रविवार, 12 अप्रैल 2020

इतिहास के पूर्वाग्रह ....

 सभी दूध के धुले भी कहाँ निर्विवाद होते हैं ।
 नियमों में भी अक्सर  'रोहि' अपवाद होते हैं ।।

 कार्य कारण की बन्दिशें , उसके भी निश्चित दायरे। नियम भी सिद्धान्तों का तभी, जाके अनुवाद होते हैं ।
 
महानताऐं घूमती हैं "रोहि" गुमनाम अँधेरों में ।
 चमत्कारी तो लोग  प्रसिद्धियों के बाद होते हैं ।।____________________________________________________

भारतीय इतिहास के कुछ पूर्वाग्रह 
इसी सन्दर्भ विवेचना 
कुछ शब्दों की जैसे (राम, शूद्र, सेवक, दास और आर्य्य)

 वैदिक सन्दर्भ में दास शब्द का अर्थ सेवा करने वाली गुलाम नहीं हो सकता ?
आपके सुझाव आमन्त्रित हैं  ...दास और दस्यु  यद्यपि अपने प्रारम्भिक रूप में समानार्थक है । 

वैदिक कालीन सन्दर्भ सूची में दास का अर्थ देव संस्कृति के विरोध असुरों के लिए बहुतायत से हुआ है 

