने और सुनने से मोक्ष की प्राप्ति होती है।

​नागवती नदी का प्राकट्य और महात्म्य (अध्याय 514)

श्लोक 1-12: श्रीनारायण कहते हैं— हे लक्ष्मी! मृत्युलोक में पापों का नाश करने वाले तीन क्षेत्र, तीन अरण्य, तीन पुरी, तीन वन, तीन ग्राम, तीन तीर्थ, तीन पर्वत, तीन नदियाँ, तीन वापी (बावड़ी) और तीन सरोवर मुख्य हैं।

  • क्षेत्र: कुरुक्षेत्र, हाटकेशक्षेत्र और प्रभासक्षेत्र।
  • अरण्य: पुष्करारण्य, नैमिषारण्य और धर्मारण्य।
  • पुरी: वाराणसी, द्वारका और अवन्तिका (उज्जैन)।
  • वन: वृन्दावन, द्वैतवन और खाण्डव वन।
  • ग्राम: कालग्राम, शालग्राम और नन्दिग्राम।
  • तीर्थ: अग्नि तीर्थ, शुक्ल तीर्थ और पितृ तीर्थ।
  • पर्वत: श्रीपर्वत, अर्बुदाद्रि (आबू) और रैवताचल (गिरनार)।
  • नदियाँ: गंगा, नर्मदा और सरस्वती।
  • वापी: ज्ञानवापी, कुंकुमवापी और रोहणवापी।
  • सरोवर: नारायण सरोवर, इन्द्र सरोवर और मानसरोवर।

श्लोक 13-25 (नागलीला की कथा): गोलोक में राधिका की सखी नागलीला परिहास (मजाक) में बार-बार राधा की वेणी (चोटी) खोल देती थी। इससे क्रोधित होकर राधा ने उसे शाप दिया कि तुम पृथ्वी पर जाकर आभीर (ग्वाला) के घर जन्म लो। जब वह क्षमा माँगने लगी, तो राधा ने कहा— जब तुम आभीर द्वारा पकड़ी जाओगी, तब तुम जल (नदी) का रूप धारण कर लोगी और कृष्ण के बिना किसी के लिए ग्राह्य नहीं होगी। जब स्वयं कृष्ण नारायण वहाँ आएँगे, तब तुम पुनः दिव्य कन्या बनकर गोलोक लौटोगी। तब तक तुम पापों का नाश करने वाली और पतितों को पावन करने वाली नदी के रूप में रहोगी।

श्लोक 26-30: वह कन्या आनर्त देश में श्यामसुर आभीर के घर जन्मी। एक दिन सरोवर किनारे उसे देखकर एक आभीर युवक ने उसे पकड़ने का प्रयास किया। राधा के शापानुसार वह तुरंत जल रूप होकर नागनदी (नागवती) बन गई। इसमें स्नान करने से चाण्डाल के संसर्ग का दोष भी दूर हो जाता है।

श्लोक 31-50 (घूककर्ण और ब्राह्मण कन्या की कथा): वर्धमानपुर में कुंभक नाम के चाण्डाल का पुत्र घूककर्ण था। वह सुंदर था और ब्राह्मण का वेष बनाकर तीर्थ यात्रा करने लगा। चमत्कारपुर में उसने सुभद्र नाम के ब्राह्मण की कुरूप पुत्री से विवाह कर लिया (ब्राह्मण ने उसे द्विज समझकर कन्या दान कर दी)। परन्तु ब्राह्मणों को उसकी हरकतों और वेदमंत्र पढ़ने पर मुँह से रक्त निकलने जैसे लक्षणों से संदेह हो गया। जब लोगों ने अग्नि-परीक्षा माँगी, तो घूककर्ण अपनी पत्नी को सच बताकर रात में भाग गया।

श्लोक 51-60: ब्राह्मण कन्या ने आत्मदाह का निश्चय किया क्योंकि वह चाण्डाल द्वारा छुई गई थी। जब उसने अग्नि में प्रवेश किया, तो अग्नि शीतल हो गई क्योंकि वह मन से शुद्ध थी। उसी समय भगवान कृष्णनारायण साधु के वेष में वहाँ प्रकट हुए।

श्लोक 61-71: भगवान ने बताया कि पास ही गोलोक से आई नागलीला (नागवती) नदी है। जो लोग अनजाने में चाण्डाल के संसर्ग में आए हैं, वे वहाँ स्नान करें। जब उस ब्राह्मण कन्या ने नागवती में स्नान किया, तो उसके शरीर से 'चाण्डालत्व' (काला रंग) निकल गया और वह शुद्ध हो गई। अन्य ब्राह्मणों के शरीर से भी पाप कीटों के रूप में निकल गए।

श्लोक 72-80: वह ब्राह्मण कन्या अंततः ब्रह्मचर्य का पालन करते हुए साध्वी बन गई। समय आने पर भगवान कृष्णनारायण ने उस नदी (नागवती) और उस ब्राह्मण कन्या दोनों को दिव्य रूप देकर विमान से गोलोक भेज दिया।

निष्कर्ष: यह तीर्थ अत्यंत पावन है जहाँ स्नान और गुरु प्रदत्त मंत्र के जाप से मनुष्य साक्षात् कृष्ण के समान शुद्ध हो जाता है।





*********************************

स्नानमात्रेण तु शुद्धिप्रदा त्वं वै भविष्यसि ।
इत्युक्ता राधया नत्वा ययौ सा भूतलं तदा ।।२५।।

आनर्तीयाऽऽभीरवर्यगृहे जाता हि कन्यका ।
श्यामसुरः पिता तस्या नागलीलेतिनामतः ।।२६।।

जातिस्मरा त्वाजुहाव माता च राणिका तथा ।
मुमोद कन्यकां लब्ध्वोज्ज्वला दिव्यस्वरूपिणीम् ।।२७।।

सरस्तीरे गवां शकृद्गृह्णाना तु दिवा सदा ।
गोमण्डले भ्रमत्येव तां दृष्ट्वाऽऽभीरबालकः ।।२८।।

युवा तां धर्षयामास युवतीं रूपशालिनीम् ।
सा स्मृत्वा राधिकाशापं जलरूपा बभूव ह ।।२९।।

नागनदी तु सा जाता कृष्णस्यैव प्रिया सखी ।
यस्यां स्नानेन चाण्डालगृहिणी ब्राह्मणी भवेत् ।। 1.514.३ ०।।

यहाँ प्रस्तुत श्लोकों का क्रमानुसार हिंदी अनुवाद दिया गया है। ये श्लोक मुख्य रूप से नागनदी की उत्पत्ति और गायत्री (सावित्री) के पृथ्वी पर गोप-कन्या के रूप में अवतरण के रहस्य को बताते हैं:

नागनदी (नागलीला) की कथा

श्लोक २५:

स्नानमात्रेण तु शुद्धिप्रदा त्वं वै भविष्यसि ।

इत्युक्ता राधया नत्वा ययौ सा भूतलं तदा ।।२५।।

अनुवाद: (श्री राधा जी ने शाप के अनुग्रह स्वरूप कहा कि) तुम केवल स्नान मात्र से लोगों को शुद्धि प्रदान करने वाली बनोगी। राधा जी द्वारा ऐसा कहे जाने पर, उन्हें नमस्कार कर वह (नागलीला) उसी समय भूतल (पृथ्वी) पर चली गई।


श्लोक २६:

आनर्तीयाऽऽभीरवर्यगृहे जाता हि कन्यका ।

श्यामसुरः पिता तस्या नागलीलेतिनामतः ।।२६।।

अनुवाद: वह आनर्त देश के एक श्रेष्ठ आभीर (ग्वाले) के घर कन्या के रूप में जन्मी। उसके पिता का नाम 'श्यामसुर' था और उस कन्या का नाम 'नागलीला' रखा गया।


श्लोक २७:

जातिस्मरा त्वाजुहाव माता च राणिका तथा ।

मुमोद कन्यकां लब्ध्वोज्ज्वला दिव्यस्वरूपिणीम् ।।२७।।

अनुवाद: वह अपने पूर्व जन्म को जानने वाली (जातिस्मरा) थी। उसकी माता 'राणिका' उसे पुकारती थी। उस उज्ज्वल और दिव्य स्वरूप वाली कन्या को पाकर माता-पिता अत्यंत प्रसन्न हुए।


श्लोक २८:

सरस्तीरे गवां शकृद्गृह्णाना तु दिवा सदा ।

गोमण्डले भ्रमत्येव तां दृष्ट्वाऽऽभीरबालकः ।।२८।।

अनुवाद: वह कन्या दिन में सदा सरोवर के किनारे गायों का गोबर बीनती थी और गायों के समूह के बीच ही घूमती रहती थी। उसे (वहाँ) देखकर एक आभीर युवक...


श्लोक २९:

युवा तां धर्षयामास युवतीं रूपशालिनीम् ।

सा स्मृत्वा राधिकाशापं जलरूपा बभूव ह ।।२९।।

अनुवाद: ...उस रूपवती युवती पर आसक्त होकर उसे स्पर्श या बाधित करने का प्रयास करने लगा। तब राधा जी के शाप का स्मरण कर वह उसी क्षण जल रूप (नदी) में परिवर्तित हो गई।


श्लोक ३०:

नागनदी तु सा जाता कृष्णस्यैव प्रिया सखी ।

यस्यां स्नानेन चाण्डालगृहिणी ब्राह्मणी भवेत् ।। ३०।।

अनुवाद: वह श्रीकृष्ण की प्रिय सखी 'नागनदी' बन गई। इस नदी की महिमा ऐसी है कि इसमें स्नान करने से चाण्डाल की पत्नी भी ब्राह्मणी (पवित्र) हो जाती है।



दिए गए श्लोकों का संदर्भ श्रीस्वामिनारायण भगवान द्वारा रचित 'सत्सङ्गिभूषणम्' (या तत्सम पुराण शैली के ग्रंथों) से प्रतीत होता है, जहाँ गायत्री/सावित्री के पृथ्वी पर अवतार और उनके गोप कन्या दिखने के पीछे के रहस्य का वर्णन है।

​यहाँ श्लोक ७८ और ७९ का हिंदी अनुवाद दिया गया है:

श्लोक ७८:

श्रीहरेराज्ञयाऽऽनर्ते जातावाभीररूपिणौ ।

गवां वै पालकौ विप्रौ पितरौ च त्वया हि तौ ।।७८।।


अनुवाद: श्री हरि (भगवान कृष्ण) की आज्ञा से वे दोनों (गोभिल और गोभिला) आनर्त देश में आभीर (ग्वाल) के रूप में उत्पन्न हुए। वे वास्तव में ब्राह्मण ही हैं जो गायों का पालन करने वाले बने हैं; उन्हीं दोनों को तुम्हें अपने माता-पिता के रूप में स्वीकार करना चाहिए।

श्लोक ७९:

कर्तव्यौ गोपवेषौ वै वस्तुतो ब्राह्मणावुभौ ।

मदंशौ तत्र सावित्रि ! त्वया द्वितीयरूपतः।।७९।।


अनुवाद: हे सावित्री! यद्यपि वे दोनों गोप (ग्वाल) के वेष में हैं, किंतु वस्तुतः वे दोनों ब्राह्मण हैं और मेरे ही अंश हैं। वहाँ तुम्हें अपने द्वितीय रूप (गायत्री) से उनके यहाँ (पुत्री रूप में) प्रकट होना चाहिए।