।जो दक्षता की पराकाष्ठा पर प्रतिष्ठित होकर अपने अधिकारों के लिए बागी या द्रोही हो गये वे दस्यु कहलाऐ और जिन्होंने  उत्तर वैदिक काल में आते -आते  देव संस्कृति के अनुयायीयों की अधीनता स्वीकार कर ली वे दास या शूद्र कहलाए 'परन्तु पश्चिमी एशिया में दास शब्द दाहे अथवा डेसिया के रूप में रूस के उपनिवेश दागेस्तान के निवासीयों का वाचक है ।दास का बहुवचन रूप ही दस्यु हो गया दास के सन्दर्भ में आगे यथास्थान चर्चा करेंगे ...यदि ऋग्वेद में 'दास' और 'दस्यु' शब्द के प्रयोग की आपेक्षिक मात्रा से कोई निष्कर्ष निकाला जा सके, तो जान पड़ता है कि दस्युगण, जिनकी चर्चा चौरासी बार हुई है,  जिनका और दास शब्द की उल्लेख इकसठ बार हुआ है। 
दस्युओं के साथ युद्ध में अधिक रक्तपात हुआ। 
अपने विस्तार की आरम्भिक अवस्था में देव संस्कृति के अनुयायी आर्यों को जीविकोपार्जन के लिए पशुधन की अकांक्षा रहती थी।
 इसलिए स्वभावतया उन्होंने नागर जीवन और संगठित कृषि का महत्व समझा।ऐसा जान पड़ता है कि देव संस्कृति के अनुयायी आर्यों के आने के पहले ही नगर बस्तियाँ पूर्णत: ध्वस्त हो गई थीं। युद्ध में शत्रुओं से अपहृत वस्तुओं, ख़ासकर मवेशियों के कारण सरदारों और पुरोहितों की शक्ति बढ़ी होगी और वे ‘विश्’ से ऊपर उठे होंगे। बाद में क्रमश: उन्होंने समझा होगा कि पुरानी संस्कृति के किसानों से श्रमिकों का कार्य लिया जा सकता है और उनसे कृषि कार्य कराया जा सकता है। साथ ही अपनी जनजाति के लोगों से भी श्रमिकों का काम लेना उन्होंने धीरे-धीरे आरम्भ किया होगा।आर्यों और उनके शत्रुओं के बीच तो संघर्ष चल ही रहा था, आर्य जनजातीय समाज में भी आन्तरिक द्वन्द्व विद्यमान था। एक युद्धगीत में ‘मन्यु’,-मूर्तिमान क्रोध से याचना की गई है कि वे आर्य और दास दोनों तरह के शत्रुओं को पराजित करने में सहायक हों।इन्द्र से अनुरोध किया गया है कि वे ईश्वर से आस्था नहीं रखने वालों दासों और आर्यों से युद्ध करें; ये इन्द्र के अनुयायियों के शत्रु के रूप में वर्णित है_____________________________________[ ऋग्वेद में एक स्थल पर कहा गया है कि इन्द्र और वरुण ने सुदास के विरोधी दासों और आर्यों का संहार कर उसकी रक्षा की।सज्जन और धर्मपरायण लोगों की ओर से दो मुख्य ऋग्वैदिक देवताओं, अग्नि और इन्द्र से प्रार्थना की गई है कि वे आर्यों और दासों के दुष्टतापूर्ण कार्यों और अत्याचारों का शमन करें। क्योंकि आर्य स्वयं मानवजाति के दुश्मन थे, अत: आश्चर्य नहीं की इन्द्र ने दासों के साथ-साथ आर्यों का भी विनाश किया होगा। आर्य्य चरावाहे ही थे और यह आर्य्य शब्द "अरि" देवता सेसम्बद्ध है- अरि युद्ध का देवता था जिसका रूपान्तरण सैमेटिक संस्कृतियों में एल अथवा इलु के रूप में है ।यूनानी पुराणों में वर्णित अरीज् युद्ध का देवता है ।ईरानी असुर संस्कृति के अनुयायी थे 'परन्तु आर्य्य कहलाते थे ।विल्सन ने ऋग्वेद के एक परिच्छेद का जैसा अनुवाद किया है, उसे यदि स्वीकार किया जाए तो उसमें इन्द्र की भरपूर प्रशंसा की गई है, क्योंकि उन्होंने सप्त सिंधु के तट पर राक्षसों और आर्यों से लोगों की रक्षा की। उनसे यह भी अनुरोध किया गया है कि वे दासों को अस्त्र-शस्त्र विहीन कर दें।ऋग्वेद में आर्य शब्द का प्रयोग छत्तीस बार हुआ है, जिनमें से नौ स्थलों पर बताया गया है कि स्वयं आर्यों में भी आपसी मतभेद थे।शत्रु आर्यों की दस्युओं के साथ एक स्थल पर चर्चा है और पाँच स्थलों पर दासों के साथ, जिससे यह पता चलता है कि आर्यों के एक समूह से दस्युओं की अपेक्षा दासों का सम्बन्ध अच्छा था। आर्यों के अपने आपसी संघर्ष में दास स्वभावत: आर्यों के मित्र और सहयोगी थे। इसीलिए आर्यों के समाज का जनजातीय आधार धीरे-धीरे क्षीण होने लगा और आर्यों तथा दासों के विलयन की क्रिया को बल मिला।ऋग्वेद के आरम्भिक भाग में ऐसे पाँच प्रसंग आए हैं, जिनसे पता चलता है कि आन्तरिक संघर्षों की परम्परा बहुत ही पुरानी थी।दाशराज्ञ युद्धआर्यों में बहुत पहले जो आन्तरिक संघर्ष हुए थे, उनका सबसे महत्त्वपूर्ण प्रमाण ‘दाशराज्ञ’ युद्ध है, जो ऋग्वेद में एकमात्र महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक घटना है।यूरोपीय इतिहास लेखकों में  गेल्डनर के अनुसार ऋग्वेद, मण्डल सात का तैंतीसवाँ सूक्त, जिसमें इस युद्ध की चर्चा की गई है, प्रारम्भिक काल से सम्बन्धित है।दस राजाओं का युद्ध मुख्यत: ऋग्वेद कालीन आर्यों की दो मुख्य शाखाओं ‘पुरुओं’ और ‘भारतों’ के बीच हुआ था, जिसमें आर्येतर लोग भी सहायक के रूप में सम्मिलित हुए होंगे।ऋग्वेद का सुविख्यात नायक सुदास भारतों का नेता था और पुरोहित वसिष्ठ उसके सहायक थे।वशिष्ठ का वर्णन सुमेरियन मिथकों और ईरानी मिथकों में भी वहिश्त के रूप में बहुतायत से है । इनके शत्रु थे, पाँच प्रसिद्ध जनजातियाँ यथा, ‘अनु’, ‘द्रुह्यु’, ‘यदु’, ‘तुर्वशस्’ और ‘पुरु’ तथा पाँच गौण जनजातियाँ यथा, ‘अलिन’, ‘पक्थ’, ‘भलानस्’, ‘शिव’ और ‘विषाणिन’ के दस राजा। विरोधी गुट के सूत्रधार ऋषि विश्वामित्र थे और उसका नेतृत्व पुरुओं ने किया था। दास काले रंग के होते थे।ऐसा प्रतीत होता है कि इस युद्ध में आर्यों की लघुतर जनजातियों ने अपना अलग अस्तित्व बनाए रखने का स्मरणीय प्रयास किया। पर सुदास के नेतृत्व में भारतों ने पुरुष्णि नदी के किनारे पर उन्हें पूरी तरह से हरा दिया। इन पराजित आर्यों के साथ कैसा व्यवहार किया गया, इसका कोई संकेत नहीं मिलता, किन्तु अनुमान है कि उनके प्रति भी वैसा ही व्यवहार किया गया होगा, जैसा आर्येत्तर लोगों के साथ किया गया था।यह असम्भव नहीं कि इस तरह के और भी कई अंतर्जातीय संघर्ष हुए हों, जिनका कोई वृत्तांत हमें उपलब्ध नहीं। ऐसे संघर्षों के संकेत उन प्रसंगों में मिलते हैं, जिनमें आर्यों को देवताओं द्वारा प्रतिष्ठित व्रतों का भंजक माना है सेवक, दास , दस्यु और शूद्र शब्दों की ऐैतिहासिक व्युत्पत्तियाँ स्वयं एक जीवन्त दस्तावेज है इतिहास की गूढ़ताओं का वैदिक सन्दर्भों के अनुसार दास से ही कालान्तरण दस्यु शब्दः का विकास हुआ हैं।मनुस्मृति मे दास को शूद्र अथवा सेवक के रूप में उद्धृत करने के मूल में उनका वस्त्र उत्पादन अथवा सीवन करने की अभिक्रिया  कभी प्रचलन में थी।मनुःस्मृति पुष्य-मित्र सुंग कालीन अर्थात्‌ ई०पू० 184 की रचना है ।यह किसी मनु की रचना नहीं है ;और शूद्र शब्द भी इण्डो -यूरोपीयन है ।वस्त्रों के कलात्मक सर्जक शम्बर असुर के वंशज कोल अधिकतर रहे हैं; यह तो भारतीय इतिहास कार भी जानते हैं।कोलों को भार वाहक या कुली बनाना भी उनकी दासता को सूचित करता है।पश्चिमी एशिया में दास एक काकेशस जन-जाति है जो गेटे (गूती) अवर तथा कज्जर जन-जातियों की सहवर्ती हैं वैसे सेवक शब्द का अर्थ अपने मौलिक व्युत्पत्ति रूप में  "सीवन (सिलाई) करने वाला" है ।संस्कृत में सिव धातु सीवन (करना सिलाई करना )_______________________________________सीवनम् :--(सिव्यु तन्तुसन्ताने + ल्युट् । षिवु सिव्योर्ल्युटि वा दीर्घः इति सीवनं ।।मुग्धबोधमते “ष्ठीवनसीवने वा ।इति सूत्रात् निपातितः ) तन्तुसन्तानम् सूचीकर्म्म । सेयानी इति सिलायी क्रिया इति  हिन्दीभाषा में ।(सिव तन्तुसन्ताने + ल्युट् । )  सूच्यादिना वस्त्रादिसीवनम् ।  सेलाइ  इति च भाषा ।  तत्पर्य्यायः ।  सीवनम् २ सूतिः ३ ।  इत्यमरः ।  ३ ।  २ ।  ५ ॥  ऊतिः ४ व्यूतिः ५ । इति शब्दरत्नावली ॥  (यथा   सुश्रुते ।  १ ।  ८ ।  “ सूच्यः सेवने ।  इत्यष्टविधे कर्म्मण्युपयोगः शस्त्राणां व्याख्यातः  ॥ सेवृ सेवने + ल्युट् । ) उपास्तिः ।  उपासना ।  इति मेदिनी ॥  (यथा  भागवते ।  ४ ।  १९ ।  १६ । तमन्वीयुर्भागवता ये च तत्सेवनोत्सुकाः ॥ आथयः ।  यथा   भागवते ।  ७ ।  १२ ।  २० ।  सत्यानृतञ्च वाणिज्यं श्ववृत्तिर्नीचसेवनम् । वर्ज्जयेत् तां मदा विप्रो राजन्यश्च जुगुप्सिताम् ॥  उपभोगः ।  यथा   मनुः ।  ११ ।  १७९ । “ यत् करोत्येकरात्रेण वृषलीसेवनात् द्विजः ।तद्भक्ष्यभुग्जपन्नित्यं त्रिभिर्व्वर्षैर्व्यपोहति )तत्पर्य्यायः । सेवनम् २ स्यूतिः ३ । इत्यमरः कोश । ३ । २ । ५ ॥ ऊतिः ४ व्यूतिः ५ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, सुश्रुते । ४ । १ ।शब्दरत्नावली -- मथुरेश की शब्द-कोशिय रचना है । (इसका समय १७वी शताब्दी)यथोक्तं सीवनं तेषु कार्य्यं सन्धानमेव च ॥)अमरकोशःसीवन नपुं। सूचीक्रिया समानार्थक:सेवन,सीवन,स्यूति 3।2।5।2।2 पर्याप्तिः स्यात्परित्राणं हस्तधारणमित्यपि। सेवनं सीवनं स्यूतिर्विदरः स्फुटनं भिदा॥ _________________________________________वाचस्पत्यम्सी(से)वन :- न॰ सिव--ल्युट् नि॰ वा दीर्घः। सीवने तन्तु-सन्ताने ( सिलने की क्रिया) अमरः कोश २ लिङ्गमण्यधस्थसूत्रे स्त्रीहेमच॰ ङीप्।शब्दसागरःसीवन noun (-Neuter) 1. Sewing, stitching. 2. A seam, a suture. (feminine.) (-नी) 1. The frenum of the prepuce. 2. A needle. E. षिव् to sew, ल्युट् aff.; also सेवन |Apteसीवनम् [sīvanam], 1 Sewing, stitching; सीवनं कञ्चुकादीनां विज्ञानं हि कलात्मकम् Śukra.4.329.A seam, suture.Monier-Williamsसीवन n. sewing , stitchingसीवन n. a seam , suture।_________________________________________लौकिक संस्कृत में दास शब्द का अर्थ गुलाम के समकक्ष अधिक है । परन्तु ऋग्वेद मे पुरोहित याचना तो कर रहे हैं कि यादवो को दास रूप में अधीन बनाने की परन्तु सफल तो वे पुरोहित हुए नही यही कारण है कि उन्होनें  यहीं से घृणास्पद होकर  दास शब्द अर्थ बदल देने की चेष्टा की परन्तु यादवों ने वर्ण-बद्ध व्यवस्था के प्रति विद्रोही रबैया  अपनाकर अपनी दस्यु सार्थकता सिद्ध की है।वैदिक सन्दर्भों में दस्यु और दास समानार्थक रूप हैं ।और ये प्राय : असुरों के वाचक हैं ।वर्ण व्यवस्था का यहा मतलब है वर्ण व्यवस्था के जरिए  पुरोहित यादवों को अधीन कर  दास बनाना चाहते थे। परन्तु यादव दास नही बने दस्यु बन गये।वर्ण व्यवस्था ई०पू० 800 में ईरानीयों की वर्ग - व्यवस्था से आयात है ।ऋग्वेद का दशम मण्डल बुद्ध के समकालिक है।नवम मण्डल में ""कारूरहम ततो भिषग् उपल प्रक्षिणी नना।।'मैं कारीगर हूँ पिता वैद्य हैं और माता पसीने वाली है।।ऋग्वेद ९। ११२। ३“ के रूप में वर्ग-व्यवस्था को ध्वनित करता है ।अब जो वर्ण व्यवस्था के जरिये खुद को क्षत्रिय शूद्र तय कर रहे है वो यदुवंशीय धर्म के विरोधी हैं।कारण कि क्षत्रिय शब्द  वर्ण व्यवस्था के अन्तर्गत ब्राह्मणों तथा उनके सिद्धान्तों के संरक्षक के रूप में परिभाषित है ।अब वैदिक सन्दर्भ में यदु के जव पुरोहित दास शब्द द्वारा शूद्र अथवा असुर या 'कहें' देव संस्कृति के अनुयायीयों के विरोध में उपस्थित करते हैं तब !तब यह और भी विचारणीय है कि यादवों या अहीरों कों आधुनिक पुरोहित समाज और उनके अनुयायी राजपूत या अन्य वैश्य वर्ग के 'लोग' क्यों हेय या घृणास्पद दृष्टि से देखते हैं ।यद्यपि चारण या भाट जो परम्परागत रूप से वंशावलियों को गाने का व्यवसाय करते थे ।अब वे स्वयं को राजपूत कहते हैं ।और स्वयं को तथाकथित क्षत्रिय मानते भी हैं 'परन्तु पुराणों में तथा स्मृतियों में राजपूतों की उत्पत्ति क्षत्रिय के द्वारा करणी कन्या से अवैध रूप से दर्शायी है ।राजपूत वर्णसंकर जातियों का समाहार  रूप है ।जादौन,भाटी राठोड़ आदि चारण बंजारे समाज के राजपूत हैं । जो स्वयं को यदुवंशीयों के रूप में घोषित कर रहे हैं ।कुछ इतिहास का जादौन राजपूतों को अहीरों या गुज्जरों से उत्पन्न मानते हैं । 💒देखें निम्नलिखित सन्दर्भ सूची में👇जैसे जादौन ,भाटी आदि छोटा राठौर और बड़ा राठौर के अन्तर्गत समायोजित बंजारे समुदाय हैं ।राजपूतों का जन्म करणी कन्या और क्षत्रिय पुरुष के द्वारा हुआ यह ब्रह्मवैवर्त पुराण के दशम् अध्याय में वर्णित है । परन्तु ये मात्र मिथकीय मान्यताऐं हैं जो अतिरञ्जना पूर्ण हैं ।👇इसी करण कन्या को चारणों ने करणी माता के रूप में अपनी कुल देवी स्वीकार कर लिया है ।जिसका विवरण हम आगे देंगे -ब्रह्मवैवर्त पुराण में राजपूतों की उत्पत्ति के विषय में वर्णन है।👇< ब्रह्मवैवर्तपुराणम्‎ (खण्डः १ -(ब्रह्मखण्डः)← अध्यायः ०९ ब्रह्मवैवर्तपुराणम्अध्यायः १०_________क्षत्रात्करणकन्यायां राजपुत्रो बभूव ह ।। राजपुत्र्यां तु करणादागरीति प्रकीर्तितः।। 1/10।।"ब्रह्म वैवर्तपुराण में राजपूतों की उत्पत्ति क्षत्रिय के द्वारा करण कन्या से बताई "🐈!करणी मिश्रित या वर्ण- संकर जाति की स्त्री होती है ब्रह्मवैवर्तपुराण के अनुसार करण जन-जाति वैश्य पुरुष और शूद्रा-कन्या से उत्पन्न है।और ये करण लिखने का काम करते थे ।ये करण ही चारण के रूप में राजवंशावली लिखते थे ।एेसा समाज-शास्त्रीयों ने वर्णन किया है ।तिरहुत में अब भी करण पाए जाते हैं ।लेखन कार्य के लिए कायस्थों का एक अवान्तर भेद भी करण कहलाता है  ।करण नाम की एक आसाम, बरमा और स्याम की  जंगली जन-जाति भी है ।क्षत्रिय पुरुष से करण कन्या में जो पुत्र पैदा होता उसे राजपूत कहते हैं।वैश्य पुरुष और शूद्रा कन्या से उत्पन्न हुए को करण कहते हैं ।और ऐसी करण कन्या से क्षत्रिय के सम्बन्ध से राजपुत्र (राजपूत) पैदा हुआ।वैसे भी राजा का  वैध पुत्र राजकुमार कहलाता था राजपुत्र नहीं  ;इसी लिए राजपूत शब्द ब्राह्मणों की दृष्टि में क्षत्रिय शब्द की अपेक्षा हेय है ।चारण जो कालान्तरण में राजपूतों के रूप में ख्याति-लब्ध हुए और अब इसी राजपूती परम्पराओं के उत्तराधिकारी हैं ।करणी चारणों की कुल देवी है ।जिसका मिथकीय परिचय इस प्रकार है 🚩करणी मांँ एक सामान्य ग्रामीण कन्या थी लेकिन उनके संबंध में अनेक चमत्कारी घटनाएं भी जुड़ी बताई जाती हैं, जो उनकी उम्र के अलग-अलग पड़ाव से संबंध रखती हैं।किंवदन्तियों के अनुसार बताते हैं कि संवत 1595 की चैत्र शुक्ल नवमी गुरुवार को  करणी माँ ज्योति में लीन हो गयी ।संवत 1595 की चैत्र शुक्ला 14वीं  से राजस्थान के राजपूतों में श्री करणी माता की  पूजा आज तक होती चली आ रही है।करणी  का जन्म चारण बंजारों के कुल में विक्रम संवत :- 14 44 अश्विनी शुक्ल सप्तमी शुक्रवार तदनुसार 20 सितम्बर, 1387 ई०  को सुआप (जोधपुर) में मेहाजी किनिया चारण के घर में हुआ था।करणी ने जन्म लेकर तत्कालीन जांगल प्रदेश को अपनी कार्यस्थली बनाया।करणी ने ही राजा  बीका को जांगल प्रदेश में राज्य स्थापित करने का आशीर्वाद दिया था। जो कालान्तरण में बीकानेर (बीका - नगर ) कहलायाकरणी माता ने मानव मात्र एवं पशु-पक्षियों के संवर्द्धन के लिए देशनोक में दस हजार बीघा 'ओरण' (पशुओं की चराई का स्थान ) की स्थापना की थी।करणी माता ने पूगल के राव शेखा को मुल्तान (वर्तमान में पाकिस्तान में स्थित) के कारागृह से मुक्त करवा कर उसकी पुत्री रंगकंवर का विवाह राव बीका से संपन्न करवाया था।करणी की गायों का चरवाहा दशरथ मेघवाल था।  इसी दौरान डाकू पेंथड़ और पूजा महला से गायों की रक्षार्थ जूझ कर दशरथ मेघवाल ने अपने प्राण गवां दिए थे।करणी माता ने डाकू पेंथड़ व पूजा महला का अंत कर दशरथ मेघवाल को पूज्य बनाया जो सामाजिक समरसता का प्रतीक हैकरणी का सन्दर्भ:-Deshnok – Kani Mata Temple India, by Joe Bindloss, Sarina Singh, James Bainbridge, Lindsay Brown, Mark Elliott, Stuart Butler. Published by Lonely Planet, 2007. ISBN 1-74104-308-5. Page 257.__________________________________________'परन्तु  राजपूत अहीरों को सदैव से विरोधी के रूप में देखते हैं ।अत: उन्हें स्वयं को  यदुवंशीय बोलने का कुछ अधिकार नही है।क्यों कि यदुवंशीयों ने कभी भी वर्ण-व्यवस्था को स्वीकार ही नहीं किया ।ये ब्राह्मणों द्वारा स्थापित व्यवस्था के बागी थे ।ब्राह्मणों द्वारा स्थापित वर्ण-बद्ध-जाति-व्यवस्था में क्षत्रिय होता  है ? ब्राह्मण का संरक्षक !लौकिक भाषाओं में दास और दस्यु अलग अलग अर्थों को व्यक्त करने लगे । फिर आज के अर्थों में  यदु के वंशजों ने दास बनना स्वीकार नही किया तो फिर वे दस्यु बन गये ।दस्यु का अर्थ पहले चोर या लुटेरा नहीं था ।दस्यु का सही अर्थ ब़ागी या विद्रोही है।क्यों कि चोर न कभी नैतिकता का पालन करता है और न कभी धार्मिक होकर गरीबों की सेवा करता है ।आप चम्बल के डाकुओं की बात करें तो वे जमींदारों और शोषकों के विरुद्ध लड़ने वाले थे ।1987 में निर्मित हिन्दी फिल्म "डकैत"भी डकैतों के जमींदारों और शोषकों के विरुद्ध विद्रोही प्रवृत्तियों का दर्शाती है ।जिसका नायक भी अर्जुुनयादव ( सनी दियोल )है जोएक किसान परिवार से है ।ठाकुर जिसकी जमीन को अंग्रेजों से मिलकर हड़प लेते हैं । जिसके परिवार में माँ बहिन आदि के साथ अश्लीलता करते हैं ।तब 'वह अर्जुुन यादव चम्बल के डाकुओं से मिलकर बदला लेता है ।वैसे भी यहाँं की पूर्वागत जन-जातियों ने अपने  जीविकोपार्जन के लिए अर्थव्यवस्था का आधार स्तम्भ पशुपालन और कृषि को चुना कबीलाई व्यवस्था बनाई ।एक भी यादव उपनाम के साथ आप राजा नही दिखा सकते है इतिहास में हाँ स्वायत्त राजा तो हो सकता है ।चक्र वर्ती नहीं  क्यों की चक्र वर्ती होने के लिए ब्राह्मणों की  अनुमति आवश्यक है ।।क्यों कि ब्राह्मणों ने राजा को क्षत्रिय माना ।और क्षत्रिय ब्राह्मणों के संरक्षक थे ।अग्रिम सन्दर्भों में हम बताऐंगे कि राम का सम्बन्ध सुमेरियन मिथकों में वर्णित है ।_______राजपूत समाज के 'लोग' विशेषत: कुशवाह या  शाक्य स्वयं को  राम का वंशज कभी सिद्ध नहीं कर सकते हैं ।क्यों की कृषिवाह वाले ( कृषि वहन करने वाले) तथा  शाक सब्जियाँ उत्पन्न करने वाले राम के वंशज कैसे हो सकते है ? आगे राम का वर्णन सुमेरियन मिथकों के हबाले से प्रस्तुत किया जाएगा ...राम ने शम्बूक शूद्र का वध किया था अथवा इस गटना को पुष्यमित्र सुंग के अनुयायीयों ने जोड़ा था  और हम आगे  शूद्र शब्द पर विस्तृत विश्लेषण करेंगे ।  शूद्र कौन थे ? यह शब्द वर्ण व्यवस्था का आधार कैसे बना ? इन बिन्दुओं पर एक नवीनत्तम व्याख्या --जो रूढ़िवादी और संकीर्ण विचार धारणाओं से पृथक है भारतीय इतिहास ही नहीं अपितु  विश्व इतिहास का यह प्रथम अद्भुत्  शोध है  सत्य का भी बोध है ।👇विश्व सांस्कृतिक अन्वेषणों के पश्चात् एक तथ्य पूर्णतः प्रमाणित हुआ है जिस वर्ण व्यवस्था को मनु का विधान कह कर भारतीय संस्कृति के प्राणों में प्रतिष्ठित किया गया था ।न तो 'वह मनु की व्यवस्था थी और न भारतीय धरा पर मनु नाम का कोई पूर्व पुरुष हुआ।परन्तु मनु भारतीय धरा की विरासत नहीं थे । और ना हि अयोध्या उनकी जन्म भूमि थी। वर्तमान में अयोध्या भी थाईलेण्ड में "एजोडिया" के रूप में है ।सुमेरियन सभ्यताओं में भी अयोध्या को एजेडे "Agede" (अक्काड) नाम से वर्णन किया है।सुमेर के अक्काड ( अवध) में ही मनु ( नूह) की प्रलय के अवशेष प्रसिद्ध पुरातत्व वेत्ता (ल्योनार्ड वूली) को प्राप्त हुए थे ।  ईरान, मध्य एशिया, बर्मा, थाईलैंड, इण्डोनेशिया, वियतनाम, कम्बोडिया, चीन, जापान और यहां तक ​​कि फिलीपींस में भी मनु की पौराणिक कथाऐं लोकप्रिय थीं।विद्वान ब्रिटिश संस्कृतिकर्मी, जे. एल. ब्रॉकिंगटन के अनुसार "राम" को विश्व साहित्य का एक उत्कृष्ट शब्द मानते हैं।यद्यपि वाल्मीकि रामायण महाकाव्य का कोई प्राचीन इतिहास नहीं है।यह बौद्ध काल के बाद की रचना ही हैफिर भी इसके पात्र का प्रभाव सुमेरियन और ईरानीयों की प्राचीनत्तम संस्कृतियों में देखा जा सकता है।राम के वर्णन की विश्वव्यापीयता का अर्थ है कि राम एक महान ऐतिहासिक व्यक्ति रहे होंगे।इतिहास और मिथकों पर औपनिवेशिक हमला सभी महान धार्मिक साहित्यों का अभिन्न अंग है। लेकिन स्पष्ट रूप से एक ऐतिहासिक पात्र के बिना रामायण कभी भी विश्व की श्रेण्य-साहित्यिक रचना नहीं बन पाएगी।राम,  मेडियंस और ईरानीयों के एक नायक हैं   मित्रा, अहुरा मज़्दा आदि जैसे सामान्य देवताओं को वरीयता दी गई है। टी० क्यूइलर यंग, ​​एक प्रख्यात ईरानी विद्वान हैं ।  जो कैम्ब्रिज प्राचीन इतिहास और प्रारम्भिक विश्वकोश में ईरान के इतिहास और पुरातत्व पर लिखा है:-👇 वह उप-महाद्वीप के बाहर प्रारम्भिक भारतीयों और ईरानीयों को सन्दर्भों की विवेचना करते हैं ।________ 💐 राम ’पूर्व-इस्लामी ईरान में एक पवित्र नाम था; जैसे आर्य "राम-एन्ना" दारा-प्रथम के प्रारम्भिक पूर्वजों में से थे।जिसका सोना टैबलेट( शील या मौहर )पुरानी फ़ारसी में एक प्रारम्भिक दस्तावेज़ है;राम जोरास्ट्रियन कैलेंडर में एक महत्वपूर्ण नाम है; "रेमियश" राम और वायु को समर्पित हैसंभवतः हनुमान की एक प्रतिध्वनि;  सुमेरियन पात्र इलुमन में है ।कई राम-नाम पर्सेपोलिस (ईरानी शहर) में पाए जाते हैं।राम बजरंग फार्स की एक कुर्दिश जनजाति का नाम है।राम-नामों के साथ कई सासैनियन शहर: राम अर्धशीर, राम होर्मुज़, राम पेरोज़, रेमा और रुमागम -जैसे नाम प्राप्त होते हैं ।राम-शहरिस्तान सूरों की प्रसिद्ध राजधानी थी। राम-अल्ला यूफ्रेट्स (फरात) पर एक शहर है और यह फिलिस्तीन में भी है। _________________उच्च प्रामाणिक सुमेरियन राजा-सूची में राम और भरत सौभाग्य से प्राप्त होते हैं।सुमेरियन इतिहास का एक अध्ययन राम का एक बहुत ही ज्वलन्त चित्र प्रदान करता है। उच्च प्रामाणिक सुमेरियन राजा-सूची में भारत (वारद) (warad)सिन और (रिमसिन )जैसे पवित्र नाम दिखाई देते हैं।__________________________________________ राम मेसोपोटामिया वर्तमान (ईराक और ईरान)के सबसे लम्बे समय तक शासन करने वाले सम्राट थे जिन्होंने 60 वर्षों तक शासन किया। भारत सिन ने 12 वर्षों तक शासन किया (1834-1822 ई.पू.)का समयजैसा कि बौद्धों के दशरथ जातक में कहा गया है।जातक का कथन है, "साठ बार सौ, और दस हज़ार से अधिक, सभी को बताया, / प्रबल सशस्त्र राम ने" केवल इसका मतलब है कि राम ने साठ वर्षों तक शासन किया, जो अश्शूरियों (असुरों) के आंकड़ों से बिल्कुल सहमत हैं।______________________________________अयोध्या सरगोन की राजधानी अगाडे (अवध) हो सकती है । जिसकी पहचान अभी तक नहीं हुई है।यह संभव है कि एजेड (Agade) (अबध -अयोध्या) डेर या हारुत के पास हरयु  या सरयू नदी के पास  सुमेर में थी।👇    (सीर दरिया) का साम्य सरयू से है ।  इतिहास लेखक डी. पी. मिश्रा जैसे विद्वान इस बात से अवगत थे कि राम हेरात क्षेत्र से हो सकते हैं।प्रख्यात भाषाविद् सुकुमार सेन ने यह भी कहा कि राम ईरानीयों को धर्म ग्रन्थ अवेस्ता में एक पवित्र नाम है।________________________________________सुमेरियन माइथॉलॉजी में (दूर्मा) नाम धर्म की प्रतिध्वनि है ।जो रोमन संस्कृति में टर्मिनस तथा ग्रीक में टर्मिनस सुमेरियन माइथॉलॉजी के मितानियन ( मितज्ञु )राजाओं का तुसरत नाम दशरथ की प्रतिध्वनि प्रतीत होता है।ऋग्वेद की एक ऋचा में मितन्नी (मितज्ञु )का वर्णन है ।ऋग्वेद के सप्तम मण्डल के पिच्यानबे वें सूक्त की ऋचा बारह में (7/95/12 ) में  मितन्नी जन-जाति का उल्लेख मितज्ञु के रूप में वर्णित है ।मितन्नी शब्द मितज्ञु से  राज्ञी से रान्नी के भाषा-वैज्ञानिक क्रिया के सदृश्य पर विकसित शब्द रूप है।देखें ऋग्वेद में मितन्नी का वर्णन👇____________उतस्यान: सरस्वती जुषाणो उप श्रवत्सुभगा:यज्ञे अस्मिन् मितज्ञुभि: नमस्यैरि याना राया यूजा: चिदुत्तरा सखिभ्य: ।ऋग्वेद-(7/95/12वैदिक सन्दर्भों में वर्णित मितज्ञु जन-जाति के सुमेरियन पुरातन कथाओं में मितन्नी कहा है । अब यूरोपीय इतिहास कारों के द्वारा मितन्नी जन-जाति के विषय में  उद्धृत तथ्य ----मितानी  हित्ताइट  शब्द है जिसे हनीगलबाट भी कहा जाता है ।मिस्र के ग्रन्थों में अश्शूर या नाहरिन में, उत्तरी सीरिया में एक तूफान-स्पीकिंग राज्य और समु्द्र से दक्षिण पूर्व अनातोलिया था । 1500 से 1300 ईसा पूर्व में मितन्नी  अमोरियों  बाबुल के हित्ती विनाश के बाद एक क्षेत्रीय शक्ति बन गई और अप्रभावी अश्शूर राजाओं की एक श्रृंखला ने मेसोपोटामिया में एक बिजली निर्वात बनाया।मितानी का राज्य समय ई०पू०1500  - 1300 ईसा पूर्व तकजिसकीवराजधानीवसुखानीभाषा हुर्रियन(Hurrian)इससे पहले इसके द्वारा सफ़लपुराना अश्शूर साम्राज्य(Yamhad) जमशदमध्य अश्शूर साम्राज्यअपने इतिहास की शुरुआत में, मितन्नी का प्रमुख प्रतिद्वंद्वी मिस्र थूट्मोसिड्स के अधीन था। हालांकि, हित्ती साम्राज्य की चढ़ाई के साथ, मितानी और मिस्र ने हित्ती वर्चस्व के खतरे से अपने पारस्परिक हितों की रक्षा के लिए गठबंधन किया। अपनी शक्ति की ऊंचाई पर, 14 वीं शताब्दी ईसा पूर्व के दौरान, मितानी के पास अपनी राजधानी वासुखानी पर केंद्रित चौकी थी, जिसका स्थान पुरातत्त्वविदों द्वारा खाबर नदी के जल  मुख्य जल पर रहने के लिए निर्धारित किया गया था। 🌸भारतीयों में प्राचीनत्तम ऐैतिहासिक तथ्यों का एक मात्र श्रोत ऋग्वेद के 2,3,4,5,6,7, मण्डल है ।आर्य समाज के विद्वान् भले ही वेदों में इतिहास न मानते हों ।क्यों की ये 'लोग' जानबूझ कर अर्थ का अनर्थ करते हैं हो सकता है कि इनकी इन क्रियाओं के पीछे अपना कोई निहित साम्प्रदायिक स्वार्थ हो !तो भी उनका यह मत पूर्व-दुराग्रहों से प्रेरित ही है। यह यथार्थ की असंगत रूप से व्याख्या करने की चेष्टा हैपरन्तु हमारी मान्यता इससे सर्वथा विपरीत ही है ।