संक्षिप्त भावार्थ:

​इन श्लोकों में भगवान श्रीकृष्ण सावित्री को समझा रहे हैं कि ब्रह्मा जी के यज्ञ की सिद्धि के लिए उन्हें पृथ्वी पर आना है। जिन माता-पिता (गोभिल और गोभिला) के यहाँ वह जन्म लेंगी, वे बाहर से 'आभीर' या 'शूद्र' प्रतीत होंगे, लेकिन वास्तव में वे भगवान के अंशभूत पवित्र ब्राह्मण हैं जो दैत्यों के भय से छद्म वेष (गोप वेष) में रह रहे हैं। इसलिए उनकी जाति को लेकर कोई संशय नहीं करना चाहिए।






ब्रह्मयज्ञमिमं ज्ञात्वा शुद्धः स्नात्वा समागतः ।
गोपालकन्या नित्यं या शूद्री त्वशुद्धजातिका।।६२।।
इस ब्रह्मा की यज्ञ को जानकर शुद्ध स्नान करके आयी हुई गोप कन्या नित्य जो शूद्र और अशुद्ध जाति की है।६२।


स्थापिताऽत्र नु सा शुद्धा विप्रोऽहं पावनो न किम् ।
तावत् तत्र समायातो ब्राह्मणो वृद्धरूपवान्।।६३।।
स्थापित यहाँ वह शुद्धा है और हम विप्र पवित्र क्यों नहीं हैं। तब तक वहाँ एक बृद्ध रूपवान् ब्राह्मण आ गया ६३।

श्रीकृष्णो वै तमुवाच प्रत्युत्तरं शृणु प्रिये ।
जाल्म नैषाऽस्ति शूद्राणी ब्राह्मणी जातितोऽस्ति वै ।।६४।।

श्रीकृष्ण ने उसको कहा ! उत्तर देते हुए सुन प्रिये छिपी हुई नही है ये शूद्राणी ये जाति से निश्चय ही ब्राह्मणी है।६४।

शृणु जानामि तद्वृत्तं नान्ये जानन्त्यतद्विदः।
पुरा सृष्टे समारम्भे श्रीकृष्णेन परात्मना ।।६५।।
सुन जानाता हूँ वह वृत कोई अन्य नहीं जानता यह सत्य पूर्वकाल में सृष्टि के प्रारम्भ में श्रीकृष्ण परमात्मा के द्वारा।

स्वांशरूपा हि सावित्री स्वमूर्तेः प्रकटीकृता ।
अथ द्वितीया कन्या च पतिव्रताऽभिधा कृता ।।६६।।
अपने ही अंश से सावित्री को प्रकट किया गया
और दूसरी कन्या गायत्री नाम से भी पतिव्रता हुई।

कुमारश्च कृतः पत्नीव्रताख्यो ब्राह्मणस्ततः ।
ब्रह्मा वैराजदेहाच्च कृतस्तस्मै समर्पिता ।।६७।।
सनत्कुर द्वारा उनके पत्नी व्रत का व्याख्या ब्राह्मण को वह थी । ब्रह्मा विराट विष्णु के शरीर से उत्पन्न हए जे उनको समर्पित हो गये।६७।
 
सावित्री श्रीहरिणैव गोलोके एव सन्निधौ ।
अथ यज्ञप्रवाहार्थं ब्रह्मा यज्ञं करिष्यति ।।६८।।
सावित्री श्री हरि के द्वारा गोलोक में प्रभु के सानिन्ध्य में रहीं।६८।


पृथिव्यां मर्त्यरूपेण तत्र मानुषविग्रहा ।
पत्नी यज्ञस्य कार्यार्थमपेक्षिता भविष्यति ।।६९।।
पृथ्वी पर मनुष्य रूप में हाँ मानव शरीर में यज्ञ की पत्नी यज्ञ कार्य के लिए अपेक्षित होगी।६९।

हेतुनाऽनेन कृष्णेन सावित्र्याज्ञापिता तदा ।
द्वितीयेन स्वरूपेण त्वया गन्तव्यमेव ह ।।1.509.७०।।
उस कारण से कृष्ण के द्वारा सावित्री के द्वारा आज्ञापिता तब दे वित्तीय स्वरूप में तुम्हें जाना चाहिए है गायत्री!७०।
_________________________________

प्रागेव भूतले कन्यारूपेण ब्रह्मणः कृते ।
सावित्री श्रीकृष्णमाह कौ तत्र पितरौ मम ।।७१।।

पहले ही भूलोक पर कन्या रूप में ब्रह्मा के द्वारा किये गये संगति में मेरे माता- पिता कौन होंगे? सावित्री ने यह बात कृष्ण से कही-।७१। 

श्रीकृष्णस्तां तदा सन्दर्शयामास शुभौ तु तौ ।
इमौ पत्नीव्रतो विप्रो विप्राणी च पतिव्रता ।।७२।।
श्रीकृष्ण ने तब वे दोनों शुभ पत्नी और पतिव्रता ब्राह्मण ब्राह्मणी दिखाए-।७१।

मदंशौ मत्स्वरूपौ चाऽयोनिजौ दिव्यविग्रहौ।
पृथ्व्यां कुंकुमवाप्यां वै क्षेत्रेऽश्वपट्टसारसे ।।७३ ।।
कृष्ण ने कहा - मेरे अंश से मेरे स्वरूप अयौनिज-( मनुष्य रूप में दिव्य शरीर धारी पृथ्वी पर कंकुम प्राप्त करके अश्वपट्टसारस में ।

सृष्ट्यारम्भे विप्ररूपौ वर्तिष्येतेऽतिपावनौ ।
वैश्वदेवादियज्ञादिहव्याद्यर्थं गवान्वितौ ।।७४।।
सृष्टि के प्रारम्भ में विप्र रूप अति पावन रूप में उपस्थित होंगे वैश्वदेव की यज्ञ आदि के लिए गायों से युक्त।

सौराष्ट्रे च यदा ब्रह्मा यज्ञार्थं संगमिष्यति ।
तत्पूर्वं तौ गोभिलश्च गोभिला चेति संज्ञिता ।।७२।।
गुजरात के सूरत ( सौराष्ट्र) में जब ब्रह्मा यज्ञ के लिये जायेंगे। उससे पूर्व  वे दोनों गोभिल और गोभिला नाम से । 
गवा प्रपालकौ भूत्वाऽऽनर्तदेशे गमिष्यतः ।
यत्राऽऽभीरा निवसन्ति तत्समौ वेषकर्मभिः ।।७६।।
गायों के पालने वाले गोप होकर आवर्त देश में जाऐंगे। वहाँ आभीर लोग निवास करते हैं। उन्ही के समान वेष भूषा से ।

दैत्यकृतार्दनं तेन प्रच्छन्नयोर्न वै भवेत् ।
इतिःहेतोर्यज्ञपूर्वं दैत्यक्लेशभिया तु तौ ।।७७।।
दैत्यों द्वारा किए गये जो प्रच्छन्न नहीं होंगे इससे पूर्व दैत्यों के क्लेश भय के द्वारा वे दोनों

ब्रह्मा के यज्ञ में गायत्री का प्रसंग

श्लोक ६२:

ब्रह्मयज्ञमिमं ज्ञात्वा शुद्धः स्नात्वा समागतः ।

गोपालकन्या नित्यं या शूद्री त्वशुद्धजातिका ।।६२।।

अनुवाद: (राजा या ऋषि ने प्रश्न किया) इस ब्रह्मा के यज्ञ को जानकर यह गोप-कन्या शुद्ध होकर स्नान करके आई है, जो नित्य ही शूद्र और अशुद्ध जाति की मानी जाती है।


श्लोक ६३:

स्थापिताऽत्र नु सा शुद्धा विप्रोऽहं पावनो न किम् ।

तावत् तत्र समायातो ब्राह्मणो वृद्धरूपवान् ।।६३।।

अनुवाद: उसे यहाँ शुद्ध मानकर स्थापित कर दिया गया है, तो क्या मैं विप्र होने पर भी पावन नहीं हूँ? तभी वहाँ एक वृद्ध ब्राह्मण रूपधारी (भगवान) प्रकट हुए।


श्लोक ६४:

श्रीकृष्णो वै तमुवाच प्रत्युत्तरं शृणु प्रिये ।

जाल्म नैषाऽस्ति शूद्राणी ब्राह्मणी जातितोऽस्ति वै ।।६४।।

अनुवाद: श्रीकृष्ण ने (वृद्ध ब्राह्मण के रूप में) उसे उत्तर देते हुए कहा—हे प्रिय! सुनो, यह मूर्खतापूर्ण विचार छोड़ दो, यह कोई शूद्राणी नहीं है, बल्कि जाति से निश्चित ही ब्राह्मणी है।


श्लोक ६५:

शृणु जानामि तद्वृत्तं नान्ये जानन्त्यतद्विदः ।

पुरा सृष्टे समारम्भे श्रीकृष्णेन परात्मना ।।६५।।

अनुवाद: सुनो, मैं इसका सारा वृत्तांत जानता हूँ जिसे तत्व को न जानने वाले अन्य लोग नहीं जानते। प्राचीन काल में सृष्टि के आरम्भ में परमात्मा श्रीकृष्ण के द्वारा...


श्लोक ६६:

स्वांशरूपा हि सावित्री स्वमूर्तेः प्रकटीकृता ।

अथ द्वितीया कन्या च पतिव्रताऽभिधा कृता ।।६६।।

अनुवाद: ...अपनी ही मूर्ति से अपने अंश रूप वाली 'सावित्री' को प्रकट किया गया। और फिर दूसरी कन्या 'पतिव्रता' (गायत्री) नाम से प्रकट की गई।


श्लोक ६७:

कुमारश्च कृतः पत्नीव्रताख्यो ब्राह्मणस्ततः ।

ब्रह्मा वैराजदेहाच्च कृतस्तस्मै समर्पिता ।।६७।।

अनुवाद: तत्पश्चात 'पत्नीव्रत' नामक एक ब्राह्मण (कुमार) उत्पन्न किया गया। वैराज देह से ब्रह्मा जी प्रकट हुए और यह (गायत्री) उन्हें समर्पित की गई।


श्लोक ६८:

सावित्री श्रीहरिणैव गोलोके एव सन्निधौ ।

अथ यज्ञप्रवाहार्थं ब्रह्मा यज्ञं करिष्यति ।।६८।।

अनुवाद: सावित्री तो श्रीहरि के पास गोलोक में ही रहीं। अब यज्ञ की परंपरा चलाने के लिए ब्रह्मा जी पृथ्वी पर यज्ञ करेंगे।


श्लोक ६९:

पृथिव्यां मर्त्यरूपेण तत्र मानुषविग्रहा ।

पत्नी यज्ञस्य कार्यार्थमपेक्षिता भविष्यति ।।६९।।

अनुवाद: पृथ्वी पर मनुष्य रूप में यज्ञ कार्य को पूर्ण करने के लिए मानव शरीर धारी पत्नी की आवश्यकता होगी।


श्लोक ७०:

हेतुनाऽनेन कृष्णेन सावित्र्याज्ञापिता तदा ।

द्वितीयेन स्वरूपेण त्वया गन्तव्यमेव ह ।।७०।।

अनुवाद: इसी कारण से श्रीकृष्ण ने तब सावित्री को आज्ञा दी कि तुम्हें अपने द्वितीय स्वरूप (गायत्री) से वहाँ अवश्य जाना चाहिए।


श्लोक ७१:

प्रागेव भूतले कन्यारूपेण ब्रह्मणः कृते ।

सावित्री श्रीकृष्णमाह कौ तत्र पितरौ मम ।।७१।।

अनुवाद: ब्रह्मा जी के निमित्त पहले ही भूतल पर कन्या रूप में जाने की बात सुनकर सावित्री ने श्रीकृष्ण से पूछा—"वहाँ मेरे माता-पिता कौन होंगे?"