व्यवस्थित मानव सभ्यता के प्रथम प्रकाशक के रूप में  ऋग्वेद के कुछ सूक्त साक्ष्य के रूप में प्रस्तुत हैं ।सच्चे अर्थ में  ऋग्वेद प्राप्त सुलभ  पश्चिमीय एशिया की संस्कृतियों का ऐैतिहासिक दस्ताबेज़ है ।ऋग्वेद में जिन जन-जातियाें का विवरण है; वो धरा के उन स्थलों से सम्बद्ध हैं जहाँ से विश्व की श्रेष्ठ सभ्यताऐं  पल्लवित , अनुप्राणित एवम् नि:सृत हुईं ।भारत की प्राचीन धर्म प्रवण जन-जातियाँ स्वयं को कहीं देव संस्कृति की उपासक तो कहीं असुर संस्कृति की उपासक मानती थी -जैसे देव संस्कृति के अनुयायी भारतीय आर्य तो असुर संस्कृति के अनुयायी ईरानी आर्य थे। अब समस्या यह है कि आर्य शब्द को कुछ पाश्चात्य इतिहास कारों ने पूर्वाग्रह से प्रेरित होकर जन-जातियों का विशेषण बना दिया ।वस्तुत आर्य्य शब्द जन-जाति सूचक उपाधि नहीं था।यह तो केवल जीवन क्षेत्रों में यौद्धिक वृत्तियों का द्योतक व विशेषण था ।आर्य शब्द का प्रथम प्रयोग ईरानीयों के लिए तो सर्व मान्य है ही परन्तु कुछ इतिहास कार इसका प्रयोग मितन्नी जन-जाति के हुर्री कबींले के लिए स्वीकार करते हैं ।परन्तु मेरा मत है कि हुर्री शब्द ईरानी शब्द हुर ( सुर) का ही विकसित रूप है।क्यों कि ईरानीयों की भाषाओं में संस्कृत "स" वर्ण "ह" रूप में परिवर्तित हो जाता है ।   सुर अथवा देव स्वीडन ,नार्वे आदि स्थलों से सम्बद्ध थे  परन्तु वर्तमान समय में तुर्की ---जो  मध्य-एशिया या अनातोलयियो के रूप है वहीं की संस्कृतियों में भी देव संस्कृति के दर्शन होते है। __________________________________________ वंश ने सी के बीच मितन्नी उत्तरी यूफ्रेट्स-टिग्रीस क्षेत्र पर शासन किया। यह समय1475  ईसा० पूर्वऔर । 1275 ईसा पूर्व है ।आखिरकार,   और मितन्नी  हिट्टाइट के अश्शूर के हमलों के शिकार हो गए और मध्य अश्शूर साम्राज्य के एक प्रांत की स्थिति में कमी आई।जबकि मितानी राजा भारतीय-ईरानियों में थे, उन्होंने स्थानीय लोगों की भाषा का उपयोग किया, जो उस समय एक गैर -इंडो-यूरोपीय भाषा, Hurrian थी।  प्रभाव का उनका क्षेत्र Hurrian स्थान के नाम, व्यक्तिगत नाम और सीरिया के माध्यम से फैला हुआ है और एक अलग मिट्टी के बर्तन प्रकार के (Levant)   पूर्व की संस्कृतियों में दिखाया गया है।मितन्नी ने खबूर के नीचे वाले क्षेत्र  और वहां से फरात नदी के ऊपर व्यापार मार्गों को नियंत्रित किया। एक समय के लिए उन्होंने निनवे , अरबील , असुर और नुज़ी में ऊपरी टिग्रीस और उसके हेडवाटर के अश्शूरियाई  क्षेत्रों को भी नियंत्रित किया।पाश्चात्य इतिहास विद "मार्गरेट .एस. ड्रावर ने तुसरत के नाम का अनुवाद 'भयानक रथों के मालिक' के रूप में किया है।लेकिन यह वास्तव में 'दशरथ ( रथों का मालिक' )या 'दस गुना रथ' हो सकता हैजो दशरथ के नाम की प्रतिध्वनि है। दशरथ ने दस राजाओं के संघ का नेतृत्व किया। इस नाम में आर्यार्थ जैसे बाद के नामों की प्रतिध्वनि है। सीता और राम का ऋग्वेद में वर्णन है।_________________________________________राम नाम के एक असुर (शक्तिशाली राजा) को संदर्भित करता है, लेकिन कोसल का कोई उल्लेख नहीं करता है। वास्तव में कोसल नाम शायद सुमेरियन माइथॉलॉजी में "खश-ला" के रूप में था । जो खश या कैस्साइट जन-जातियों का की नगरी था ।और सुमेरियन अभिलेखों के मार-कासे (बार-कासे) के अनुरूप हो सकता है।👇______refers to an Asura (powerful king) named Rama but makes no mention of Kosala.♨In fact the name Kosala was probably Khas-la and may correspond to Mar-Khase (Bar-Kahse) of the Sumerian records.कई प्राचीन संस्कृतियों में  मिथकों में साम्य हैं।प्रस्तुत लेख मनु के जीवन की प्रधान घटना  बाढ़ की कहानी का विश्लेषण करना है।👇👇👇👇सुमेरियन संस्कृति में 'मनु'का वर्णन जीवसिद्ध के रूप में-महान बाढ़ आई और यह अथक थी और मछली जो विष्णु की मत्स्य अवतार थी, ने मानवता को विलुप्त होने से बचाया।ज़ीसुद्र सुमेर का एक अच्छा राजा था और देव एनकी ने उसे चेतावनी दी कि शेष देवताओं ने मानव जाति को नष्ट करने का दृढ़ संकल्प किया है । उसने एक बड़ी नाव बनाने के लिए ज़ीसुद्र को बताया। बाढ़ आई और मानवता बच गई।सैमेटिक संस्कृतियों में प्राप्त मिथकों के अनुसारनूह (मनु:)को एक बड़ी नाव बनाने और नाव पर सभी जानवरों की एक जोड़ी लेने की चेतावनी दी गई थी। नाव को अरारात पर्वत जाना था ।और उसके शीर्ष पर लंगर डालना था जो बाढ़ में बह गया था।इन तीन प्राचीन संस्कृतियों में महान बाढ़ के बारे में बहुत समान कहानियाँ हैं।बाइबिल के अनुसार इज़राइल में इस तरह की बड़ी बाढ़ का कारण कोई महान नदियाँ नहीं हैं, लेकिन हम जानते हैं कि इब्रानियों ने उर के इब्राहीम से  अपनी उत्पत्ति का पता लगाया जो मेसोपोटामिया में है। भारतीय इतिहास में यही इब्राहीम ब्रह्मा है।जबकि टिगरिस (दजला)और यूफ्रेट्स (फरात) नदीयाँ बाढ़ और अक्सर बदलते प्रवेश में, होती थीं। उनकी बाढ़ उतनी बड़े पैमाने पर नहीं होती है।एक दिलचस्प बात यह है कि अंग्रेजी क्रिया "Meander "का अर्थ है, जिसका उद्देश्य लक्ष्यहीनता से एक तुर्की नदी के नाम से आता है ।जिसमें मनु शब्द का समाहार है ।जो अपने परिवेश को बदलने के लिए कुख्यात है।सिंधु और गंगा बाढ़ आती हैं लेकिन मनु द्वारा वर्णित प्रलय जैसा कुछ भी नहीं है।अत: प्रलय का सम्बन्ध सुमेरियन संस्कृति से है ।महान जलप्रलय 5000 ईसा पूर्व के आसपास हुआ जब भूमध्य सागर काला सागर में टूट गया।इसने यूक्रेन, अनातोलिया, सीरिया और मेसोपोटामिया को विभिन्न दिशाओं में (littoral) निवासियों के प्रवास का नेतृत्व किया। ये लोग अपने साथ बाढ़ और उसके मिथक की अमिट स्मृति को ले गए।अक्कादियों ने कहानी को आगे बढ़ाया क्योंकि उनके लिए सुमेरियन वही थे जो लैटिन यूरोपीयों के लिए थे।सभी अकाडियन शास्त्रियों को सुमेरियन, एक मृत भाषा को  सीखना था, जैसे कि सभी शिक्षित यूरोपीय मध्य युग में लैटिन सीखते हैं।ईसाइयों ने मिथक को शामिल किया क्योंकि वे पुराने नियम को अवशोषित करते थे क्योंकि उनके भगवान जन्म से यहूदी थे। बाद में उत्पन्न हुए धर्मों ने मिथक को शामिल नहीं किया। जोरास्ट्रियनवाद जो कि भारतीय वैदिक सन्दर्भों में साम्य के साथ दुनियाँ के रंगमञ्च पर उपस्थित होते है; उन्होंने मनु के  मिथक को छोड़ दिया।अर्थात्‌ पारसी धर्म ग्रन्थ अवेस्ता में जल प्रलय के स्थान पर यम -प्रलय ( हिम -प्रलय ) का वर्णन है ।जैन धर्म, बौद्ध धर्म और सिख धर्म इसी तरह इस्लाम जो यहूदी धर्म, ईसाई धर्म और कुछ स्थानीय अरब रीति-रिवाजों का मिश्रण है, जो मिथक को छोड़ देता है।अन्यथा सभी मनु के जल प्रलय के मिथकों में विश्वास करते हैं ।______________________________________सुमेरियन और भारतीयों के बीच एक और आम मिथक है  सात ऋषियों का है। सुमेरियों का मानना ​​था कि उनका ज्ञान और सभ्यता सात ऋषियों से उत्पन्न हुई थी। हिंदुओं में सप्त ऋषियों का मिथक है जो इन्द्र से अधिक शक्तिशाली थे। यह सुमेरियन कैलेंडर से है कि हमारे पास अभी भी सात दिन का सप्ताह है।उनके पास एक दशमलव प्रणाली भी नहीं थी जिसे भारत ने शून्य के साथ आविष्कार किया था। उनकी गिनती का आधार दस के बजाय साठ था ।और इसीलिए हमारे पास अभी भी साठ सेकंड से एक मिनट, साठ मिनट से एक घंटे और एक सर्कल में 360 डिग्री है।सीरिया में अनदेखी मितन्नी राजधानी को वासु-खन्नी अर्थात समृद्ध -पृथ्वी का नाम दिया गया था। मनु ने अयोध्या को बसाया यह तथ्य वाल्मीकि रामायण में वर्णित है।वेद में अयोध्या को ईश्वर का नगर बताया गया है,👇______ "अष्टचक्रा नवद्वारा देवानां पूरयोध्या"अथर्ववेद १०/२/३१ में  वर्णित है। वास्तव में यह सारा सूक्त ही अयोध्या पुरी के निर्माण के लिए है। नौ द्वारों वाला हमारा यह शरीर ही अयोध्या पुरी बन सकता है।अयोध्या का समानार्थक शब्द "अवध" है ।सुमेरियन मिथकों में नूह का सम्बन्ध अक्काड या अगडे से है ।और यहांँ से जो जनजातियाँ पूर्व की और गयीं   तो उन्होंने अपनेे इन्हीं स्थानों के नाम पर वहाँ भी यही नाम रखे...जैसे काशी ,अवध औरप्रयाग आदि इन नामों  में इनकी अतीव श्रृद्धा समाहित थी प्राचीन काल में एशिया - माइनर ---(छोटा एशिया), जिसका ऐतिहासिक नाम -करण अनातोलयियो के रूप में भी हुआ है । यूनानी इतिहास कारों विशेषत: होरेडॉटस् ने अनातोलयियो के लिए एशिया माइनर शब्द का प्रयोग किया है ।जिसे आधुनिक काल में तुर्किस्तान अथवा टर्की नाम से भी जानते हैं । .. यहाँ की पार्श्व -वर्ती संस्कृतियों में मनु की प्रसिद्धि उन सांस्कृतिक-अनुयायीयों ने अपने पूर्व-पिता { Pro -Genitor } के रूप में स्वीकृत की है ।मनु को पूर्व- पुरुष मानने वाली जन-जातियाँ प्राय: भारोपीय वर्ग की भाषाओं का सम्भाषण करती रहीं हैं । वस्तुत: भाषाऐं सैमेटिक वर्ग की हो अथवा हैमेटिक वर्ग की अथवा भारोपीय , सभी भाषाओं मे समानता का कहीं न कहीं सूत्र अवश्य है।जैसा कि मिश्र की संस्कृति में मिश्र का प्रथम पुरुष जो देवों का का भी प्रतिनिधि था , वह था "मेनेस्" (Menes)अथवा मेनिस् (Menis) इस संज्ञा से अभिहित था ।मेनिस ई०पू० 3150 के समकक्ष मिश्र का प्रथम शासक और मेंम्फिस (Memphis) नगर में जिसका निवास था"मेंम्फिस "प्राचीन मिश्र का महत्वपूर्ण नगर जो नील नदी की घाटी में आबाद है ।तथा यहीं का पार्श्ववर्ती देश फ्रीजिया (Phrygia)के मिथकों में भी मनु की जल--प्रलय का वर्णन मिअॉन (Meon)के रूप में है ।मिअॉन अथवा माइनॉस का वर्णन ग्रीक पुरातन कथाओं में क्रीट के प्रथम राजा के रूप में है ।जो ज्यूस तथा यूरोपा का पुत्र है ।और यहीं एशिया- माइनर के पश्चिमीय समीपवर्ती लीडिया( Lydia) देश वासी भी इसी मिअॉन (Meon) रूप में मनु को अपना पूर्व पुरुष मानते थे।इसी मनु के द्वारा बसाए जाने के कारण लीडिया देश का प्राचीन नाम मेअॉनिया "Maionia" भी था ।ग्रीक साहित्य में विशेषत: होमर के काव्य में "मनु" को (Knossos) क्षेत्र का का राजा बताया गया है ।कनान देश की कैन्नानाइटी(Canaanite ) संस्कृति में बाल -मिअॉन के रूप में भारतीयों के बल और मनु (Baal- meon) और यम्म (Yamm) देव के रूप मे वैदिक देव यम से साम्य संयोग नहीं अपितु संस्कृतियों की एकरूपता की द्योतक है ।यम और मनु दौनों को सजातिय रूप में सूर्य की सन्तानें बताया है।_________________________________________विश्व संस्कृतियों में  यम  का वर्णन --- यहाँ भी कनानी संस्कृतियों में भारतीय पुराणों के समान यम का उल्लेख यथाक्रम नदी ,समुद्र ,पर्वत तथा न्याय के अधिष्ठात्री देवता के रूप में हुआ है ।कनान प्रदेश से ही कालान्तरण में सैमेटिक हिब्रु परम्पराओं का विकास हुआ था ।  स्वयम् कनान शब्द भारोपीय है , केन्नाइटी भाषा में कनान शब्द का अर्थ होता है मैदान अथवा जड्•गल यूरोपीय कोलों अथवा कैल्टों की भाषा पुरानी फ्रॉन्च में कनकन (Cancan)आज भी जड्.गल को कहते हैं ।और संस्कृत भाषा में कानन =जंगल सर्वविदित ही है। परन्तु कुछ बाइबिल की कथाओं के अनुसार कनान एक पूर्व पुरुष था --जो  हेम (Ham)की परम्पराओं में एनॉस का पुत्र था।जब कैल्ट जन जाति का प्रव्रजन (Migration) बाल्टिक सागर से भू- मध्य रेखीय क्षेत्रों में हुआ।तब मैसॉपोटामिया की संस्कृतियों में कैल्डिया के रूप में इनका विलय  हुआ ।तब यहाँ जीव सिद्ध ( जियोसुद्द )अथवा नूह के रूप में मनु की किश्ती और प्रलय की कथाओं की रचना हुयी ।और तो क्या ? यूरोप का प्रवेश -द्वार कहे जाने वाले ईज़िया तथा क्रीट ( Crete ) की संस्कृतियों में मनु आयॉनिया लोगों के आदि पुरुष माइनॉस् (Minos)के रूप में प्रतिष्ठित हए।भारतीय संस्कृति की पौराणिक कथाऐं इन्हीं घटनाओं ले अनुप्रेरित हैं।_________________________________________भारतीय पुराणों में मनु और श्रृद्धा का सम्बन्ध वस्तुत: मन के विचार (मनन ) और हृदय की आस्तिक भावना (श्रृद्धा ) के मानवीय-करण (personification) रूप है ।शतपथ ब्राह्मण ग्रन्थ में मनु को श्रृद्धा-देव (श्रृाद्ध -देव) कह कर सम्बोधित किया है। तथा बारहवीं सदी में रचित श्रीमद्भागवत् पुराण में वैवस्वत् मनु तथा श्रृद्धा से ही मानवीय सृष्टि का प्रारम्भ माना गया है। 👇सतपथ ब्राह्मण ग्रन्थ में " मनवे वै प्रात: "वाक्यांश से घटना का उल्लेख आठवें अध्याय में मिलता है।सतपथ ब्राह्मण ग्रन्थ में मनु को श्रृद्धा-देव कह कर सम्बोधित किया है।👇--श्रृद्धा देवी वै मनु (काण्ड-१--प्रदण्डिका १) श्रीमद्भागवत् पुराण में वैवस्वत् मनु और श्रृद्धा से मानवीय सृष्टि का प्रारम्भ माना गया है-- 👇"ततो मनु: श्राद्धदेव: संज्ञायामास भारत श्रृद्धायां जनयामास दशपुत्रानुस आत्मवान"(9/1/11) ---------------------------------------------------------------  छन्दोग्य उपनिषद में मनु और श्रृद्धा की विचार और भावना रूपक व्याख्या भी मिलती है।"यदा वै श्रृद्धधाति अथ मनुते नाSश्रृद्धधन् मनुते " __________________________________________जब मनु के साथ प्रलय की घटना घटित हुई तत्पश्चात् नवीन सृष्टि- काल में :– असुर (असीरियन) पुरोहितों की प्रेरणा से ही मनु ने पशु-बलि दी थी।" किल आत्आकुलीइति ह असुर ब्रह्मावासतु:। तौ हो चतु: श्रृद्धादेवो वै मनु: आवं नु वेदावेति। तौ हा गत्यो चतु:मनो वाजयाव तु इति।।असुर लोग वस्तुत: मैसॉपोटमिया के अन्तर्गत असीरिया के निवासी थे।सुमेर भी इसी का एक अवयव है ।अत: मनु और असुरों की सहवर्तीयता प्रबल प्रमाण है मनु का सुमेरियन होना ।बाइबिल के अनुसार असीरियन लोग यहूदीयों के सहवर्ती सैमेटिक शाखा के थे।सतपथ ब्राह्मण ग्रन्थ में मनु की वर्णित कथा हिब्रू बाइबिल में यथावत है --- देखें एक समानता !👇👇👇👇हिब्रू बाइबिल में नूह का वर्णन:-👇बाइबिल उत्पत्ति खण्ड (Genesis)- "नूह ने यहोवा (ईश्वर) कहने पर एक वेदी बनायी ; और सब शुद्ध पशुओं और सब शुद्ध पक्षियों में से कुछ की वेदी पर होम-बलि चढ़ाई।(उत्पत्ति-8:20) ।👇__________________________________________" And Noah builded an alter unto the Lord Jehovah and took of the every clean beast, and of every clean fowl or birds, and offered ( he sacrificed ) burnt offerings on the alter _________________________________________Genesis-8:20 in English translation... -------------------------------------------------------------------हृद् तथा श्रृद्  शब्द वैदिक भाषा में मूलत: एक रूप में ही हैं ; रोम की सांस्कृतिक भाषा लैटिन आदि में क्रेडॉ "credo" का अर्थ :--- मैं विश्वास करता हूँ । तथा क्रिया रूप में credere---to believe लैटिन क्रिया credere--- का सम्बन्ध भारोपीय धातु  "Kerd-dhe" ---to believe से है ।साहित्यिक रूप इसका अर्थ "हृदय में धारण करना –(to put On's heart-- पुरानी आयरिश भाषा में क्रेटिम cretim रूप  --- वेल्स भाषा में (credu ) और संस्कृत भाषा में श्रृद्धा(Srad-dha)---faith,इस शब्द के द्वारा सांस्कृतिक प्राक्कालीन एक रूपता को वर्णित किया है ।__________________________________________श्रृद्धा का अर्थ :–Confidence, Devotion आदि हार्दिक भावों से है ।प्राचीन भारोपीय (Indo-European) रूप कर्ड (kerd)--हृदय है । ग्रीक भाषा में श्रृद्धा का रूप "Kardia" तथा लैटिन में "Cor " है ।आरमेनियन रूप ---"Sirt" पुरातन आयरिश भाषा में--- "cride" वेल्स भाषा में ---"craidda" हिट्टी में--"kir" लिथुअॉनियन में--"sirdis" रसियन में --- "serdce" पुरानी अंग्रेज़ी --- "heorte". जर्मन में --"herz" गॉथिक में --hairto " heart" ब्रिटॉन में---- kreiz "middle" स्लेवॉनिक में ---sreda--"middle ..यूनानी ग्रन्थ "इलियड तथा ऑडेसी "महा काव्य में प्राचीनत्तम भाषायी साम्य तो है ही देवसूचीयों मेंभी साम्य है ।आश्चर्य इस बात का है कि ..आयॉनियन भाषा का शब्द माइनॉस् तथा वैदिक शब्द मनु: की व्युत्पत्तियाँ (Etymologies)भी समान हैं।जो कि माइनॉस् और मनु की एकरूपता(तादात्म्य) की सबसे बड़ी प्रमाणिकता है।क्रीट (crete) माइथॉलॉजी में माइनॉस् का विस्तृत विवेचन है, जिसका अंग्रेजी रूपान्तरण प्रस्तुत है ।👇------------------------------------------------------------- .. Minos and his brother Rhadamanthys जिसे भारतीय पुराणों में रथमन्तः कहा है ।And sarpedon wereRaised in the Royal palace of Cnossus-... Minos Marrieged pasiphae- जिसे भारतीय पुराणों में प्रस्वीः प्रसव करने वाली कहा है !शतरूपा भी इसी का नाम था यही प्रस्वीः या पैसिफी सूर्य- देव हैलिअॉस् (Helios) की पुत्री थी।क्यों कि यम और यमी भाई बहिन ही थे ।जिन्हें मिश्र की संस्कृतियों में पति-पत्नी के रूप में भी वर्णित किया है ।... उसकी प्राचीनता भी पूर्णतः संदिग्ध ही है .मिथ्या वादीयों ने वर्ण व्यवस्था को ईश्वरीय विधान घोषित भी किया तो इसके मूल में  केवल इसकी प्राचीनता है वर्ण व्यवस्था प्राचीन तो है पर ईश्वरीय विधान कदापि नहीं है ....... मैं यादव योगेश कुमार रोहि  वर्ण व्यवस्था के विषय में केवल वही तथ्य उद्गृत करुँगा ..जो सर्वथा नवीन हैं ,...वर्ण व्यवस्था के विषय में  आज जैसा आदर्श प्रस्तुत किया जाता है वह यथार्थ की सीमाओं में नहीं है ...वैदिक काल में वर्ण व्यवस्था का स्वरूप स्वभाव प्रवृत्ति और कर्म गत भले ही हो !  ......कालान्तरण में वर्ण व्यवस्था की विकृति -पूर्ण परिणति जाति वाद के रूप में हुई.. मनु -स्मृति तथा आपस्तम्ब गृह्य शूत्रों ने भी प्रायः जाति गत  वर्ण व्यवस्था का ही अनुमोदन किया हैवर्ण व्यवस्था का वैचारिक उद्भव अपने बीज वपन रूप में आज से सात हज़ार वर्ष पूर्व बाल्टिक सागर के तट- वर्ती स्थलों पर   ............जर्मन  के आर्यों तथा यहीं बाल्टिक सागर के दक्षिण -पश्चिम में बसे  हुए ..गोैलॉ .वेल्सों  .ब्रिटों (व्रात्यों ) के पुरोहित ड्रयडों (Druids )के सांस्कृतिक द्वेष के  रूप में हुआ था...यह मेरे प्रबल प्रमाणों के दायरे में है.प्रारम्भ में केवल दो ही वर्ण थे ! आर्य और शूद्र ..जिन्हें यूरोपीयन संस्कृतियों में क्रमशः Ehre एर  "The honrable people in Germen tribes ".......जर्मन भाषा में आर्य शब्द के ही इतर रूप हैं ...Arier  तथाArisch आरिष यही एरिष Arisch शब्द जर्मन भाषा की उप शाखा डच और स्वीडिस् में भी विद्यमान है.........और दूसरा शब्द शाउटर Shouter.  है शाउटर शब्द का परवर्ती उच्चारण  साउटर Souter शब्द के रूप में भी है शाउटर यूरोप की धरा पर स्कॉटलेण्ड के मूल निवासी थे ., इसी का इतर नाम आयरलेण्ड भी था ..शाउटर लोग गॉल अथवा ड्रयूडों की ही एक शाखा थी जो परामपरागत से चर्म के द्वार वस्त्रों का निर्माण और व्यवसाय करती थी ....Shouter ---a race who  had sewed  Shoes and Vestriarium..for nordic Aryen Germen tribes.........यूरोप की संस्कृति में वस्त्र  बहुत बड़ी अवश्यकता और बहु- मूल्य सम्पत्ति थे ...क्यों कि शीत का प्रभाव ही अत्यधिक था.... उधर उत्तरी-जर्मन के नार्वे आदि  संस्कृतियों में इन्हेैं सुटारी (Sutari ) के रूप में सम्बोधित किया जाता था यहाँ की संस्कृति में इनकी महानता सर्व विदित है  यूरोप की प्राचीन सांस्कृतिक भाषा लैटिन में यह शब्द ...सुटॉर.(Sutor ) के रूप में है ....तथा पुरानी अंग्रेजी (एंग्लो-सेक्शन) में यही शब्द सुटेयर -Sutere -के रूप में है.. जर्मनों की प्राचीनत्तम शाखा गॉथिक भाषा में यही शब्द सूतर (Sooter )के रूप में है... विदित हो कि गॉथ जर्मन आर्यों का एक प्राचीन राष्ट्र है। जो विशेषतः बाल्टिक सागर के दक्षिणी किनारे पर अवस्थित है ईसा कीतीसरी शताब्दी में  डेसिया राज्य में प्रस्थान किया डेसिया का समावेश इटली के अन्तर्गत हो गया   ! गॉथ राष्ट्र की सीमाऐं दक्षिणी फ्रान्स तथा स्पेन तक थी .. उत्तरी जर्मन में यही गॉथ लोग ज्यूटों के रूप में प्रतिष्ठित थे और भारतीय आर्यों में ये गौडों के रूप में परिलक्षित होते हैं......ये बातें आकस्मिक और काल्पनिक नहीं हैं क्यों कि यूरोप में जर्मन आर्यों की बहुत सी शाखाऐं प्राचीन भारतीय गोत्र-प्रवर्तक ऋषियों के आधार पर हैं जैसे अंगिरस् ऋषि के आधार पर जर्मनों की ऐञ्जीलस् Angelus  या Angle.   जिन्हें पुर्तगालीयों ने अंग्रेज कहा था ईसा की पाँचवीं सदी में ब्रिटेन के मूल वासीयों को परास्त कर ब्रिटेन का नाम- करण  आंग्ल -लेण्ड कर दिया था... जर्मन आर्यों में गोत्र -प्रवर्तक भृगु ऋषि के वंशज Borough...उपाधि अब भी लगाते हैं  वंशज बेस्त  कह लाते हैं समानताओं के और भी स्तर हैं ...परन्तु हमारा वर्ण्य विषय शूद्रों से सम्बद्ध है लैटिन भाषा में शूद्र शब्द की व्युत्पत्ति लैटिन क्रिया स्वेयर -- Suere = to sew सीवन करना ,वस्त्र -वपन करना.......विदित हो कि संस्कृत भाषा में भी शूद्र शब्द की व्युत्पत्ति   मूलक अर्थ  वस्त्रों का सीवन करने बाला ..सेवक .....जैसा कि सेवक का मूल अर्थ है सीवन करने बाला ..यह शोध प्रबन्ध योगेश कुमार रोहि के विश्व सांस्कृतिक शोधों पर आधारित है .....संस्कृत में  शूद्र शब्द का वास्तविक अर्थ संस्कृत की शुच् धातु से रक् प्रत्यय करने पर बना है ...शुच् तापने परिस्कारे वस्त्रस्सीवने च ...आर्यों ने शूद्र विशेषण सर्व प्रथम यहाँ के पूर्व वासी कोलों के विशेषण रूप में किया  जो पुश्तैनी रूप से आज भी कोरिया जन जाति के रुप में आज भी वस्त्रों का निर्माण करते हैं ।दास एक जन जाति थी असीरियनों से सम्बद्ध थी...______________________________________" उत् दासा परिविषे स्मद्दिष्टी । " गोपरीणसा यदुस्तुर्वश्च च मामहे ।। (ऋग्वेद १०/६२/१०) सायण ने इस ऋचा का अर्थ किया " कल्याण करने वाले गायें से युक्त यदु और तुर्वसु नामक राजा मनु के भोजन के लिए पशु  देतें हैं (सायण अर्थ१०/६२)१०)वास्तव में उपर्युक्त ऋचा का अर्थ असंगत ही है क्यों की वैदिक सन्दर्भ में दास का अर्थ सेवा करने वाला गुलाम या भृत्य नहीं है👇अन्यथा शम्बर के लिए  दास  किस अर्थ में है।उत् दासं कौलितरं बृहत पर्वतात् अधि आवहन् इन्द्र: शम्बरम् ऋग्वेद-२ /३ /६________________________________________असुर शब्द दास का पर्याय वाची है ।क्योंकि ऋग्वेद के द्वित्तीय मण्डल के २/३/६ में शम्बर नामक असुर को दास कह कर वर्णित किया गया है ।______________________________________उत् दासं कौलितरं बृहत पर्वतात् अधि आवहन् इन्द्र: शम्बरम् ऋग्वेद-२ /३ /६________________________________________असुर संस्कृति में दास शब्द का अर्थ--श्रेष्ठ तथा कुशल होता है ।ईरानी आर्यों ने दास शब्द का उच्चारण दाहे के रूप में  किया है । इसी प्रकार असुर शब्द को अहुर के रूप में वर्णित किया है।असुर शब्द का प्रयोग ऋग्वेद के अनेक स्थलों परवरुण ,अग्नि , तथा सूर्य के विशेषण रूप में हुआ है ।________________________________________पाणिनीय व्याकरण के अनुसार असु (प्राण-तत्व)से युक्त ईश्वरीय सत्ता को असुर कहा गया है ।__________________________________________परन्तु ये लोग असीरियन ही थे । जो सुमेरियन , बैबीलॉनियन, से सम्बद्ध थे ।दास देगिस्तान की जन-जाति है ।यदु और तुर्वसु नामक  दास जो गायों से घिरे हुए हैं हम उन सौभाग्य शाली दासों की प्रशंसा करते हैं। यहाँ पर गोप शब्द स्पष्टत: है।__________कुछ ग्रन्थों की सन्दर्भ सूची↑ यह गिनती विश्वबंधु शास्त्री के वैदिक कोश पर आधारित है।↑ व्हीलर : ‘द इंडस सिविलिजेशन’, सप्लीमेंट वाल्यूम टु केंब्रिज हिस्ट्री ऑफ़ इंडिया, I, पृष्ठ 8. व्हीलर की राय है कि असभ्य खानाबदोशों (अर्थात् आर्यों) की चढ़ाई के कारण संगठित कृषि बिखर गई, पर अभी तक ऐसे प्रमाण नहीं मिले हैं, जिनके आधार पर कहा जाए कि सैंधव शहरी सभ्यता के लोगों और आर्यों के बीच जमकर लड़ाई हुई।↑ ऋग्वेद, X 83.1. ‘साह्यम दासमार्यं त्वयायुजा सहस्कृतेन सहसा सहस्वता’, जो अथर्ववेद, IV. 32.1 जैसा ही है।↑ ऋग्वेद, X. 38.3; देखें अथर्ववेद, XX. 36.10.↑ ऋग्वेद, VII. 83.1. ‘दासाच वृत्रा हतमार्याणि च सुदासम् इन्द्रावरुणावसावतम्’।↑ ऋग्वेद, VI. 60.6.↑ ऋग्वेद, VI. 33.3; ऋग्वेद X. 102.3.↑ सात नदियों↑ ऋग्वेद, VIII. 24.27. ‘य ऋक्षादंहसो मुचद्योवार्यात् सप्तसिन्धुषु; वधर्दासस्य तुविनृम्ण नीनम्;’ गेल्डनर इस परिच्छेद का अर्थ लगाते हैं कि इंद्र ने दासों के अस्त्रों को आर्यों से विमुख कर दिया है।↑ ऋग्वेद, VI. 33.3; 60.6; VII. 83.1; VIII. 24.27 (विवादास्पद कंडिका); X. 38.3, 69.6, 83.1, 86.19, 102.3. इनमें से चार निर्देशों को अंबेडकर ने सही रूप में उद्धृत किया है। अंबेडकर : हू वेयर दि शूद्राज़ पृष्ठ 83-4.↑ वैदिक इंडेक्स, I. , ऋग्वेद, II, 12. 4. ‘येनेमा विश्वा च्यवना कृतानि, यो दासं वर्णमधरं गुहाक:’↑ ऋग्वेद, VII. 33.2-5, 83.8. वास्तविक युद्ध-स्तुति ऋग्वेद, VII. 18 में है।↑ आर. सी. मजूमदार और ए. डी. पुसलकर : वैदिक एज, पृष्ठ 245.। अन्य आर्यों के प्रति बैरभाव के कारण पुरुओं को ऋग्वेद, XII. 18.13 में मृध्रवाच: कहा गया है।↑ रावी नदी↑ पी. वी. काणे : ‘द वर्ड व्रत इन द ऋग्वेद’, जर्नल ऑफ़ द बॉम्बे ब्रांच ऑफ़ द रॉयल एशियाटिक सोसायटी, न्यू सीरीज, XXIX. 11.)↑ अथर्ववेद, V. 11.3; पैप्पलाद, VIII. 1.3. ‘नमे दासोनार्यों महीत्वा व्रतं मीमाय यदहम् धरिष्ये’। (सन्दर्भ-१)