श्लोक ७२-७४ (सम्मिलित अर्थ):

श्रीकृष्णस्तां तदा सन्दर्शयामास शुभौ तु तौ...

अनुवाद: तब श्रीकृष्ण ने उन्हें वे दो शुभ पात्र दिखाए—'पत्नीव्रत' नामक विप्र और 'पतिव्रता' नाम की विप्राणी। कृष्ण ने कहा—ये मेरे ही अंश और स्वरूप हैं, अयोनिज हैं और दिव्य शरीर वाले हैं। वे सृष्टि के आरम्भ में अत्यंत पावन विप्र रूप में पृथ्वी पर 'कुंकुमवापी' और 'अश्वपट्टसारस' क्षेत्र में निवास करेंगे। वे यज्ञ आदि कार्यों के निमित्त गायों के साथ रहेंगे।


श्लोक ७५-७७ (सम्मिलित अर्थ):

सौराष्ट्र च यदा ब्रह्मा यज्ञार्थं संगमिष्यति...

अनुवाद: जब ब्रह्मा जी यज्ञ के लिए सौराष्ट्र (गुजरात) आएँगे, उससे पूर्व वे दोनों (विप्र दम्पति) 'गोभिल' और 'गोभिला' नाम से प्रसिद्ध होंगे। दैत्यों द्वारा दिए जाने वाले कष्टों के भय से और स्वयं को छिपाए रखने के लिए, वे आनर्त देश में आभीरों (ग्वालों) के समान वेशभूषा और कर्म करते हुए निवास करेंगे।






श्रीहरेराज्ञयाऽऽनर्ते जातावाभीररूपिणौ ।
गवां वै पालकौ विप्रौ पितरौ च त्वया हि तौ ।।७८।।
श्री हरि की आज्ञा से आवर्त देश आभीर जाति मेंआभीर रूप में गायों के पालक रूप में तुम्हारे माता पिता ब्राह्मण होंगे।७८।


कर्तव्यौ गोपवेषौ वै वस्तुतो ब्राह्मणावुभौ ।
मदंशौ तत्र सावित्रि ! त्वया द्वितीयरूपतः।।७९।।

गोप वेष में कर्म करते हुए भी वे दोनों ब्राह्मण ही रहेंगे। मेरे अंश से वहाँ सावित्री तुम्हारा दूसरा रूप होगा।७९।

अयोनिजतया पुत्र्या भाव्यं वै दिव्ययोषिता ।
दधिदुग्धादिविक्रेत्र्या गन्तव्यं तत्स्थले तदा ।।1.509.८०।।
अयोनिज पुत्री के द्वारा वे दिव्य नारी दधि दूध आदि विक्री द्वारा  वहाँ तब पहुँचने योग्य होगी।८०।

यदा यज्ञो भवेत् तत्र तदा स्मृत्वा सुयोगतः ।
मानुष्या तु त्वया नूत्नवध्वा क्रतुं करिष्यति ।।८१।।
जब यज्ञ ब्रह्मा वहाँ करेंगे
 तब तुम उस यज्ञ में नयी बधू के रूप में उपस्थित होगीं।

सहभावं गतो ब्रह्मा गायत्री त्वं भविष्यसि ।
ब्राह्मणयोः सुता गूढा गोपमध्यनिवासिनोः।।८२।।

ब्रह्मा के साथ सह भाव में गायत्री तुम हीं होंगी।
ब्राह्मण माता पिता की पुत्री गोपों के मध्य गुप्त रूप में निवास करोगीं।८२।


ब्रह्माणी च ततो भूत्वा सत्यलोकं गमिष्यसि ।
ब्राह्मणास्त्वां जपिष्यन्ति मर्त्यलोकगतास्ततः ।।८३।।
ब्राह्मणी होकर ब्रह्मा के साथ सत्य लोक को पहुँच हगी।
 सभी ब्राह्मण जो मृत्यु लोग में स्थित हैं तुम्हारा जाप करते रहेंगे ।८३।

इत्येवं जायमानैषा गायत्री ब्राह्मणी सुता ।
वर्तते गोपवेषीया नाऽशुद्धा जातितो हि सा ।।८४।।
इस प्रकार गायत्री ब्राह्मण सुता है।
( ब्रह्मा की सन्तान ब्राह्मण और गायत्री यदि ब्राह्मणी होती है तो ब्रह्मा अपनी ही सृष्टि के साथ विवाह कैसे कर सकते हैं।
गायत्री गोपवेष से ही गोप है जाति से नहीं अत: यह अशुद्धा नहीं है।
___________________________________
एवं प्रत्युत्तरितः स जाल्मः कृष्णेन वै तदा ।
तावत् तत्र समायातौ गोभिलागोभिलौ मुदा ।।८५।।
इस प्रकार गुप्त रूप से उन कृष्ण के द्वारा उसे उत्तर दिया गया। तब तक वहाँ गोभिला और गोभिल प्रसन्नता की अवस्था में आये।८५।
अस्मत्पुत्र्या महद्भाग्यं ब्रह्मणा या विवाहिता ।
आवयोस्तु महद्भाग्यं दैत्यकष्टं निवार्यते ।।८६।।
हमारी पुत्री के द्वारा ब्रह्मा के साथ विवाह किया जाएगा ,हमारे तो बड़े अहो भाग्य हैं।  अब दैत्यों के द्वारा दिया गया कष्ट दूर हो जाएगा।८६।