शनिवार, 11 अप्रैल 2020

अग्नि पुराण में आभीर कन्या गायत्री वर्णन ______________________________________

अग्नि पुराण में वेदों की अधिष्ठात्री देवी  आभीर कन्या गायत्री का वर्णन ...


______________________________________
   वेद की अधिष्ठात्री देवी गायत्री अहीर की कन्या  और ज्ञान के अधिष्ठाता  कृष्ण अहीर( गोप) वसुदेव के पुत्र देखें प्रमाणों के दायरे में --- पुराणों के आधार पर --- 
________________________
वेद की अधिष्ठात्री देवी गायत्री अहीर ( गोप ) की कन्या  और ज्ञान के अधिष्ठाता  कृष्ण भी अहीर( गोप) वसुदेव के पुत्र देखें प्रमाणों के दायरे में ---
पुराणों के आधार पर ---
__________________________________________
पद्म पुराण के सृष्टि खण्ड के अध्याय १६ में गायत्री को  नरेन्द्र सेन आभीर (अहीर)की कन्या के रूप में वर्णित किया गया है ।
________________________________________
एवमुक्तास्तदा ब्रह्मा किञ्चित्कोपसमन्वित:।
पत्नीं चान्यां मदर्थे वै शीघ्रं शक्र इहानय।।१२७।।

यथा प्रवर्तते यज्ञ: कालहीनो 'न जायते।तथा शीघ्रं विधत्स्वत्वं नारीं  काञ्चिदुपानय।।१२८।

यावद्यज्ञसमाप्तिर्मे वर्णेत्वंमाकृथामन:।
भूयो८पि तां प्रमोक्ष्यामि समाप्तौतुक्रतोरिह।।।।१२९।।
________________________
यह सुन कर ब्रह्मा क्रोधित हो गये ।उन्होंने इन्द्र को आदेश दिया – ---हे इन्द्र ! तुम मेरे लिए एक पत्नी लाओ ! जिससे यज्ञ प्रारम्भ हो तथा पुण्य मुहूर्त 'न बीत पाये ।
यह व्यवस्था शीघ्र करो कोई भा एक नारी लेकर आओ 
इसमें ब्राह्मण, क्षत्रिय वैश्य आदि वर्ण का -विचार मत करना  जब तक यज्ञ सम्पन्न न हो !
तब तक के लिए एक स्त्री की आवश्यकता है यज्ञ सम्पन्न होने पर स्त्री त्याग दुँगा।१२७–से १२९ तक ।

एवमुक्तास्तदा शक्रोगत्वा सर्वंधरातलं । 
स्त्रियोदृष्टास्तु यास्तेन सर्वास्ता: सपरिग्रहा:
।१३०।।

आभीर कन्या रूपाढ्या सुनासा चारुलोचना।
न देवी नच गन्धर्वी नासुरी,न च पन्नगी।१३१।।

नचास्ति तादृशी कन्या यादृशी वराङ्गना।
 ददर्श तां  सुचार्वंगीं श्रियंदेवीमिवापराम्।१३२।।

संक्षिपन्तीं मनोवृत्तिविभवं रूपसम्पदा।यद्यत्तु वस्तुसौन्दर्या  द्विशिष्टं लभ्यते क्वचित् ।।१३३।

तत्तच्छरीरसंलग्नतन्वंग्या ददृशे वरम् ।
तां दृष्ट्वा चिन्तयामास यद्येषा कन्यका भवेत्।१३४।
________
यह आदेश पाकर इन्द्र 'ने तत्काल समस्त पृथ्वी का परिभ्रमण किया। इन्द्र 'ने पृथ्वी पर जितनी भी नारीयाँ देखीं वे सब पति युक्त थीं । 
इन्द्र को मनोनुकूल एक भी स्त्री 'न मिली कभी उन्होंने एक उत्तम नासिका वाली उत्तम नेत्रयुक्ता सुन्दरी आभीर कन्या को देखा ।
 देखा कि समस्त देवीयों गन्धर्वी नारीयाँ ,आसुरी पन्नगी आदि में एक भी नारी इस वरांगना जैसी सुन्दर नहीं ।

यह अन्य द्वित्तीय लक्ष्मी के समान इस उत्तम अंगों वाली कन्या के समान रूप सम्पन्न अन्य कन्या नहीं थी।
उन्होंने देखा मानो यह द्वित्तीय लक्ष्मी के समान 
यह कन्या अपनी रूप सम्पदा के द्वारा 
मनोवृत्ति को विक्षिप्त कर दे रही है।

यहाँ वहाँ जिन जिन वस्तुओं में जो सौन्दर्य है वह सब इस कृशांगी के अंगों में संलग्न है ।
यह देख कर इन्द्र -विचार करने लगे कि क्या यह कन्या स्थिति में तो है ? ।।१३०-से १३४।।
______________________
पद्म-पुराण षोडशो८ध्याय।सृष्टिखण्ड



" स्त्रियो दृष्टास्तु यास्त्व ,
      सर्वास्ता: सपरिग्रहा : |
आभीरः कन्या रूपाद्या 
      शुभास्यां चारू लोचना ।७।
न देवी न च गन्धर्वीं ,
नासुरी न च पन्नगी ।
वन चास्ति तादृशी कन्या , 
यादृशी सा वराँगना ।८।
अर्थात् जब इन्द्र ने पृथ्वी पर जाकर देखा 
तो वे पृथ्वी पर कोई सुन्दर और शुद्ध कन्या न पा सके 
परन्तु एक नरेन्द्र सेन आभीर की कन्या गायत्री को सर्वांग सुन्दर और शुद्ध 
देखकर आश्चर्य चकित रह गये ।७।
उसके समान सुन्दर  कोई देवी न कोई गन्धर्वी  न सुर और न  असुर की स्त्री ही थी और नाहीं कोई पन्नगी (नाग कन्या ) ही थी।
इन्द्र ने तब  उस कन्या गायत्री से पूछा कि तुम कौन हो  ? और कहाँ से आयी हो ? 
और किस की पुत्री हो ८।
________________________________________
गोप कन्यां च तां दृष्टवा , गौरवर्ण महाद्युति:।
एवं चिन्ता पराधीन ,यावत् सा गोप कन्यका ।।९ ।।
पद्म पुराण सृष्टि खण्ड अध्याय १६ १८२ श्लोक में 
इन्द्र ने कहा कि तुम बड़ी रूप वती हो , गौरवर्ण वाली महाद्युति से युक्त हो  इस प्रकार की गौर वर्ण महातेजस्वी कन्या को देखकर इन्द्र भी चकित रह गया   कि यह गोप कन्या इतनी सुन्दर है !