यज्ञद्वारेण देवानां ब्राह्मणानां सतां तथा ।
इत्युक्त्वा तौ गोपवेषौ त्यक्त्वा ब्राह्मणरूपिणौ ।।८७।।
यज्ञ द्वार पर सत देवों के और ब्राह्मणों के मध्य इस प्रकार कहकर उन दोनों ने गोप वेष त्यागकर ब्राह्मण रूप में।

पितामहौ हि विप्राणां परिचितौ महात्मनाम् ।
सर्वेषां पूर्वजौ तत्र जातौ दिव्यौ च भूसुरौ ।।८८।।
पितामहों वि प्रेम का परिचितों महात्‍माओं काो तथा सभी पूर्वजों को वहाँ दिव्य वि प्रेम को 

ब्रह्माद्याश्च तदा नेमुश्चक्रुः सत्कारमादरात् ।
यज्ञे च स्थापयामासुः सर्वं हृष्टाः सुरादयः ।।८९।।
ब्रह्मा आदि को वहाँ नमस्कार किया। सत्कार और आदर से यज्ञ में सभी देवता हर्षित होकर उपस्थित हुए।८९।

ब्रह्माणं मालया कुङ्कुमाक्षतैः कुसुमादिभिः ।
वर्धयित्वा सुतां तत्र ददतुर्यज्ञमण्डपे ।। 1.509.९०।।
ब्रह्मा को माला के द्वारा कुंकुम अक्षत के द्वारा फूल आदि के द्वारा वर्धन करके पुत्री को उस यज्ञ मण्डप में दे दिया।
______________

वृद्धो वै ब्राह्मणस्तत्र कृष्णरूपं दधार ह ।
सर्वैश्च वन्दितः साधु साध्वित्याहुः सुरादयः।।९१ ।।
वृद्ध ब्राह्मण का वहाँ  कृष्ण ने रूप धारण कर निश्चय ही सर्वे वन्दित सभी देवताओं ने साधु साधु कह कर सराहना की।९१।

जाल्मः कृष्णं हरिं दृष्ट्वा गायत्रीपितरौ तथा ।
दृष्ट्वा ननाम भावेन प्राह भिक्षां प्रदेहि मे ।।९२।।
गुप्त रूप में ब्राह्मण वेष धारी कृष्ण को देखकर गायत्री के माता- पिता दोनों ने उन्हे नमन किया और भावुक होकर कृष्ण ने कहा मुझे हे विप्र  भिक्षा दो!

बुभुक्षितोऽस्मि विप्रेन्द्रा गर्हयन्तु न मां द्विजाः ।
दीनान्धैः कृपणैः सर्वैस्तर्पितैरिष्टिरुच्यते ।। ९३ ।।
हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, मैं बहुत भूखा हूँ, कृपया मेरी निन्दा न करें।
इससे गरीब, अंधे और दुखी सभी संतुष्ट हो जाते हैं और इसे यज्ञ कहा जाता है। 93॥


 

याज्ञिकं दक्षिणाहीनो नास्ति यज्ञसमो रिपुः ।
श्रीकृष्णश्च तदा प्राह जाल्मे ददतु भोजनम् ।।९५।।

दान के बिना यज्ञ के समान कोई शत्रु नहीं है
तब भगवान कृष्ण ने जलमा से कहा, "कृपया मुझे खाने के लिए कुछ दो।" 95।


विप्राः प्राहुः खप्परं ते त्वशुद्धं विद्यते ततः ।
बहिर्निःसर दास्यामो भिक्षां पार्श्वमहानसे ।।९६।।
ब्राह्मणों ने कहा कि तलवार इसलिए अशुद्ध है।
चलो बाहर चलें और किनारे के महान व्यक्ति को भिक्षा दें। 96॥

एतस्यामन्नशालायां भुञ्जन्ति यत्र तापसाः ।
दीनान्धाः कृपणाश्चैव तथा क्षुत्क्षामका द्विजाः ।।९७।।

अशुद्धं ते कपालं वै यज्ञभूमेर्बहिर्नय ।
गृहाणाऽन्यच्छुद्धपात्रं दूरं प्रक्षिप्य खप्परम् ।।९८।।

एवमुक्तश्च जाल्मः स रोषाच्चिक्षेप खप्परम् ।
यज्ञमण्डपमध्ये च स्वयं त्वदृश्यतां गतः ।।९९।।

सर्वेप्याश्चर्यमापन्ना विप्रा दण्डेन खप्परम् ।
चिक्षिपुस्तद्बहिस्तावद् द्वितीयं समपद्यत।। 1.509.१००।।

तस्मिन्नपि परिक्षिप्ते तृतीयं समपद्यत ।
एवं शतसहस्राणि समपद्यन्त वै तदा ।। १०१ ।।

परिश्रान्ता ब्राह्मणाश्च यज्ञवाटः सखप्परः ।
समन्ततस्तदा जातो हाहाकरो हि सर्वतः ।। १ ०२।।

ब्रह्मा वै प्रार्थयामास सन्नत्वा तां दिशं मुहुः ।
किमिदं युज्यते देव यज्ञेऽस्मिन् कर्मणः क्षतिः।। १०३ ।।
तस्मात् संहर सर्वाणि कपालानि महेश्वर ।
यज्ञकर्मविलोपोऽयं मा भूत् त्वयि समागते।।१ ०४।।