यहाँ विचारणीय तथ्य यह भी है कि पहले आभीर-कन्या शब्द गायत्री के लिए आया है फिर गोप कन्या शब्द । अत: अहीर और गोप शब्द परस्पर पर्याय हैं ।
जो कि यदुवंश का वृत्ति ( व्यवहार मूलक ) विशेषण है ।
क्योंकि यादव प्रारम्भिक काल से ही गोपालन वृत्ति ( कार्य) से सम्बद्ध रहे है ।
आगे के अध्याय १७ के ४८३ में इन्द्र ने कहा कि यह
______________________________________
  गोप कन्या पराधीन चिन्ता से व्याकुल है ।९।
देवी चैव महाभागा , गायत्री नामत: प्रभु ।
गान्धर्वेण विवाहेन ,विकल्प मा कथाश्चिरम्।१०।

१८४ श्लोक में विष्णु ने ब्रह्मा जी से कहा कि हे प्रभो इस कन्या का नाम गायत्री है ।
अब यहाँ भी देखें---
भागवत पुराण :--१०/१/२२ में भी स्पष्टत: गायत्री  आभीर अथवा गोपों की कन्या है । 

और गोपों को भागवतपुराण तथा महाभारत हरिवंश पुराण आदि मे देवताओं का अवतार बताया गया है ।

" अंशेन त्वं पृथिव्या वै ,प्राप्य जन्म यदो:कुले ।
भार्याभ्याँश संयुतस्तत्र ,गोपालत्वं करिष्यसि ।१४।
वस्तुत आभीर और गोप शब्द परस्पर पर्याय वाची हैं 
पद्म पुराण में पहले आभीर- कन्या शब्द आया है फिर गोप -कन्या भी गायत्री के लिए ..
तथा अग्नि पुराण मे भी आभीरों (गोपों) की कन्या गायत्री को कहा है ।
_______________________________________
आभीरा स्तच्च कुर्वन्ति तत् किमेतत्त्वया कृतम्
अवश्यं यदि ते कार्यं भार्यया परया मखे । ४०।
एतत्पुनर्महादुःखं यद् आभीरा विगर्दिता
वंशे वनचराणां च स्ववोडा बहुभर्तृका । ५४।
आभीर इति सपत्नीति प्रोक्तवंत्यः हर्षिताः

(इति श्रीवह्निपुराणे (अग्नि पुराणे )ना नान्दीमुखोत्पत्तौ ब्रह्मयज्ञ समारंभे प्रथमोदिवसो नाम षोडशोऽध्यायः संपूर्णः)

ऋग्वेद भारतीय संस्कृति में ही नहीं अपितु विश्व- संस्कृतियों में प्राचीनत्तम है ।
हरिवंश पुराण यादवों का गोप (अहीर) अथवा आभीर 
रूप में ही वर्णन करता है ।
यदुवंशीयों का गोप अथवा आभीर विशेषण ही वास्तविक है ;  क्योंकि गोपालन ही इनकी शाश्वत् वृत्ति (कार्य) वंश परम्परागत रूप से विख्यात है ।।         अग्नि पुराण में गायत्री वर्णन 👇
                           अध्याय १५
                 
                        ब्रह्मोवाच
एतस्मिन्नंतरे तत्रविप्रैर्नांदीमुखोद्भवैः ।१
मध्यगःप्रेषितश्चात्र गर्ता तीर्थसमुद्भवः।

रे रे मध्यग गत्वा तं ब्रूहित्वं प्रपितामहम् । २
विप्रवृत्तिप्रहर्तारं नीतिमार्गविवर्जितम्

एतत्क्षेत्रं प्रदत्तं नः पूर्वेषां च द्विजन्मनाम् । ३
मायेश्वरेण तुष्टेन पूरिते वनजेऽखिले

तस्य दत्तस्य चाद्यैव पितामहशतं गतम् । ४
पंचोत्तरमसंदिग्धं यावत्त्वं तु पितामहः

न केनापि कृतोऽस्माकं तिरस्कारस्त्वया यथाः । ५
त्वं ब्रूहि पापकर्माणं न्यायमार्गविवर्जितम्

विप्रैर्नांदीमुखैर्वाह्यं योत्र यज्ञं समाचरेत् । ६
श्राद्धं वा स हि वध्यः स्यात्सर्वेषां च द्विजन्मनाम्

न तस्य जायते श्रेयोऽभ्युदयश्च कथंचन । ७
एतत्प्रोक्तं तथा तेन यथा स्वस्थानदो हिनः

तस्माद्यत्कुरुषे यज्ञं विप्रैर्नांदीमुखैः कुरु । ८
नान्यथा लप्स्यसे कर्तुं जीवन्नांदीमुखैर्विना

एवमुक्तस्ततो गत्वा मध्यगो यत्र पद्मजः । ९
यज्ञमंडपमध्यस्थो ब्राह्मणैः परिवारितः

प्रोक्तं नांदीमुखैर्यत्तु सविशेषं तदाह सः । १०
तंच्छ्रुत्वा पद्मजः प्राह धैर्यपूर्वमिदं वचः

मानुषं भावप्रापन्न ऋत्विग्भिः परिवारितः । ११
त्वया सत्यमिदं प्रोक्तं सर्वं मध्यगसत्तम।

किं करोमि वृताः सर्वेमया ते यज्ञकर्मणि । १२
ऋत्विजोऽध्वर्युपूर्वा ये प्रमादेन न काम्यया

तस्मादानय तान्सर्वानत्र स्थाने द्विजोत्तमान् । १३
अनुज्ञातस्तुतैर्येन गच्छामि मखमंडपे।


               मध्यग उवाच
त्वं देवत्वं परित्यज्य मानुषं भावमाश्रितः  ।१४
तत्कथं ते द्विजश्रेष्ठाः समागच्छन्ति तेंऽतिकम्  

श्रेष्ठागावः पशूनां च यथा पद्मसमुद्भव । १५
विप्राणामिहसर्वेषां तथा नांदीमुखाः वराः

तस्माच्चेद्वांच्छसि प्राप्तिं त्वमेतां यज्ञसंभवाम् ।१६
भक्त्या नांदीमुखान्सर्वान्प्रसादय पितामह
                  वह्निरुवाच
तच्श्रुत्वा पद्मजोभीत ऋत्विग्भिः परिवारितः । १७
जगाम तत्र यत्रस्थाः क्रुद्धा नांदीमुखा द्विजाः

प्रणिपत्य ततः सर्वान् विनयेन समन्वितः । १८
प्रोवाच वचनं श्रुत्वा कृतांजलिपुरःस्थितः

जानाम्यहं द्विजश्रेष्ठाः स्थाने कापालिकोद्भवे । १९
युष्मद्बाह्यं वृथा श्राद्धं यज्ञकर्म तथैव च

कलिभीत्या मयानीतं स्थाने च पुष्करं निजम् । २०
तीर्थं च युष्मदीयं च निक्षेपोयं समर्पितः

ऋत्विजो मां समानीता गुरुणा यज्ञसिद्धये । २१
अजानता द्विजश्रेष्ठाः स्थानं नांदीमुखात्मकम्

तस्माच्च क्षम्यतां मह्यं यतस्तद्वरणं कृतम् । २२
एतेषामेव विप्राणां मग्निष्टोमकृते मया।

एतच्च मामकं तीर्थं युष्माकं पापनाशनम् । २३
भविष्यति न संदेहः कलिकालेऽपि संस्थिते
                 ब्राह्मणा ऊचुः
अस्माभिर्यदि बाह्यं च यज्ञं चात्रकरिष्यसि । २४
अवमन्य द्विजान्सर्वान् क्षिप्रं गच्छास्मदंतिकात्

                      ब्रह्मोवाच
अद्यप्रभृति यःकश्चिद्यज्ञमत्र करिष्यति । २५
श्राद्धं नांदीमुखैर्बाह्यं वृथा तत्संभविष्यति

नांदीमुखोऽपि योऽन्यत्र कश्चिद्यज्ञं करिष्यति । २६
एतत्क्षेत्रं परित्यज्य वृथा तत्संभविष्यति

मर्यादेयं कृता विप्रा युष्माकं च मयाधुना । २७
कृत्वा प्रसादमस्माकं यज्ञार्थं दातुमर्हसि

एवमुक्त्वा तु तान् विप्रानवृणोच्च पितामहः । २८
 वह्निरुवाच ततस्तैर्ब्राह्मणैस्तुष्टैरनुज्ञातः पितामहः

चकार विधिवद्यज्ञं वृता ये ब्राह्मणास्तु तैः । २९
विश्वकर्मा समागत्य ततो मस्तकमुण्डनम्

चकार ब्राह्मणश्रेष्ठ नांदीमुखमते स्थितः । ३०
ब्रह्मापि परमं तोषं गत्वा नारदमब्रवीत्

सावित्रीमानय क्षिप्रं येन गच्छामि मंडपे । ३१

वाद्यमानेषु वाद्येषु सिद्धचारणगुह्यकैः । ३२
अरणीं समुपादाय पुलस्त्यो वाक्यमब्रवीत्

यत्रपत्नीति विप्रेन्द्रा: ! प्रोच्चैस्तत्र व्यवस्थिताः । ३३
एतस्मिन्नंतरे ब्रह्मा नारदं मुनिसत्तमम्।

संज्ञया प्रेषयामास पत्नीमानीयतामिति । ३४
सोपिमंदं समागत्य सावित्रीं प्राह लीलया

युद्धप्रियोऽतरं वांछन् सावित्र्! याः सदृशं पुनः । ३५
अहं संप्रेषितः पित्रातव पार्श्वं महेश्वरि।

आगच्छ प्रस्थितः स्नातः सांप्रतं यज्ञमंडपे । ३६
परमेकाकिनी तत्र गच्छन्ती त्वं सुरेश्वरि

कीदृक्रूपा सदा यासि दृश्यसे त्वमनाथवत् । ३७
तस्मादानयतात् सर्वा याः काश्चिद्देवयोपितः

याभिः परिवृता देवि यास्यसि त्वं महामखे । ३८
एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठ नारदो मुनिसत्तम।

अब्रवीत्पितरं गत्वा तातांबाकारिता मया । ३९
परं तस्याः स्थिरोभावः किंचित्संलक्षितो मया

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ततो मन्युसमन्वितः । ४०
पुलस्त्यं प्रेषयामास सावित्र्! याः संनिधौ ततः

गच्छवत्स समानीय स्थानं तां शिथिलात्मिकां । ४१
सोमभारपरिश्रान्तं पश्य त्वं मम मस्तकम्

एषकालात्ययो भावी यज्ञकर्मणि सांप्रतम् । ४२
यज्ञयानमुहूर्तोयं सविशेषो व्यवस्थितः

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा पुलस्त्यः सत्वरं ययौ । ४३
सावित्री तिष्ठते यत्र गीतनृत्यसमाकुला

ततः प्रोवाच किं देवि त्वं तिष्ठसि निराकुला । ४४
यज्ञयानोचितः काल सोऽयं शेषस्तु तिष्ठति

तस्मादागच्छ गच्छामो धाता कृच्छ्रेण तिष्ठति । ४५
सोमभारार्दितः सोपि तस्मात्त्वं कुरु सत्वरम्
            सावित्र्युवाच
सर्वदेववृतो वत्स तव तातो व्यवस्थितः । ४६
एकाकिनी कथं तत्र गच्छाम्यह मनाथवत्

तद्ब्रूहि पितरं गत्वा मुहूर्तं परिपालय । ४७
यावदभ्येति शक्राणी गौरी लक्ष्मीस्तथापराः

देवकन्यासमाजोऽयं ताभिरेष्याम्यहं द्रुतम् । ४८
सर्वासां प्रेषितो वायुर्निमन्त्रणकृते मया

आगमिष्यन्ति ताः शीघ्रमेवं वाच्यस्त्वया पिता । ४९
वह्निरुवाचसोपि गत्वा द्रुतं प्राह सोमभारार्दितं विधिम्

नैषाभ्येति जगन्नाथ प्रसक्ता गृहकर्मणि । ५०
सा मां प्राह च देवानां पत्नीभिः सहिता मखे

अहं यास्यामि तासां च नैकाद्यापि प्रदृश्यते । ५१
एवं ज्ञात्वा सुरश्रेष्ठ कुरु यत्ते सुरोचते

अतिक्रामति कालोऽयं यज्ञयानसमुद्भवः । ५२
तिष्ठते च गृहव्यग्रा सावित्री शिथिलात्मिका

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य पुलस्त्यस्य पितामहः । ५३
समीपस्थं तदा शक्रं प्रोवाच वचनं द्विजाः

ब्रह्मोवाचशक्र नायाति सावित्री सापि स्त्री शिथिलात्मिका  ।५४।

अन्यया भार्यया साकं यज्ञोऽयं क्रियतां ग्रया
पितामहवचः श्रुत्वा तदर्थं कन्यका द्विजाः  ।५५

शक्रेणासादिता शीघ्रं भ्रममाणा समीपतः
अथ तत्र घटव्यग्रमस्तका तेन वीक्षिता  ।५६
_______________
कन्यका गोपजा तन्वी चंद्रा स्या पद्मलोचना
कुमारी वा सनाथा वा सुता कस्यब्रवीहिनः । ५७

कन्योवाच गोपकन्यास्मि भद्रं  ते तक्रं विक्रेतुमागता
परिगृह्णासि चेन्तक्रं मूल्यं मेदेहि माचिरम् । ५८

तच्छ्रुत्वा त्रिदिवेन्द्रो पि नत्वा तां गोपकन्यकाम्
जगृहे त्वरया युक्तस्तक्रंचोत्सृज्य भूतले । ५९।

नांदीमुखैश्च विप्रैश्च समादिष्टस्तदा हिसः
अथ तां रुदतीं शक्रः समादाय त्वरान्वितः ।६०

गोवक्त्रेण प्रवेश्याऽथ गुह्येनाकर्षयत्ततः । ६१
एवं मेध्यतमां कृत्वा संस्नाप्य सलिलैः शुभैः

ज्येष्ठकुंडस्य विप्रेन्द्रा:! परिधाय सुवाससी । ६२
ततश्च हर्षसंयुक्तः प्रोवाच चतुराननम्

द्रुतं गत्वा पुरो धृत्वा सर्वदेवसमागमे । ६३
कन्येयं च सुरश्रेष्ठ समानीता मया शुभा

तवार्थाय सुरूपाङ्गी सर्वलक्षणलक्षिता । ६४
गोपकन्यां विदित्वेमां गोवक्त्रेण प्रविश्य च
_______
आकर्षिता च गुह्येन पावनार्थं चतुर्मुख । 
वासुदेव उवाचगवां च ब्राह्मणानां च कुलमेकं द्विधा कृतम् ।६५

एकत्र मंत्रास्तिष्ठन्ति हविरेकत्र तिष्ठति । ६६
धेनूदराद्विनिष्क्रान्ता तज्जातेयं द्विजन्मनाम्।

अस्याः पाणिग्रहं देव त्वं कुरुष्व यथाविधि 
यावन्न चलते कालो यज्ञयानसमुद्भवः ६७।

                      रुद्र  उवाच
प्रतिष्ठा गोमुखे यस्मादपानेन विनिर्गता  
गायत्री नाम ते पत्नी तस्मादेषा भविष्यति।६८

                       ब्रह्मोवाच
वदन्तु ब्राह्मणाः सर्वे गोपकन्याप्यसौ यदि  
संभूय ब्राह्मणी श्रेष्ठा यथा पत्नी भवेन्मम।६९

                      नान्दीमुखा ऊचुः
एषा स्याद्ब्राह्मणी श्रेष्ठा गोपजाति विवर्जिता  
अस्माद्वाक्याच्चतुर्वक्त्र कुरु पाणिग्रहं द्रुतम् ।७०

                           वह्निरुवाच
ततः पाणिग्रहं चक्रे तस्या देवः पितामहः  
कृत्वा सोमं ततो मूर्ध्नि गृह्योक्तविधिना द्विजाः।७१

तत्रस्था च महादेवी संतिष्ठति सुपावनी  
अद्यापि लोके विख्याता धनसौभाग्यदायिनी।७२

यस्तस्यां कुरुते मर्त्यः कन्यादानं समाहितः  
समस्तफलमाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः । ७३।

कन्या हस्तग्रहं तत्र प्राप्नोति पतिना सह
सा स्यात्पुत्रवती साध्वी सौभाग्यसुखसंयुता  ।७४।

पिंडदानं नरस्तत्र यः करोति द्विजोत्तम
पितरस्तस्य संतुष्टास्तर्पिताः पितृतीर्थतः । ७५।
_____________________________________________
इति श्रीवह्निपुराणे नान्दीमुखोत्पत्तौ गायत्रीविवाहो नाम पंचदशोऽध्यायः
__________________________________________

                      (अध्याय  १६)
                         
                       वह्निरुवाच
एवं पत्नी समासाद्य गायत्रीं चतुराननः
संप्रहृष्टमना भूत्वा प्रस्थितो यज्ञमंडपम्  ।१।

गायत्र्! यपि समादाय मूर्ध्नि तामरणिं मुदा
प्रतस्थे संपरित्यज्य गोपभावं विनिर्गतम् । २।

वाद्यमानेषु वाद्येषु ब्रह्मघोषे दिवं गते
गीतेषु गीयमानेषु गंधर्वेषु समंततः । ३।

सर्वदेवद्विजोपेतः संप्राप्तो यज्ञमंडपम्
गायत्र्! या सहितो ब्रह्मा मानुषं भावमाश्रितः  ।४।

एतस्मिन्नंतरे विप्र केशनिर्वापणं ततः
विश्वकर्मा नखानां च गायत्र्! या स्तदनंतरम् । ५।

औदुम्बरं ततो दण्डं पुलस्त्योऽसौ समाददे
एणशृङ्गान्वितं चर्म मंत्रवद्विजसत्तम  ।६।

पत्नीशालां गृहीत्वा तु गायत्रीं मौनधारिणीं
मेखलां निदधे चान्यां कट्यां मौंजीमयीं शुभाम् । ७।

ततश्चक्रे परं कर्म यदुक्तं यज्ञमंडपे
ऋत्विग्भिः सहितो वेधा वेदवाक्यं समादृतः । ८।

प्रवर्ग्य जायमाने च तत्राश्चर्यमभून्महत्
जाल्मरूपधरः कश्चिद्दिग्वासा विकृताननः । ९।

कपालपाणिरायातो भोजनं दीयतामिति
निषेध्यमानोऽपि च तैः प्रविष्टो याज्ञिकं सदः । १०।

स कृत्वाटनमन्याय्यं तर्ज्यमानोऽपि तापसैः
                         सदस्या ऊचुः
कस्मात्पापसमेत स्त्वं प्रविष्टो यज्ञमंडपम्  ।११।

कपाली नग्नरूपोयं यज्ञकर्मविवर्जितः
तस्माद्गच्छ द्रुतं मूढ यावद्ब्रह्मा न कुप्यति । १२।

तथान्ये ब्राह्मणश्रेष्ठास्तथा देवाः सवासवाः
                       जाल्म उवाच
ब्रह्मयज्ञमिमं श्रुत्वा सुदूरादहमागतः । १३।

बुभुक्षितो द्विजश्रेष्ठास्तत्किमर्थं विगर्हथ
दिवांधकृपणैः सर्वैस्तर्पितैः क्रतुरुच्यते । १४।

अन्यथाऽसौ विनाशाय यदुक्तं ब्राह्मणैर्वचः
अन्नहीनो दहेद्रा ष्ट्रं मंत्रहीन स्तथर्त्विजम् । १५।

यजमानमदाक्षिण्यं नास्तियज्ञसमोरिपुः
                   ब्राह्मणा ऊचुः
यदि त्वं भोक्तुकामस्तु समायातो व्रज द्रुतम्  ।१६।

एतस्यां सत्रशालायां भुंजते यत्र तापसाः
दीनाधाः कृपणाश्चैव ततः क्षुत्क्षामकांठिताः।१७।

अथवा धनकामस्त्वं वस्त्रकामोऽथ तापसः
व्रज वित्तपतिर्यत्र दानशालां समाश्रितः । १८।

अनिन्द्योयं महामूर्ख यज्ञः पैतामहोयतः
अर्थिभ्यः सर्वतः पुण्यं तत्किंनिन्दसि दुर्गते।१९।