ततः शब्दोऽभवद् व्योम्नः पात्रं मे मेध्यमस्ति वै ।
भुक्तिपात्रं मम त्वेते कथं निन्दन्ति भूसुराः ।।१ ०५।।

तथा न मां समुद्दिश्य जुहुवुर्जातवेदसि ।
यथाऽन्या देवतास्तद्वन्मन्त्रपूतं हविर्विधे ।। १ ०६।।

अतोऽत्र मां समुद्दिश्य विशेषाज्जातवेदसि ।
होतव्यं हविरेवात्र समाप्तिं यास्यति क्रतुः ।। १०७।।

ब्रह्मा प्राह तदा प्रत्युत्तरं व्योम्नि च तं प्रति ।
तव रूपाणि वै योगिन्नसंख्यानि भवन्ति हि ।। १ ०८।।

कपालं मण्डपे यावद् वर्तते तावदेव च ।
नात्र चमसकर्म स्यात् खप्परं पात्रमेव न ।।१०९।।

यज्ञपात्रं न तत्प्रोक्तं यतोऽशुद्धं सदा हि तत् ।
यद्रूपं यादृशं पात्रं यादृशं कर्मणः स्थलम् ।। 1.509.११०।।

तादृशं तत्र योक्तव्यं नैतत्पात्रस्य योजनम् ।
मृन्मयेषु कपालेषु हविः पाच्यं क्रतौ मतम् ।।१११।।

तस्मात् कपालं दूरं वै नीयतां यत् क्रतुर्भवेत् ।
त्वया रूपं कपालिन् वै यादृशं चात्र दर्शितम् ।। १ १२।।

तस्य रूपस्य यज्ञेऽस्मिन् पुरोडाशेऽधिकारिता ।
भवत्वेव च भिक्षां संगृहाण तृप्तिमाप्नुहि ।। ११ ३।।

अद्यप्रभृति यज्ञेषु पुरोडाशात्मकं द्विजैः ।
तवोद्देशेन देवेश होतव्यं शतरुद्रिकम् ।। ११४।।

विशेषात् सर्वयज्ञेषु जप्यं चैव विशेषतः ।
अत्र यज्ञं समारभ्य यस्त्वा प्राक् पूजयिष्यति।।१ १५।।

अविघ्नेन क्रतुस्तस्य समाप्तिं प्रव्रजिष्यति ।
एवमुक्ते तदाश्चर्यं जातं शृणु तु पद्मजे ।।११६।।

यान्यासँश्च कपालानि तानि सर्वाणि तत्क्षणम् ।
रुद्राण्यश्चान्नपूर्णा वै देव्यो जाताः सहस्रशः ।।१ १७।।

सर्वास्ताः पार्वतीरूपा अन्नपूर्णात्मिकाः स्त्रियः ।
भिक्षादात्र्यो विना याभिर्भिक्षा नैवोपपद्यते ।। १ १८।।

तावच्छ्रीशंकरश्चापि प्रहृष्टः पञ्चमस्तकः ।
यज्ञमण्डपमासाद्य संस्थितो वेदिसन्निधौ ।।११९।।

ब्राह्मणा मुनयो देवा नमश्चक्रुर्हरं तथा ।
रुद्राणीः पूजयामासुरारेभिरे क्रतुक्रियाम् ।। 1.509.१२०।।

सहस्रशः क्रतौ देव्यो निषेदुः शिवयोषितः ।
शिवेन सहिताश्चान्याः कोटिशो देवयोषितः ।। १२१ ।।

एवं शंभुः क्रतौ भागं स्थापयामास सर्वदा ।
पठनाच्छ्रवणाच्चास्य यज्ञस्य फलमाप्नुयात् ।। १२२।।

इति श्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां प्रथमे कृतयुगसन्ताने ब्रह्मणा यज्ञार्थं हाटकेश्वरक्षेत्रे नागवत्यास्तीरे देवादिद्वारा ससामग्रीमण्डपादिरचना कारिता, जाल्मरूपेण शंकरागमनम्, गायत्र्या ब्राह्मणीजातीयतावृत्तान्तः, कपालानां अन्नपूर्णादेव्यात्मकत्वं, शंकरस्य यज्ञे स्थानं, चेत्यादिनिरूपणनामा नवाऽधिकपञ्चशततमोऽध्यायः।।५०९।।


यहाँ श्रीलक्ष्मीनारायण संहिता के (प्रथम खण्ड: कृतयुग सन्तान) के अध्याय 509 के श्लोक संख्या 97 से 122 तक का सरल हिन्दी अनुवाद दिया गया है:

श्लोक अनुवाद (97-111)

श्लोक 97: (ब्राह्मणों ने कहा-) इस अन्नशाला में, जहाँ तपस्वी, दीन, अंधे, कृपण और भूख से व्याकुल ब्राह्मण भोजन करते हैं—

श्लोक 98: (वहां) तुम्हारा यह कपाल (खप्पर) अशुद्ध है, इसे यज्ञ भूमि से बाहर ले जाओ। इस खप्पर को दूर फेंक कर कोई दूसरा शुद्ध पात्र ग्रहण करो।

श्लोक 99: ऐसा कहे जाने पर उस 'जाल्म' (वेशधारी शिव) ने क्रोधवश अपना खप्पर यज्ञ मण्डप के बीच में फेंक दिया और स्वयं अदृश्य हो गए।

श्लोक 100: सभी ब्राह्मणों को बड़ा आश्चर्य हुआ। उन्होंने लाठी से उस खप्पर को बाहर फेंका, वैसे ही वहां दूसरा खप्पर पैदा हो गया।

श्लोक 101: जब उसे भी बाहर फेंका गया, तो तीसरा प्रकट हो गया। इस प्रकार देखते ही देखते वहां लाखों खप्पर उत्पन्न हो गए।

श्लोक 102: ब्राह्मण थक गए और पूरी यज्ञशाला खप्परों से भर गई। तब वहां चारों ओर हाहाकार मच गया।

श्लोक 103: ब्रह्मा जी ने नतमस्तक होकर उस दिशा (आकाश) की ओर प्रार्थना की— "हे देव! यह क्या हो रहा है? इस यज्ञ कर्म की क्षति क्यों हो रही है?"