एवमुक्तः कपालं सः परिक्षिप्य धरातले
अन्तर्हितस्ततः सद्यो दीपवद्द्विजसत्तम  ।२०।

                    ऋत्विज ऊचुः

कथं यज्ञक्रिया कार्या कपाले सदसि स्थिते
तस्मिन्नपि तथा क्षिप्ते भूयोऽन्यत्समपद्यत । २१।

एवं शतसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च
तत्र जातानि तैर्व्याप्तो यज्ञवाटः समंततः । २२।

हाहाकारस्ततो जज्ञे समस्ते यज्ञमंडपे
दृष्ट्वा कपालसंघातान् यज्ञकर्मप्रदूषकान्  ।२३।

अथ संचिंतयामास ध्यानं कृत्वा पितामहः
हरेच्छया समाज्ञाय तत्सर्वं हररूपधृक्  ।२४।

कृतांजलिपुटो भूत्वा ततः प्रोवाच सादरम्
महेश्वरं समासाद्य यज्ञवाटसमाश्रयम्  ।२५।

किमिदं युज्यते देव यज्ञेऽस्मिन् कर्मणः क्षतिः
तस्मात्संहर सर्वाणि कपालानि सुरेश्वर  ।२६।

यज्ञकर्मविलोपोयं माभूत्त्वयिसमागते
ततः प्रोवाच संक्रुद्धो भगवान् शशिशेखरः । २७।

तन्मे हीष्टतमं पात्रं भोजनाय सदास्थितम्
एतद्विधममी कस्माद्विद्विषन्ति पितामह  ।२८।

तथा न मां समुद्दिश्य जुहुवुर्जातवेदसि
यथान्या देवतास्तद्वन्मंत्रपूतं यथाविधि । २९।

तस्माद्यदि विधेकार्या समाप्तिर्यज्ञकर्मणः
तत्कपालाश्रितं हव्यं कर्तव्यंसकलं विधे । ३०।

तथा मामेवमुद्दिश्य विशेषाज्जातवेदसि
होतव्यं हविरेवात्र समाप्तिं यास्यतिक्रतुः । ३१।

नान्यथा सत्यमेवोक्तं तवाग्रे चतुरानन
                  पितामह उवाच
रूपाणि तवदेवेश पृथग्भूतान्यनेकशः  ।३२।

संख्यया परिहीनानि ध्येयानि स्कलानि च
एतन्महाव्रतं रूप माख्यातं ते त्रिलोचन । ३३।

नैव च मखकर्म स्यात्तत्रैवं हि न युज्यते,
अद्यैतत्कर्म कर्तुं च श्रुतिवाक्यं कथंचन । ३४।

तत्रवाक्यमपि त्र्! यक्ष नान्यथा कर्तुमुत्सहे
मृण्मयेषु कपालेषु हविः श्राव्यं कथंचन  ।३५।

अद्यप्रभृति यज्ञेषु पुरोडाशात्मकं द्विजैः
तत्त्वोद्देशेन होतव्यं देवेश शतरुद्रि यम् । ३६।

विशेषात्सर्वयज्ञेषु जप्यं चैव विशेषतः
कपालानां तु द्वारेण त्वयारूपं निजंकृतम् । ३७।

प्रकटं च सुरश्रेष्ठ कपालेश्वरसंज्ञितः
तस्मात्वं भविता रुद्र  क्षेत्रेऽस्मिन्द्वादशोऽपरः  ।३८।

अत्र यज्ञं समारभ्य यस्त्वां प्राक्पूजयिष्यति
अविघ्नेन मख स्तस्य समाप्तिं प्रव्रजिष्यति  ।३९।

एवमुक्ते ततस्तेन कपालानि द्विजोतय
तानिसर्वाणि नष्टानि संख्यया रहितानि च । ४०।

एवमुक्त्वा चतुर्वक्त्रः पूजयामास तत्क्षणात्
लिंगं माहेश्वरं तत्र कपालेश्वरसंज्ञितम्  ।४१।

अब्रवीच्च ततो वाक्यं यश्चैतत्पूजयिष्यति
लिंगं नद्यांच संस्नाय स यास्यति परां गतिम् । ४२।

शुक्लपक्षे चतुर्दश्यां कार्तिके जागरन्तु यः
करिष्यति पुनश्चास्य लिंगस्य तु समाहितः  ।४३।

आजन्मप्रभवात्पापात्स वै मुक्तिमवाप्स्यसि
एत ते कथितं यस्तु शृणुयाज्जागरे सति  ।४४।

तस्य पुण्यप्रभावं तु न कश्चित्कथितुं क्षमः
एवमुक्तेथ विधिना प्रहृष्टस्त्रिपुरान्तकः । ४५।

यज्ञमंडपमास्थाय प्रस्थितो वेदिसंनिधौ
ब्राह्मणैश्च ततः कर्म प्रारब्ध यज्ञसंभवम् । ४६।

विस्मयोत्फुल्लनयनैर्नमस्कृत्य महेश्वरम्
                            वह्निरुवाच
 एवं च यजतस्तस्य चतुर्वक्त्रस्य तत्र च ।४७।

ऋषीणां कोटिरायाता दक्षिणापथवासिनाम्
श्रुत्वापि तं महायज्ञं कौतुकेनसमन्विताः  ।४८।

कीदृशो भविता यज्ञोदीक्षितो यत्र पद्मजः
कीदृक् क्षेत्रं च तत्पुण्यं कपालेश्वरसंज्ञितम्। ४९।

कीदृशास्तेन विप्रेन्द्रा  ऋत्विजस्तत्र ये स्थिताः
अथ ते सुपरिश्रान्ताः मध्यं दिनगते रवौ । ५०।

रविवारे च संप्राप्ते नक्षत्रे चाश्विसंज्ञिते
वैवस्वत्यां तिथौ चैव संप्राप्ते धर्मपीडिताः । ५१।

कंचिज्जलाशयं प्राप्य प्रविष्टाः सलिलं शुभम्
शंकुकर्णा महाकर्णा वक्रनासास्तथा परे  ।५२।

कृष्णांगा स्फुरितैः पादैर्नखैर्दीर्घैः समुच्छ्रितैः
ततो यावद्विनिष्क्रांताः पश्यन्ति च परस्परम् । ५३।

तद्वैरूप्याद्विनिर्मुक्ताः संजाताः कामसन्निमाः
ततो विस्मयसंपन्ना मिथः प्राचुः प्रहर्पिताः  ।५४।

रूपव्यत्ययमालोक्य ज्ञात्वा तीर्थं तदुत्तमम्
अत्र स्नानादिदं रूपमस्माभिः प्राप्तमुत्तमम्  ।५५।

यस्मात्तस्मादिदं तीर्थं रूपतीर्थं भविष्यति
त्रैलोक्ये सकले ख्यातं सर्वपातकनाशनम्  ।५६।

येऽत्रस्नानं करिष्यन्ति श्रद्धया परया युताः
सुरूपास्ते भविष्यन्ति सदा जन्मनि जन्मनि  ।५७।

पितरस्तर्पयिष्यन्ति येऽत्र श्रद्धासमन्विताः
जलेनापि गया श्राद्धा त्ते लास्यन्तेऽधिकंफलम्  ।५८।

येऽत्र रत्नप्रदानं च प्रकरिष्यन्ति मानवाः
भविष्यन्ति न संदेहो राजानस्ते भवे भवे  ।५९

स्थास्यामो वयमत्रैव सांप्रतं कृतसंश्रयाः
न यास्यामो वयं तत्र यद्यपि स्यात्सुशोभनम् । ६०।

एवमुक्त्वाथ व्यभजं स्तत्सर्वं मुनयश्च तत्
यज्ञोपवीतमंत्राणि तानि तीर्थानि चक्रिरे  ।६१।

                       वह्निरुवाच
अद्यापि च द्विजश्रेष्ठ तत्रतीर्थे जगद्गुरुः
प्रथमं स्पृशते तोयं नित्यं स्याद्दयितं शुभम् । ६२।

निष्कामः स पुनर्मर्त्यो यः स्नानं तत्र श्रद्धया
कुरुते स परंश्रेयः प्राप्नुया त्सिद्धलक्षणम्  ।६३।

एवं ते मुनयः सर्वे विभज्य तन्महानदम्
सायं तनं च तत्रैव कृत्वा कर्म सुविस्तरम्  ।६४।

ततो निशामुखे प्राप्ता यत्र देवः पितामहः
दिक्षितस्त्वथ मौनी च यज्ञमंडपसंस्थितः  ।६५।

ते प्रणम्य स्थितास्सर्वे आगता ऋत्विजस्ततः
अमिवाद्याथ तान्सर्वा नुपविष्ट स्ततोऽग्रतः  ।६६।

चक्रुश्चाथ कथाः सर्वा यज्ञकर्मसमुद्भवाः
सोमपानस्य संबंधे व्यत्ययं च समुद्भवम्  ।६७।

उद्गातृप्रभवंचैव तथाऽध्वर्यं परस्परम्
प्रोचुस्ते तत्वमाश्रित्य तथान्ये दूषयन्तितत्  ।६८।

अन्ये मीमांसका स्तत्र कोपसंरक्तलोचनाः
हन्युस्तेषां मतं वादमाश्रिता वाग्विचक्षणाः  ।६९।

परिशिष्टविदश्चान्ये मध्यस्था द्विजसत्तमाः
प्रोचुर्वादं परित्यज्य सामिप्रायं यथोदितम्  ।७०।

महावीरपुरोडाश वचनप्रमुखां स्तथा
विवादं चक्रुरप्यन्ये स्वं स्वं पक्षं ।७१।

           समाश्रिताः  ७१
एषा सा रजनी तेषामतिक्रान्ता द्विजन्मनाम्  ७२
इति श्रीवह्निपुराणे नांदीमुखोत्पत्तौ ब्रह्मयज्ञ समारंभे प्रथमोदिवसो नाम षोडशोऽध्यायः संपूर्णः
___________________________________

                    अध्याय  १७
                    वह्निरुवाच
द्वितीये दिवसे प्राप्ते यज्ञकर्मसमुद्भवे  १
________________________________

द्वादश्यामभवत्तत्र शृणुध्वं तद्द्विजोत्तमाः
वृत्तांतं सर्वदेवानां महाविस्मयकारकम् ।२।

मखकर्मणि प्रारब्धे ऋत्विग्भिर्वेदपारगैः
जलसर्पं समादाय वटुः कश्चित्सुकर्मकृत् । ३।

प्रविश्य च सदस्तत्र सर्पं तं ब्राह्मणान्तिकम्
चिक्षेप प्रहसंश्चैव स वटुर्वै भयंकरम्  ।४।

ततस्तु दुंदुभिस्तूर्णं भ्रममाण इतस्ततः
विप्राणां सदसिस्थानां सक्तानां यज्ञकर्मणि  ।५।

होतर्युपस्थिते प्रैषे दीर्घसत्रसमुद्भवे
स सर्पो वेष्टयामास तस्य कायं समंततः । ६।

न चचाल निजस्थानात्प्रायश्चित्त विमीषया
नोवाच वचनं सोऽत्र चयनन्यस्तलोचनः  ।७।

हाहाकारो महानासीत्तं दृष्ट्वा सर्पवेष्टितम्
तस्य पुत्रो विनीतात्मा मैत्रावारुणकर्मणि । ८।

संस्थितस्तेन संदृष्टः पिता सर्पाभिवेष्टितः
ज्ञात्वातु वेष्टितं तस्यभये सर्पसमुद्भवे । ९।

शशाप क्रोधसंयुक्तस्ततस्तं स वटुं मुनिः
यस्मात्पापत्वया सर्पः क्षिप्तः सदसि दुर्मते  ।१०।

तस्माद्भव द्रुतं सर्पो मम वाक्यादसंशयम्
                      वटुरुवाच
हास्येन जलसर्पोऽयं मया मुक्तोऽत्र लीलया  ।११।

न ते तातं समुद्दिश्य तत्किं मां शपसे द्विज
एतस्मिन्नंतरे मुक्त्वा तस्य गात्रं स पन्नगः । १२।

जगामान्यत्र तस्यापि सर्पत्वं समपद्यत
सोपि सर्पत्वमापन्नः सनातनसुतो वटुः  ।१३।

दुःखशोकसमापन्नो ब्राह्मणैः परिवेष्टितः
अथ गत्वा भृगुं सोऽपि वाष्पव्याकुललोचनः।१४।

प्रोवाच गद्गदं वाक्यं प्रणिपातपुरः सरम्
सनातनसुतश्चापि पौत्रस्तु परमेष्ठिनः  ।१५।

शप्तस्तवसुतेनास्मि च्यवनेन महात्मना
निर्दोषो ब्राह्मणश्रेष्ठ तस्माच्छापाच्च रक्ष माम् । १६।

तच्छ्रुत्वा वचनं प्राह कृपाविष्टो भृगुः स्वयम्
अयुक्तं विहितं तात यच्छप्तोऽयं वटुस्त्वया  ।१७।

न मां धर्षयितुं शक्तो विषाक्तोपि भुजंगमः
किं पुनर्जलसर्पोयं निर्विषो रज्जुसंन्निभः । १८।

न मामुद्दिश्य निर्मुक्तः सर्पोऽनेन द्विजन्मना
शापमोक्षं कुरुष्वास्य तस्माच्छीघ्रं द्विजन्मनः । १९।

                          च्यवन उवाच
यदि त्यजति मर्यादामब्धिः शैत्यंव्रजेद्र विः
ऊष्णत्वं च क्षपानाथस्तन्मेस्यादनृतं वचः । २०

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य स्वयमेव पितामहः
ततःशीघ्रं तत्रयातः सपौत्रः सर्परूपधृक्  ।२१


प्रोवाच न विषादस्ते पुत्र कार्यः कथंचन
यत्सर्पत्वमनुप्राप्तः शृणुष्वात्र वचो मम  ।२२।

पुरा संसृष्टुकामोहं नागानां नवमं कुलम्
तद्भविष्यति त्वत्पार्श्वात्समर्यादं धरातले  ।२३।

मंत्रौषधियुजां पुंसां न पीडामाचरिष्यति
संप्राप्स्यसि परां पूजां समस्ते जगतीतले  ।२४।

अत्रास्ति सुशुभं तोयं क्षेत्रे कापालिके शुभे
तत्रस्थित्वा समावासः पुत्र कार्यस्त्वया सदा  ।२५।

तत्रस्थस्य तपःस्थस्य नागः ककोटको महान्
तव दास्यति तत्कन्यां ततःसृष्टिर्भविष्यति  ।२६।

नवमस्य कुलस्यात्र समर्यादस्य भूतले
श्रावणे कृष्णपक्षे तु संप्राप्ते पंचमीदिने  ।२७।

संप्राप्स्यति परां पूजां पृथिव्यां नवमं कुलम्
अद्यप्रभृति तत्तोयं नागतीर्थमिति स्मृतम्  ।२८।

ख्यातिं यास्यति भूपृष्ठे सर्वपातकनाशनम्
येऽत्र स्नानं करिष्यन्ति संप्राप्ते पंचमीदिने  ।२९

न तेषां वत्सरं यावद्भविष्य त्यहितं भयम्
विषार्दितस्तु यो मर्त्यस्तत्रस्नानं करिष्यति  ।३०।

तत्क्षणेनिर्विषो भूत्वा संप्राप्स्यति परं सुखम्
पुत्रकामा तु या नारी पचम्यां भासकरोदये । ३१।

करिष्यति तथा स्नानं फलहस्ता प्रभक्तितः
भविष्यति च शीघ्रं सा वन्ध्यापि च सपुत्रिणी  ।३२।

                 ✨वह्निरुवाच✨
एवं प्रवदतस्तस्य ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः
अन्येनागाः समायातास्तत्र यज्ञे निमंत्रिताः ।३३।

वासुकिस्तक्षकश्चैवपुंडरीकः कृशोदरः
कंबलाश्वतरौ नागौ शेषः कालीय एव च । ३४।

ते प्रणम्य वचः प्रोचुःप्रोच्चैर्देव मृषन्प्रति
                   नागा ऊचुः
यज्ञोद्देशाद्वयं प्राप्ता यज्ञेऽत्र प्रपितामह  ।३५।

येन कुर्मो वदं शीघ्रं नागराज्येऽधितिष्ठतः
                         ब्रह्मोवाच
नागतीर्थे सदा स्थेयं सर्वैस्तत्र समाहितैः  ।३६।

यः कश्चिन्मम यज्ञेऽत्र दुष्टभावं समाश्रितः
समागच्छति विघ्नाय रक्षणीयः स सत्वरम् । ३७।

राक्षसो वा पिशाचो वा भूतो वा मानुषोपि वा
एतत्कृत्यं तु वो नागा मम यज्ञस्य रक्षणम् । ३८।

तथा यूयमपि प्राप्ते मासि भाद्र पदे तथा
पंचम्यां कृष्णपक्षस्य तत्र पूजामवाप्स्यथ । ३९।

                     वह्निरुवाच
बाढमित्येव ते प्रोच्य प्रणिपत्य पितामहम्
सनातनसुतोपेता नागास्तीर्थं समाश्रिताः  ।४०।

कामप्रदं च भक्तानां नराणां स्नानकारिणाम्
यस्तत्र कुरुते स्नानं सकृद्भक्त्या समन्वितः । ४१।

नान्वयेपि भयं तस्य जायते सर्पसंभवम्
तत्र यच्छतिमिष्टान्नं द्विजेभ्यः सज्जनैः सह । ४२।

पूजयित्वा तु नागेन्द्रा न् सनातनपुरःसरान्
सप्तजन्मान्तरं यावन्न स दुःख मवाप्नुयात्  ।४३।

भूतप्रेतपिशाचानां शाकिनीनां विशेषतः
न छिद्रं  न च रोगाश्च नाधिर्न च रिपोर्भयम् ।४४।

यश्चेदं शृणुयाद्भक्त्या वाच्यमानं द्विजोत्तम
सोपिसंवत्सरं यावत्पन्नगैर्न च पीड्यते । ४५।

सर्पदष्टस्य यस्यैतत् पुरतः पाठ्यते भृशम्
एतत्तीर्थस्य माहात्म्यं कालदष्टोपि जीवति । ४६।

पुस्तके लिखितं यत्र एतत्तीर्थसमुद्भवम्
माहात्म्यं तिष्ठति यत्र कलिस्तत्र न तिष्ठति । ४७।
________________________________
इति श्रीवह्निपुराणे नांदीमुखोत्पत्तौ द्वितीयदिवसकृत्यं नाम सप्तदशोऽध्यायः संपुर्णः


                           (अध्याय  १८)
                      वह्निरुवाच
तृतीये दिवसे प्राप्ते त्रयोदश्यां द्विजोत्तम
प्रातःसवनमादाय ऋत्विजः सर्व एव ते  ।१।

स्वे स्वे कर्मणि संलग्ना यज्ञकर्मसमुद्भवे
ततः प्रववृते यज्ञस्तदा पैतामहो महान् । २।

सर्वकामसमृद्धस्तु सर्वैः समुदितो गुणैः
दीयतां दीयतां तत्र भुज्यतां भुज्यतामिति  ।३


एकः संश्रूयते शब्दो तथर्त्विक्सम्भवोऽपरः
नान्यस्तत्र तृतीयस्तु यज्ञे पैतामहे शुभे । ४।

योयं कामयते कामं हेमरत्नसमुद्भवम्
स तत् प्राप्नोत्यसंदिग्धं वांछिताच्च चतुर्गुणम्  ।५।

पक्वान्नस्य कृतास्तत्र दृश्यन्ते पर्वताः शुभाः
घृतक्षीरमहानद्यो दानार्थं वित्तराशयः  ।६।