श्लोक 104: "हे महेश्वर! इन समस्त कपालों का संहार (समाप्त) कीजिये। आपके आगमन पर इस यज्ञ कर्म का लोप नहीं होना चाहिए।"

श्लोक 105: तब आकाशवाणी हुई— "मेरा यह पात्र पवित्र है। यह मेरा भोजन पात्र है, फिर ये ब्राह्मण इसकी निंदा क्यों कर रहे हैं?"

श्लोक 106: "जिस प्रकार अन्य देवताओं के लिए मन्त्रों से पवित्र करके हविष्य दी जाती है, उस प्रकार मेरे उद्देश्य से इस अग्नि में आहुति नहीं दी गई।"

श्लोक 107: "इसलिए, अब यहाँ विशेष रूप से अग्नि में मेरे निमित्त हविष्य की आहुति देनी होगी, तभी यह यज्ञ पूर्ण होगा।"

श्लोक 108: तब ब्रह्मा जी ने आकाश की ओर उत्तर देते हुए कहा— "हे योगिन्! आपके रूप तो असंख्य हैं।"

श्लोक 109: "जब तक मण्डप में यह कपाल (खप्पर) है, तब तक यहाँ 'चमस' (यज्ञ पात्र) का कार्य नहीं हो सकता, क्योंकि खप्पर यज्ञ पात्र नहीं माना जाता।"

श्लोक 110: "इसे यज्ञ पात्र इसलिए नहीं कहा गया क्योंकि यह (स्मशान आदि के संबंध से) अशुद्ध माना जाता है। जैसा रूप, जैसा पात्र और जैसा कर्म का स्थान होता है—"

श्लोक 111: "वैसा ही वहाँ प्रयोग किया जाना चाहिए। इस पात्र का यहाँ मेल नहीं है। शास्त्र सम्मत यज्ञों में मिट्टी के कपालों में हविष्य पकाने का विधान है।"

श्लोक अनुवाद (112-122)

श्लोक 112: (ब्रह्मा जी ने आगे कहा-) "अतः इन खप्परों को यहाँ से दूर करें जिससे यज्ञ पूर्ण हो सके। हे कपालिन्! आपने यहाँ जैसा रूप दिखाया है—"

श्लोक 113: "उस रूप का इस यज्ञ के 'पुरोडाश' (हविष्य का एक भाग) पर अधिकार होगा। आप इसे ग्रहण करें और तृप्त हों।"

श्लोक 114: "आज से ब्राह्मणों द्वारा यज्ञों में आपके उद्देश्य से 'शतरुद्रिय' (रुद्राभिषेक आदि) और पुरोडाश की आहुति दी जाएगी।"

श्लोक 115: "विशेष रूप से सभी यज्ञों में आपका जप होगा। जो इस यज्ञ के आरम्भ में आपकी पहले पूजा करेगा—"

श्लोक 116: "उसका यज्ञ बिना किसी विघ्न के पूर्णता को प्राप्त होगा।" ब्रह्मा जी के ऐसा कहने पर जो आश्चर्य हुआ, उसे सुनो हे पद्मजे (लक्ष्मी)!

श्लोक 117: वे जितने भी खप्पर (कपाल) वहां थे, वे उसी क्षण हजारों की संख्या में 'रुद्राणी' और 'अन्नपूर्णा' देवियां बन गईं।

श्लोक 118: वे सभी माता पार्वती के रूप और अन्नपूर्णा स्वरूप वाली स्त्रियाँ बन गईं, जिनके बिना भिक्षा (भोजन) प्राप्त होना संभव नहीं है।

श्लोक 119: तभी भगवान श्रीशंकर भी अपने पांच मुख वाले स्वरूप में प्रसन्न होकर यज्ञ मण्डप में आए और वेदी के समीप स्थित हो गए।

श्लोक 120: तब ब्राह्मणों, मुनियों और देवताओं ने भगवान शिव को नमस्कार किया, रुद्राणियों की पूजा की और पुनः यज्ञ की क्रियाएं आरम्भ कीं।

श्लोक 121: उस यज्ञ में हजारों शिव-पत्नियां (रुद्राणियां) और भगवान शिव के साथ करोड़ों अन्य देव-पत्नियां वहां बैठ गईं।

श्लोक 122: इस प्रकार भगवान शंभु ने यज्ञों में अपना भाग सदा के लिए स्थापित किया। इस प्रसंग को पढ़ने और सुनने से मनुष्य को यज्ञ का फल प्राप्त होता है।

उपसंहार: इस प्रकार श्रीलक्ष्मीनारायण संहिता के ५०९वें अध्याय का अनुवाद पूर्ण हुआ, जिसमें हाटकेश्वर क्षेत्र में ब्रह्मा जी के यज्ञ, शिव जी का जाल्म रूप में आगमन, गायत्री की ब्राह्मण पुत्री के रूप में शुद्धि और यज्ञ में महादेव के स्थान का वर्णन है।



_____________________________________



कोई टिप्पणी नहीं:

एक टिप्पणी भेजें