एतस्मिन्नंतरे कश्चिज्ज्ञानी प्राप्तो द्विजोत्तमः
अतीतानागतं वेत्ति वर्तमानं च यः सदा  ।७।

स ब्राह्मणान्नमस्कृत्य निविष्टश्च तदग्रतः
जन्मान्तरेषु विप्राणां सर्वेषां च द्विजोत्तमः  ।८।

कथयामास यद्वृत्तं वाल्यात्प्रभृति कृत्स्नशः
ततस्त ऋत्विजः सर्वे कौतुकाविष्टचेतसः  ।९।

पप्रच्छुर्ज्ञानिनं तं च विस्मयोत्फुल्ललोचनाः
विस्मृतानि स्मरंतश्च निजकृत्यानि वै ततः । १०।

प्रोक्तानि गर्हणीयानि ह्यसंख्यातानि सर्वशः
ततस्ते पुनरेवाथ पप्रच्छुर्ज्ञानिनं च तम्  ।११

लोकोत्तरमिदं ज्ञानं कथं ते संस्थितं द्विज
को गुरुस्ते समाचक्ष्व परं कौतुहलं हि नः।  १२।

अहोज्ञानमहोज्ञानं नैतत् दृष्टं श्रुतं न च
यादृशं ते द्विजश्रेष्ठ दृश्यते पार्श्वसंस्थितम्  ।१३।

किं ब्रह्मणा स्वयं विप्र त्वमेवं प्रतिबोधितः
किंवा हरेण तुष्टेन किंवा देवन चक्रिणा ।१४।

नान्यप्रबोधितस्यैवं ज्ञानं संजायते स्फुटम्
            अतिथिरुवाच
पिंगला कुररःपक्षी सर्पः सारंग एव च  ।१५।

इषुकारः कुमारी च षडेते गुरवो मम
एतेषां चेष्टितं दृष्ट्वा ज्ञानं मे समुपस्थितम्  ।१६


                  ब्राह्मणा ऊचुः
कथयस्व प्रसादेन कथं ते गुरवः स्थिताः
कीदृशं च त्वया दृष्टं तेषां चैव विचेष्टितम् । १७।

कस्मिन् देशे समुत्पन्नः कस्मिन्स्थाने ब्रवीहिनः
कीदृशं हि त्वयादृष्टं तेषां चैव विचेष्टितम्।  १८

नाम ते किं नु गोत्रं च सर्वं विस्तरतो वद
         अतिथिरुवाच
चंद्रा दित्यकुलेऽत्रापि चत्वारो ये व्यवस्थिताः । १९।

शुनः शेपोऽथ शाक्रेयो बुद्धो दांत इति स्मृतः
तेषां मध्ये तु यो बुद्धः शांतो दान्त इति स्मृतः । २०।

चंद्रा दित्ये च गोत्रे च विख्यातो वेदपारगः
नांदीमुखः समुत्पन्नः पश्चिमे वयसि स्थिते । २१।

तस्याहं प्रथमः पुत्रः प्राणेभ्योऽपि सुहृत् प्रियः
ततोऽहं यौवनं प्राप्तो यदा द्विजवरोत्तमाः । २२।

तदामे दयितस्तातः पंचत्वं समुपागतः 
एतस्मिन्नंतरे राजा ह्यस्मद्देशाधिपो द्विजाः ।२३।

सुतपास्तेन निर्दिष्टो ह्यहं किन्तु विकर्मणि
शांतं दांतं समालोक्य विश्वस्तेन महात्मना  ।२४।

तस्य चान्तः पुरे ह्यासीत् पिंगला नाम नायिका
दौर्भाग्येन समोपेता रूपेणापि समन्विता  ।२५।

अथान्याः शतशस्तस्य भार्याश्चांतः पुरे स्थिताः
ताः सर्वा रजनीवक्त्र व्याकुलत्वं प्रयान्ति च  ।२६

आहरन्ति परान् गंधान् धूपांश्च कुसुमानि च
पुष्पाणि च विचित्राणि ह्यन्याः सूक्ष्मांवराणि च  ।२७।

तावद्यावत्स्थितः कालः स्वामिसंयोगसंभवः
मन्मथोत्सवसंयुक्ताः पुलकेन समन्विताः  ।२८।

एकाजानाति मां सुप्तां नूनमाकारयिष्यति
अन्या जानाति मां चैव परस्पर मयुध्यताम्  ।२९।

स्पर्धयन्ति प्रयुध्यन्ति विरूपाणि वदन्ति च
तासां मध्यात्ततश्चैका प्रयाति नृपसंनिधौ  ।३०।

शेषा वैलक्ष्यमासाद्य निःश्वस्य प्रस्वपन्ति च
दुःखार्ता न लभन्ते च ताश्च निद्राम् पराभवात् ।३१।

कामेन पीडितांग्यश्च बाष्पपूर्णेक्षणाः स्थिताः
आशा हि परमं दुःखं निराशा परमं सुखम्  ।३२।

आशं निराशां कृत्वा च सुखं स्वपिति पिंगला
ततो मयापि तद्दृष्टं तस्याश्चेष्टितमुत्तमम्  ।३३।

न करोति च शृंगारं न स्पर्धां च कथंचन
न व्याकुलत्वमापेदे सुखं स्वपिति पिंगला ।३४।।

आशाः सर्वाः परित्यज्य स्वपिमीह सुखं ततः
ये स्वपंति सुखं रात्रौ तेषां कायाग्नि रिध्यते ।३५।

आहारं प्रतिगृह्णन्ति ततः पुष्टिकरं परम्
तदेतत् कारणं जातं मम तेजोभिवृद्धये । ३६।

गुरुत्वे पिंगला जाता तेन मेसा द्विजोत्तमाः
आशापाशैः परीतांगा ये भवन्ति नरार्दिताः  ।३७।

ते रात्रौ शेरते नैव तदा प्राप्तिविचिन्तया
नैवाग्निर्दीप्यते तेषां जागरश्च ततः परम् । ३८।

आहारं वांछते नैव ततस्तेजोभिवर्धनम्
सर्वत्र विद्यते जंतुर्नवांच्छति कदाचन । ३९।

यथा यथा भवेल्लाभो वांच्छितस्य नृणामिह
हविषा कृष्णवर्त्मेव वृद्धिं याति तथा तथा । ४०।

यथा शृंगं करोः काये वर्धमानस्य वर्धते
एवं तृष्णापि वित्तेन वर्धमानेन वर्धते । ४१।

एवं ज्ञात्वा महाभागा पुरुषेण विजानता
दिवा तत्कर्म कर्तव्यं येनरात्रौ सुखं भवेत्  ।४२।

इति श्रीवह्निपुराणे नांदीमुखोत्पत्तौ पिंगलोपाख्यान नामाष्टादशोऽध्यायः संपूर्णः।

____________________________________________
आभीरस्य कन्याया: गायत्रै: वर्णनम् 
_
                अध्याय  २६

                 वह्निरुवाच
इति श्रुत्वा महानादं वाद्यानां समुपस्थितम्
नारदः सन्मुखः प्रायात् ज्ञात्वा च जननीं निजाम् । १।

प्रणिपत्य  मुदीनात्मा भूत्वा योऽश्रुपरिप्लुतः
प्राह गद्गदया वाचा कंठे वाष्पसमाकुले । २।

आत्मनः शापरक्षार्थं तस्याः कोपविवृद्धये
कलिप्रियस्तदा विप्रो देवस्त्रीणां पुरस्थितः । ३।

मेघगंभीरया वाचा प्रस्खलन्त्या पदेपदे
मया त्वं देवि चाहूता पुलस्त्येन ततःपरम् । ४।

स्त्रीस्वभावं समाश्रित्य दीक्षाकालेऽपि नागता
ततो विधेः समादेशात् शक्रेणान्या समाहृता । ५।

काचिद्गोपसमुद्भूता कुमारी देवरूपिणी
गोवक्त्रेण प्रविश्याथ गुह्यमार्गेण तत्क्षणात् ।६।

आकर्षिता महाभागे समानीता च तत्क्षणात्
सा विष्णुना विवाहार्थं ततश्चैवानुमोदिता । ७।

ईश्वरेण कृतं नाम सावित्रीति तवानुजम्
ब्राह्मणैः सकलैः प्रोक्तं ब्रह्माणी च भवत्वियम्  ।८।

अस्माकं वचनाद् ब्रह्मन् कुरु परिग्रहं विभो
देवैः सर्वैः सुसंप्रोक्तं ततस्तां च वराननाम्  ।९।

तां च पत्न्युक्तधर्मेण योजयामास सत्वरम्
किंवा ते बहुनोक्तेन पत्नीशालां समागता  ।१०।

रसना योजिता तस्यास्तत्र कट्यां सुरेश्वरि
तद्दृष्ट्वा गर्हितं कर्म निष्क्रान्तो यज्ञमंडपात्  ।११।

अनर्थवशमापन्नो न शक्तो वीक्षितुं च ताम्
एतज्ज्ञात्वा महाभागे यत्क्षमं तत्समाचर  ।१२।

गच्छ वा तिष्ठ वा तत्र मंडपे धर्मवर्जिते
तच्छ्रुत्वा सा तदा देवी सावित्री द्विजसत्तम ।१३।

प्रम्लानवदना जाता पद्मिनीव हिमागमे
लतेव छिन्नमूला सा चक्रीव प्रियविच्युता  ।१४।

शुचिशुक्रोदये काले सरसीव गतोदका
प्रक्षीणचन्द्र लेखेव मृगीव मृगवर्जिता  ।१५।

सेनेव हतभूपाला सतीव गतभर्तृका
संशुष्कपुष्पमालेव मृतवत्सेव सौरभिः ।१६।

वैमनस्यं परं गत्वा निश्चलत्वमुपस्थिता
तां दृष्ट्वा देवपत्न्यस्ताः प्रजगुर्नारदं तदा  ।१७।

धिग् धिक् कलिप्रियत्वं च रागे वैराग्यकारकः
त्वया कृतं सर्वमेतत् विधेस्तस्या स्तथांतरम्  ।१८।
                   गौर्युवाच
अयं कलिप्रियो ब्रूते मुनिः सत्यानृतं वचः
अनेन कर्मणा प्राणान् बिभर्त्येष सदा मुनिः  ।१९।

अत्र त्र्! यक्षेण सावित्री पुरा प्रोक्ता मुहुर्मुहुः
नारदस्यमुनेर्वाक्यं न श्रद्धेयं त्वया प्रिये । २०।

यदि वांच्छसि सौरव्यानि मम जातानि पार्वति
ततः प्रभृति नैवाहं श्रद्दधेऽस्य वचः क्वचित्  ।२१।

तस्माद्गच्छेम तत्रैव यत्र तिष्ठति ते पतिः
स्वयं दृष्टे च वृतान्तं कर्तव्यं यत्क्षमं ततः । २२।

नात्रास्य वचनादद्य स्थातव्यं तत्र गम्यताम्
                 सूत उवाच
गौर्यास्तद्वचनं श्रुत्वा सावित्री हर्षवर्जिता । २३।

मखमंडपमुद्दिश्य प्रस्खलन्ती पदे पदे
प्रजगाम द्विजश्रेष्ठाः शून्येन मनसा तदा ।२४
प्रतिभाव्यं तदा गीतं तस्या मधुरमप्यहो
कर्णशूलं व्यजायेत ह्यसक्तं द्विजसत्तमाः  ।२५।

वंध्यदाद्यं यथा वाद्यं मृदंगानकपूर्वकम्
प्रेतसंस्पर्शनं यद्वत्नृत्यगीते महासती । २६।

वीक्षितुं न च शक्नोति गच्छंतीसा महामखे
शृंगारं च यथा भारं मन्यते सा तनुस्थितम्  ।२७।

बाष्पपूर्णेक्षणा दीना प्रजगाम महासती
ततः कृच्छात्समासाद्य सेवमानं च मण्डपे । २८।

कृच्छ्रात्काराग्रह तद्वत् दुष्प्रेक्ष्यं दृक्पथस्थितम्
अथ दृष्ट्वा तु संप्राप्तां सावित्रीं यज्ञमंडपे । २९।

तत्क्षणाच्च चतुर्वक्त्रः संस्थितो हिमहामखे
तथा शंभुश्च शक्रश्च वासुदेवस्तथैव च  ।३०।

येचान्ये विबुधास्तत्र संस्थिता यज्ञमंडपे
ते च ब्राह्मणशार्दूला स्त्यक्त्वा वेदध्वनिं ततः। ३१।

मूकीभावं गताः सर्वे भयसंत्रस्तमानसाः
अथ संवीक्ष्य सावित्री सपत्न्या सहितं प्रभुम् ।। ३२।

कोपसंरक्तनयना स्वपतिं वाक्यमब्रवीत्
                सावित्र्! युवाच
किमेतद्युज्यते कर्तुं तव वृद्धस्य च प्रभो । ३३।

ऊढवानसि यत्पत्नीमेतां गोपसमुद्भवाम्
उभयोः पक्षयोर्यास्युः शुद्धास्ता हि स्त्रियः सताम्  ।३४।

शौचाचारपरित्यक्ता धर्मकृत्यपराङ्मुखाः
यस्यान्वये जनाः सर्वे पशुधर्मरतोत्सवाः  ।३५।

सदयं भगिनीं त्यक्त्वा जननीं च तथा परम्
यस्याः कुले प्रसेवन्ते सर्वां नारीं द्विजोत्तमाः । ३६

यथाहि पशवोऽश्नंति तृणानि जलपानगाः
विण्मूत्रं केवलं चक्रुर्भारोद्वाहनमेव च  ।३७।

तद्वदस्याः कुलं सर्वं तक्रमश्नाति केवलम्
कृत्वा मूत्रपुरीषं च जन्मभोगविवर्जितम् ।। ३८।

नान्यज्जानाति कर्तव्यं धर्मः स्वोदरपूरणात्
अन्त्यजा अपि नो कर्म ये कुर्वन्ति विगर्हितम्  ३९।

______________________________________________________
आभीरा स्तच्च कुर्वन्ति तत् किमेतत्त्वया कृतम्
अवश्यं यदि ते कार्यं भार्यया परया मखे । ४०।

तत्त्वया ब्राह्मणी कापि ह्यन्वीक्ष्या भुवनत्रये
महाविधे वृथा मुंडं नृनं कर्तासि मे मतिः 
_______________________________________________
यत्त्वया शौचसंत्यक्ता कन्याभायप्रदूषका । ४१।

याभुक्ता बहुभिः पूर्वमियं गोपकुमारिका
एषा प्राप्ता सुपापाद्या वेश्याजनसमाधिका  ।४२।

अंत्यजातिसमा कन्या कथमर्हां मखे शुभे 
तथा गोपकुमारी च काचित्तादृक् प्रजायते । ४३।

मातृकं पैतृकं वंशं श्वशुरं च प्रतापयेत्
तस्मादेतेन कृत्येन गर्हितेन धरातले  ।४४

न त्वं प्राप्स्यसि तां पूजां यथान्ये विबुधोत्तमाः
अनेन कर्मणा चैव यदि मेऽस्ति हुतं क्वचित्  ।४५।

पूजां ये च करिष्यन्ति भविष्यन्ति च निर्धनाः
कथं न लज्जितोऽसित्वमेतत्कर्म विगर्हितम् । ४६।

पुत्राणामथ पौत्राणामन्येषां च दिवौकसाम्
अयोग्यं चैव विप्राणां यदेतत् कृतवानसि  ।४७


अथवा नैव दोषस्ते नकामवशगा नराः
लज्जन्ते च विजानन्ति कृत्याकृत्यं शुभाशुभम् । ४८।

अकृत्यं मन्यते कृत्यं मित्रं शत्रुं च मन्यते
शत्रुं च मन्यते मित्रं जनः कामवशं यतः  ।४९

द्युतकारे यथा सत्यं तथा चौरे च सौहृदम्
यथा नृपस्य नो मित्रं तथा मज्जा न कामिलाम्  ।५०।

अपि स्याच्छीतलो वह्निश्चंद्र मा दहनात्मकः
क्षरोऽब्धिर्यदि मिष्टः स्यान्न कामी सज्जते ध्रुवम्  ।५१।।

न मेऽस्य दुःखमेतद्धि यत्सापत्न्यमुपस्थितम्
सहस्रमपि नारीणां पुरुषाणां यथा भवेत् । ५२।

कुलीनानां च शुद्धानां खजात्यानां विशेषतः
त्वं कुरुष्वापराणां च यदि कामवशंगतः  ।५३।

एतत्पुनर्महादुःखं यदाभीरा विगर्दिता
वंशे वनचराणां च स्ववोडा बहुभर्तृका  ।५४।

तस्मादहं प्रयास्यामि यत्र नाम न ते विधं
श्रूयते कामलुब्धस्य ह्रिया परिहृतस्य च  ।५५।

अहं विडम्बिता यस्मादत्रानीव वया विभो
पुरतो देवपत्नीनां देवानां च द्विजन्मनाम्  ।५६।

तस्मात्पूजां न ते कश्चित्सांप्रतं प्रकरिष्यति
अद्यप्रभुति यः शूनां मंत्रयूतां करिष्यति  ।५७।

तव मर्त्यो धरापृष्ठे त्तथान्येऽपि दिवौकसः
भविष्यति च तद्वंशो दरिद्रो  दुःखसंयुतः । ५८।

ब्राह्मणः क्षत्रियो वापि वैश्यः शूद्रो ऽपि चालये
एषा भीरसुतां यस्मान्मयस्वाने च यार्चयेत्  । ५९।

सा भविष्यति दुःखार्ता वंध्या दौर्भाग्यसंयुता
पापिष्ठा नष्टचारित्रा यथैषा पंचभर्तृका । ६०।

विख्यातिं यास्यते लोके यथा चासौ तथैव स्म
एतस्या अन्वये पापा भविष्यन्ति न संशयः  ।६१।

एव शप्त्वा विधिं साध्वी गायत्रीं च ततः परम्
भविष्यति न संतानं मम वाक्यान्न संशयः ।६२।

न पूजां लप्स्यते लोके यथान्या देवयोजितः
पूजां तव करिष्यन्ति योषितो न सतां क्वचित्  ।६।

भो भो नान्दीमुखाः सर्वे शृण्वन्तु वचनं मम
यस्मादियं तु युष्माभिः स्थापिता च महामखे  ।६४।

तपोविद्यामदेनैव नैव जानन्ति मां सदा
तस्माद्विद्याविहीनात्र तपोहीना भवन्तु भोः  ।६५।

कलौ संमर्ध्यमाने च वाणिज्यनिरताः सदः
ततो देवगणान् सर्वाञ्शशाय च तता सती  ।६६।

भो भोः शुक्र त्वया नीता यदेषां पंचभर्तृका
तदाप्नुहि फलं सम्यक् शुभं कृत्वा मुरोरिदम्  ।६७।

त्वं शत्रुभिर्जितो युद्धे बंधनं समवाप्स्यसि
कारागारं चिरं कालं वै गमिष्यस्यशंसयम्  ।६८।

वासुदेव त्वया यस्मादेषा वै पंचभर्तृका
अनुमोदिताविधेः पूर्वं तस्माच्छाप्स्याम्यसंशयम् । ६९।

त्वं द्वापरे च भृत्यत्वं संप्राप्स्यसि सुदुर्मते
समीपस्थोऽपि रुद्र त्वं कर्मैतद्यदुपेक्षसे  ।७०।

निषेधयति नो मूढ तस्माच्छृणु वचो मम
जीवमानस्य कान्तस्य मया ते विरहोद्भवम् । ७१।

ससेवितं मृतायां ते दयितायां भविष्यति
अत्र यज्ञे प्रतिष्ठेयं गर्हिता पंचभर्तृका । ७२।

भवानपि विधेयत्वं यस्तु मृङ्मासि लौल्यतः
तथान्येषु च यज्ञेषु सम्यक्श काविवर्जितः  ।७३।

तस्माद्वह्ने दुराचार सर्वभक्ष्यो भविष्यति
स्वधया स्वाहया सार्वं सदा दुःखसमन्वितः।  ७४


नैराप्स्यसि परं सौरभ्यं सर्वकालं यथा पुरा
एते च ब्राह्मणाः सर्वे लोभोपहतचेतसः  ।७५।

होमं प्रकुर्वते य च मखे चापि विगर्हिते
वित्तलोभेन मम्रैषा निविष्टा पंचभर्तृका  ।७६।

तथा च वचनं प्रोक्तं ब्राह्मणीयं भविष्यति
दरिद्रो  पहतास्तस्माद्वृषलीपतयस्तथा  ।७७।

वेदविक्रयकर्तारो भविष्यन्ति न संशयः
भो भो वित्तपते चित्तं ददासि मखविप्लवे  ।७८।

तस्मात्तवाखिलं वित्त अभोग्यं संभविष्यति
सदा देवगणाः सर्वे साहाय्ये ये समागताः । ७९।

कृत्वा कुर्वन्ति दोषाद्वये यज्ञे यत्पंचभर्तृका
ह्यंतातेन परित्यक्तास्ते भविष्यन्ति सांप्रतम्  ।८०।

दानवैश्च पदाभूता दुःखं प्राप्स्यंति ते परम्
एतस्याः पार्श्वतश्चान्याश्चतस्रो या व्यवस्थिताः  ।८१।

भाभीरीति सपत्नीति प्रोक्तवंत्यः हर्षिताः
मम द्वेपपरा नित्यं शिवदूतीपुरःसराः  ।८२।

तासां परस्परं संगः कदाचिन्न भविष्यति
नाम्येनापि परेणापि दृष्टिमात्रमपि क्षितौ  ।८३।

पर्वताग्नेषु सर्वेषु अगम्येषु च देहिनाम्
वासः संपत्स्वते नित्यं सर्वयोगैर्विवर्जितः  ।८४।

                   (सूत उवाच)
एवमुक्त्वाप सावित्री कोपोपहतचेतसा
विसृज्य देवपत्न्यस्ताः सर्वा याः पार्श्वराः स्थिताः  ।८५।

उदङ्मुखी प्रतस्थे तु वार्यमाणापि सर्वतः
सर्वाभिर्देवपत्नीभिर्लक्ष्मीपूर्वाभिरेव च। ८६।

तत्र यास्यामि नो यत्र नामापि किल नो यतः
श्रूयते च विधेरस्य तत्र यास्याम्यहं द्रुतम्  ।८७।

पादः पुष्पकुतोयस्य वामः पर्वतरोधसि
अपि पापसमाचारो यस्तां संपूजयेन्नरः । ८८।

सर्वपापहरं पुण्यं स याति परमं पदम्
यं यं काममभिव्यायेत्तंतमाप्नोति मानवः  ।८९।

अवश्यं भावमाप्नोति यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्
                  वह्निरुवाच
एवं तत्रस्थिता देवी सावित्री पर्वताश्रया । ९०।

अपभान महत्प्राप्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः
यस्तामर्चयते सम्यक् पूर्णमास्यां विशेषतः । ९१।

सर्वान्कामानवाप्नोति सयाति परमं पदम्
दिधेरनुभयादेव देवानां च विशेषतः । ९२।

स्थिता तत्र विशालाक्षी हित्वातद्ब्रह्मणॐतिकम्
या नारी कुरुते भक्त्या दीपदानं च तत्कृते  ।९३।

रक्ततंतुभिराज्येन श्रूयतां तस्य यत्कलम्
यावंतस्तंतवस्तस्य दह्यन्ते दीपसंभवाः । ९४।

मुहूर्तानि च यावन्ति घृतदीपश्च तिष्ठति
तावज्जन्मसहस्राणि सा स्यात्सौभाग्य भागिनी  ।९५।

पुत्रपौत्रसमोपेता धनिनी शी--मंडिता
न दुर्भगा न वंध्या च न काणा न विरूपिका । ९६।

या नारी कुरुते नृत्यं विधवापि तदग्रतः
गीतं वा कुरुते तत्र शृणु तस्यापि तत्फलम्  ९७।

यथा च नृत्यमग्नावै स्वं गात्रं विधुनोति च
तथा तथा धुनोत्येव यत्पापं प्राकृतं भवेत्  ।९८।

यावन्तो जंतवो गीतं तस्याः शृण्वन्ति तत्र च
तावन्ति दिवि चर्षाणि सहस्राणि वसेच्चसा । ९९।

सावित्रीं या समुद्दिश्य फलदानं करोति या
फलसंख्याप्रमाणानि युगानि दिवि मोदते  ।१००।

मिष्टान्नं यच्छते या च नारीणां च विशेषतः
तस्याः दाक्षिण्यमूर्तिश्च स्त्रीणां मध्ये विशिष्यते ।१०१।

सस्यकणप्रमाणानि युगाणि दिवि मोदतेयः
श्राद्धं कुरुते सम्यक् तत्र श्रद्धासमन्वितः  ।१०२।

रसेनैकेन सस्येन तथा नेकैर्द्विजोत्तमैः
तस्यापि जायते पुण्यं गयाश्राद्धेन यद्भवेत्  ।१०३।

यःकरोति द्विजस्तस्या उत्तरां दिशमाश्रितः
संध्योपासनमेकं तु स्वपत्न्याक्षिपितैर्जलैः  ।
१०४।
सायंतने तु संप्राप्ते काले ब्राह्मणसत्तमाः
तेन स्याद्वंदिता संध्या सम्यक् द्वादश वार्षिकी  ।१०५।

यो जपेद्ब्राह्मणस्तत्र सावित्रीं च त्रिकालिकीम्
तस्ययत्स्यात्फलं विप्र श्रूयतांतद्वदामि ते  ।१०६।

दश जन्मकृतं यच्च शतेन च पुरा कृतम्
त्रियुगं तु सहस्रेण सावित्री हन्ति किल्बिषम्  ।१०७।

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सावित्रीं कुंडके जपेत्
तत्र तां पूजयेद्देवीं स्तोतव्यां च विशेषतः । १०८।

सावित्र्! या इदमाख्यानं यः पठेच्छृणुयाच्च वा
सर्वपापविनिर्मुक्तः सुखभाग्यत्रजायते । १०९।

एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोहं द्विजोत्तमाः
सावित्र्! याः कृत्स्नं माहात्म्यं किं भूयः प्रवदामि वः।११०।

इति श्रीवह्निपुराणे नांदीमुखोत्पत्तो सावित्रीमाहात्म्यं नाम षड्विंशोऽध्यायः


गायत्री मन्त्र की व्याख्या व्याकरणिक समन्वित।
_______________________________________👇
ऊँ तत् सवितुर्वरेण्यं। भर्गोदेवस्य धीमहि। 
धियो यो न: प्र च उदयात्। (ऋ० ३/६२/१०)
_________________________________________👇

(१) ॐ= सूर्य का वाचक तथा रवि का भावक रूप 
(२) भूर्भव: स्व: = पृथ्वी पर जिसके कारण प्रकाश हो !
(३) तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य  = उस सूर्य का वरण करना चाहिए  !  --जो अग्नि देव का रूप है ।
यह अग्नि रूप सूर्य देव के प्र - प्रकृष्ट  च-और  उदयात् = उदय होने से (प्रचोदयात् ) ।
धीमहि = हम सब धारण करें । 
धियो = बुद्धि में स्वर् = प्रकाश  यो = जो  न: = हम सबके लिए है ।

वेद की अधिष्ठात्री देवी गायत्री 
अहीरों की एक कन्या थी । 
जैसे राधा अहीरों की एक कन्या थी ।

  गायत्री मन्त्र' की अश्लीलता जिनको समझ में आती है वे नि:सन्देह मूर्ख तो हैं ही ; उनका अन्त: करण भी वासनाओं के द्वारा मलिन है । 
फिर इस प्रकार के लोग अर्थ का अनर्थ तो करेंगे ही--  ***************************************** गायत्री यद्यपि एक प्रसिद्ध वैदिक छन्द का नाम है ।
---जो ऋग्वेद में बहुतायत से प्रयुक्त हुआ है जिसमें गायत्री ( ज्ञान की अधिष्ठात्री देवी का मानवीय करण अलंकार रूप में कर स्तवन (गायन)किया गया है । गायत्री मन्त्र को अश्लीलता परक बताने वाले मूर्खों को वैदिक भाषा का कुछ भी ज्ञान नहीं है !

इसलिए वे गायत्री मन्त्र का किस प्रकार अश्लील अर्थ करते हैं - जैसे यदि उनके सामने यह संस्कृत वाक्य  प्रस्तुत कर दिया जाए " भो ! श्री पश्ये चूतात् फलानि पतन्ति "  तो वे इसकी व्याख्या करेंगे :--भोसरी पस्साद चूत से फलान पकरते हैं" 
_________________________________________
गायत्री मन्त्र को अश्लील बताने वाले वही मूर्ख हैं ; जो "भो ! श्री पश्ये चूतात् फलानि पतन्ति " संस्कृत वाक्य का अर्थ करते हैं :- भोसरी पस्साद चूत से फलान को पकरते हैं " परन्तु इसमें वाक्य का अर्थ अश्लील कभ नहीं  अपितु सही  अर्थ तो इस प्रकार है --
" भो अर्थात् (हे )।
श्री अर्थात् (लक्ष्मी ) पश्ये अर्थात् (देखें- )।
" चूतात् (आम्र वृक्षात्)  फलानि पतन्ति अर्थात् (फल गिरते हैं )

उपर्युक्त वाक्य का अर्थ इस प्रकार है :- हे लक्ष्मी देखो !
 आम के वृक्ष से फल गिरते हैं ! 
_________________________________________
गायत्री मन्त्र का अर्थ करने वाले को गायत्री और सावित्री ब्रह्मा की पुत्री दिखाई देती हैं ।

---जो कि किसी संस्कृत शास्त्र में वर्णित नहीं है। 

गायत्री नरेन्द्र सेन अहीर की कन्या थी । 
जो ब्रह्मा ने ज्ञान की अधिष्ठात्री देवी नियुक्त की। 
और सावित्री को कर्म की अधिष्ठात्री देवी नियुक्त किया । _________________________________________

गायत्री को वेदों की माता कहा जाता है।
.. कहते हैं गायत्री की व्याख्या करने के लिए ही ब्रह्मा ने 4 वेदों की रचा की थी। 

इन वेदों से शास्त्र, दर्शन, ब्राह्मण ग्रन्थ, आरण्यक, सूत्र, उपनिषद, आदि का निर्माण हुआ।

इन्हीं-ग्रन्थों से शिल्प, वाणिज्य, शिक्षा, रसायन, वास्तु और संगीत आदि 64 कलाओं का निर्माण हुआ। 
इस प्रकार गायत्री समस्त ज्ञान विज्ञान की जननी हुई।

 जिस प्रकार बीज में विशालकाय पीपल का वृक्ष छिपा होता है ठीक वैसे ही गायत्री मन्त्र के 24 अक्षरों में संसार का पूरा ज्ञान छिपा है। 
यद्यपि गायत्री एक वैदिक छन्द का नाम है ।

परन्तु परवर्ती साहित्य में यह एक मन्त्र रूप में प्रकट हुआ ।

 गायत्री का शाब्दिक अर्थ :- गायन शक्ति । 
विदित हो कि  वाणी का सौम्य रूप गायन अथवा पद्य ही है । और यही सृष्टि का आदि रूप है ।

विचार करो ! 
जब एक शिशु का  प्रसव (जन्म) होता है !
तब वह भी स्वरों के आलापमयी प्रवाह के रूप में रुदन करता है । अत: पद्य गेय है । 

वेदौं का प्रारम्भिक रूप भी पद्य ही है । 

मनुष्यों की वाणी की प्रखरता उसके ज्ञान का प्रतिबिम्ब है ।
सूर्य का रवि विशेषण रूप ध्वन्यात्मक है ।

ओ३म् भी सूर्य का वाचक रहा है ।
मिश्र की हैमेटिक संस्कृति में दौनों शब्द आज भी उपस्थित है । (अमोन- रा )के रूप में ।

जगत और कुछ भी नहीं बल्कि गायत्री का ही ज्ञान मय विस्तार और सावित्री का कर्म मय विस्तार  है।
क्यों कर्म से ही सृष्टि उत्पन्न होती है .
सवित्र सूर्य का वाचक है क्यों वही प्राणीयों का सवन (प्रसवन) करता है | 

सर्व्वलोकप्रसवनात् सविता स तु कीर्त्त्यते । 
यतस्तद्देवता देवी सावित्रीत्युच्यते ततः । 
वेदप्रसवनाच्चापि सावित्री प्रोच्यते बुधैः ॥ 
 “ इति वह्निपुराणे ब्राह्मणप्रशंसानामाध्यायः ॥
 गायत्त्री ।  इति त्रिकाण्डशेषः ॥  

वस्तुत: ज्ञानऔर कर्म जीवन का सम्यक् रूप हैं ! 
_____________________

प्रतिदिन गायत्री मन्त्र का उच्चारण और जप करने से आत्मबल बढ़ता है ।

एकाग्रता बढ़ती है... और व्यक्ति अधिक शान्त होता जाता है।
यूं तो हजारों साल लम्बे सनातन धर्म में ऋषियों ने बहुत से प्रभावशाली मन्त्रों का अविष्कार किया है 
...ज्यादातर बीज मन्त्र ऐसी ध्वनियाँ होती हैं जिन्हें उचित तरीके से उच्चारित करने पर अदृश्य शक्तियां जागृत होती हैं ।

ठीक यही गायत्री मन्त्र के साथ भी है... इसके उच्चारण से भी शक्ति प्रकट होती है ।

विशेष  बात तो ये है कि इस मन्त्र के शब्दों का एक सुन्दर अर्थ भी विधमान है।

देखें--- शब्द अन्वय सहित अर्थ:-
ऊँ = प्लुत  स्वर जो आध्यात्म से पूर्ण 

शुक्रवार, 10 अप्रैल 2020

अहीर डकैट तो बनते हैं चोर नहीं !

प्रत्येक काल में इतिहास पूर्वाग्रहों से ग्रसित होकर लिखा जाता रहा है ; 

आधुनिक इतिहास हो या फिर प्राचीन इतिहास या पौराणिक आख्यानकों में 
वर्णित कल्पना रञ्जित कथाऐं !

अहीरों की निर्भीकता और  पक्षपात विरोधी प्रवृत्ति के कारण या 'कहें' उनका बागी प्रवृत्ति के कारण 
भारतीय पुरोहित वर्ग ने अहीरों को (Criminal tribe ) अापराधिक जन-जाति के रूप में तथा दुर्दान्त हत्यारों  और लूटेरों के रूप में भी वर्णित किया है। 

पता नहीं इतिहासकारों की कौन सी भैंस अहीरों ने चुरा ली थी  ।
विदित हो की यादवों ने अपने अधिकारों और अस्मिता के लिए दस्यु या डकैटी के तो अपनाया था ।

और डकैटी करना या डकैट होना  गरीबों की सम्पत्ति चुराना नहीं है ।

  यदि ऐसी होता तो महाभारत में दस्युओं की प्रसंशा नहीं की जाती ।
दस्यु वे विद्रोही थे जिन्होंने कभी भी किसी की अधीनता स्वीकार करके उसकी अनुचित कानून के माना हो 
ऐसे विद्रोही हर युग और हर समाज में अपने स्वाभिमान की रक्षा के लिए सदैव से बनते रहे हैं ।

और यह भी सर्वविदित है कि 
 इतिहास कार भी विशेष समुदाय वर्ग के ही थे ।
उस वर्ग के जो समाज पर अपना वर्चस्व स्थापित कर के उसके निम्न और मध्य वर्गों पर शासन करते थे ।

उनकी सुन्दर कन्याओं और स्त्रियों के अपनी वासना पूर्ति के लिए तलब कर लेते थे ।

'परन्तु अहीरों ने दासता स्वीकार 'न करके दस्यु बनना बहतर समझा !
क्यों की वीर अथवा यौद्धा कभी असमानता मूलक सामाजिक अव्यवस्थाओं से समझौता नहीं करके हैं ।

अहीरों के विषय में ऐसा केवल नकारात्मक ऐैतिहासिक विवरण पढ़ने वाले गधों से अधिक कुछ नहीं हैं।

अहीर क्रिमिनल ट्राइब कदापि  नही हैं अपितु विद्रोही ट्राइब अवश्य रही है ; वो भी अत्याचारी शासन व्यवस्थाओं  के खिलाफ ,
क्योंकि इतिहास भी शासन के प्रभाव में ही लिखा जाता था।

 और कोई शासक विद्रोहियों को सन्त तो कहेगा नहीं
और 'न ही उसको सम्मानित दर्जा देगा ।

 परन्तु जनता क्यूँ सच मान लेती है ये सारी काल्पनिक बाते यही समझ में नहीं आता  ? 

सम्भवत: जनता में भी वर्चस्व वादीयों की धाक होती है ।

 नकारात्मक रूप से ऐसी ऊटपेटांग बातें आजादी के बाद यादवों के बारे में वर्ण-व्यवस्था के अनुमोदकों ने ही पूर्व-दुराग्रहों से ग्रसित होकर लिखीं ।
क्यों की उन्हें उनसे खतरा था की ये तो सबको समानता के पक्षधर हैं तो हमारी स्वार्थ वत्ता कैसे सिद्ध होती रहेंगी ?

परन्तु यथार्थोन्मुख सत्य तो ये है कि यादवों ने ना कभी कोई  अापराधिक कार्य अपने स्वार्थ या अनुचित माँगों को मनवाने के लिए किया हो !
 कोई तोड़ फोड़ कभी  की हो ! और ना ही -गरीबों की -बहिन बेटीयों  को सताया हो ।
गरीबों के अपनी हमकदम अपना भाई माना 

केवल कुकर्मीयों , व्यभिचारीयों के खिलाफ विद्रोह अवश्य किया, वो भी हथियार बन्ध होकर ,
यादवों का विद्रोह शासन और उस  शासक के खिलाफ रहा हमेशा से , जिसने समाज का शोषण किया ना की आम लोगों के खिलाफ !

जनता को सोचना-समझना चाहिए ! न कि बोगस  लोगो के कहने पर विश्वास करने चाहिए !

जिस प्रकार से आज समाज में अहीरों के खिलाफ सभी रूढ़ि वादी समुदाय एक जुट हो गये हैं ।
और उन्हें घेरने की कोशिश करते हैं 
नि: सन्देह यह भविष्य के लिए शुभ संकेत नहीं है 

क्यों की हर क्रिया की प्रतिक्रियाऐं शाश्वत हैं ।
जो धूल तो ठोकर मार कर यह सोचते हैं की हम बादशह हैं तो वह धूल उन्हीं के सिर पर बैठती है ।

जय श्री कृष्णाय नम  !
समर्पण उनको  जो अपनी बेवाक -विचार धारा के लिए किसी से समझौता नहीं करते हैं ।
वञ्चित समाज के उत्थान में अहर्निश संघर्ष करने वाले 
साम्यवादी मसीहा हैं ! 

प्रस्तुति-करण :- यादव योगेश कुमार 'रोहि'
ग्राम-आज़ादपुर 
पत्रालय- पहाड़ीपुर
 जनपद- अलीगढ़---उ०प्र० 8077160219