रविवार, 22 मार्च 2026

पद्मपुराण सृष्टिखण्ड अध्याय (१७) का मूल व हिन्दी अनुवाद-

पद्मपुराणम्/खण्डः १ (सृष्टिखण्डम्)अध्यायः १७

← अध्यायः (१७)पद्मपुराण-

               "भीष्म-उवाच।
तस्मिन्यज्ञे किमाश्चर्यं तदासीद्द्विजसत्तम।
कथं रुद्रःस्थितस्तत्र विष्णुश्चापि सुरोत्तमः।१।

आभीर:पुत्री गायत्र्या किं कृतं तत्र पत्नीत्वे स्थितया तया।
आभीरा: किं सुवृत्तज्ञैर्ज्ञात्वा तैश्च कृतं मुने।२।

एतद्वृत्तं समाचक्ष्व यथावृत्तं यथाकृतम्।
आभीरैर्ब्राह्मणाचापि ममैतत्कौतुकं महत्।३।

       "पुलस्त्य उवाच।
तस्मिन्यज्ञे यदाश्चर्यं वृत्तमासीन्नराधिप।
कथयिष्यामि तत्सर्वं शृणुष्वैकमना नृप।४।

रुद्रस्तु महदाश्चर्यं कृतवान्वै सदो गतः।
निन्द्यरूपधरो देवस्तत्रायाद्द्विजसन्निधौ।५।

विष्णुना न कृतं किञ्चित्प्राधान्ये स यतःस्थितः।
नाशं तु गोपकन्याया ज्ञात्वा गोपकुमारकाः।६।

गोप्यश्च तास्तथा सर्वा आगता ब्रह्मणोन्तिकम्।
दृष्ट्वा तां मेखलाबद्धां यज्ञसीमव्यस्थिताम्।७।

हा पुत्रीति तदा माता पिता हा पुत्रिकेति च।
स्वसेति बान्धवाः सर्वे सख्यः सख्येन हासखि।८।

केन त्वमिह चानीता अलक्तांका तु सुन्दरी।
शाटीं निवृत्तांकृत्वा तु केन युक्ता च कम्बली।९।

केन चेयं जटा पुत्रि रक्तसूत्रावकल्पिता।
एवंविधानि वाक्यानि श्रुत्वोवाच स्वयंहरिः।१०।

इह चास्माभिरानीता पत्न्यर्थं विनियोजिता।
ब्रह्मणालम्बिता बाला प्रलापं माकृथास्त्विह।११।

पुण्या चैषा सुभाग्या च सर्वेषां कुलनन्दिनी।
पुण्या चेन्न भवत्येषा कथमागच्छते सदः।१२।

एवं ज्ञात्वा महाभागन त्वं शोचितुमर्हसि।
कन्यैषा ते महाभागा प्राप्ता देवं विरिंचनम्।१३।

योगिनो योगयुक्ता ये ब्राह्मणा वेदपारगाः।
न लभन्ते प्रार्थयन्तस्तां गतिं दुहिता गता।१४।

  • धर्मवन्तं सदाचारं भवन्तं धर्मवत्सलम्।

मया ज्ञात्वा ततः कन्या दत्ताचैषा विरञ्चये।१५।

अनया-आभीरकन्याया तारितो गच्छ! *दिव्यान्लोकान्महोदयान्।
युष्माकं च कुले चापि देवकार्यार्थसिद्धये।१६।

  • अवतारं करिष्येहं सा क्रीडा तु भविष्यति।

यदा नन्दप्रभृतयो ह्यवतारं धरातले।१७।

करिष्यन्ति तदा चाहं वसिष्ये तेषु मध्यतः।
युष्माकं कन्यकाः सर्वा वसिष्यन्ति मया सह।१८।

तत्र दोषो न भविता न द्वेषो न च मत्सरः।
करिष्यन्ति तदा गोपा भयं च न मनुष्यकाः।१९।

न चास्याभविता दोषः कर्मणानेन कर्हिचित्।
श्रुत्वा वाक्यं तदा विष्णोःप्रणिपत्य ययुस्तदा।२०।

एवमेष वरो देव यो दत्तो भविता हि मे।
अवतारः कुलेस्माकं कर्तव्यो धर्मसाधनः।२१।

भवतो दर्शनादेव भवामः स्वर्गवासिनः।
शुभदा कन्यका चैषा तारिणी मे कुलैः सह।२२।

एवं भवतु देवेश वरदानं विभो तव।
अनुनीतास्तदा गोपाः स्वयं देवेन विष्णुना।२३।

ब्रह्मणाप्येवमेवं तु वामहस्तेन भाषितम्।
त्रपान्विता दर्शने तु बन्धूनां वरवर्णिनी।२४।

कैरहं तु समाख्याता येनेमं देशमागताः।
दृष्ट्वा तु तांस्ततः प्राह गायत्री आभीरकन्यका।२५।

वामहस्तेन तान्सर्वान्प्राणिपातपुरःसरम्।
अत्र चाहं स्थिता मातर्ब्रह्माणं समुपागता।२६।

भर्ता लब्धो मया देवः सर्वस्याद्योजगत्पतिः।
नाहंशोच्या भवत्यातु न पित्रा न च बान्धवैः।२७।

सखीगणश्च मे यातु भगिन्यो दारकैः सह।
सर्वेषां कुशलं वाच्यं स्थितास्मि सह दैवतैः।२८।

गतेषु तेषु सर्वेषु गायत्री सा सुमध्यमा।
ब्रह्मणा सहिता रेजे यज्ञवाटं गता सती।२९।

याचितो ब्राह्मणैर्ब्रह्मा वरान्नो देहि चेप्सितान्।
यथेप्सितं वरं तेषां तदाब्रह्माप्ययच्छत।३०।

तया देव्या च गायत्र्या दत्तं तच्चानुमोदितम्।
सा तु यज्ञे स्थिता साध्वीदेवतानां समीपगा।३१।

दिव्यंवर्षशतं साग्रं स यज्ञो ववृधे तदा।
यज्ञवाटं कपर्दीतु भिक्षार्थं समुपागतः।३२।

बृहत्कपालं संगृह्य पञ्चमुण्डैरलंकृतः।
ऋत्विग्भिश्च सदस्यैश्च दूरात्तिष्ठन्जुगुप्सितः।३३।

कथं त्वमिह सम्प्राप्तो निन्दितो वेदवादिभिः।
एवं प्रोत्सार्यमाणोपि निन्द्यमानः स तैर्द्विजैः।३४।

उवाच तान्द्विजान्सर्वान्स्मितं कृत्वा महेश्वरः।
अत्र पैतामहे यज्ञे सर्वेषां तोषदायिनि।३५।

कश्चिदुत्सार्य तेनैव ऋतेमां द्विजसत्तमाः।
उक्तः स तैःकपर्दी तु भुक्त्वा चान्नंततो व्रज।३६।

कपर्दिना च ते उक्ता भुक्त्वा यास्यामि भो द्विजाः।
एवमुक्त्वा निषण्णः सकपालं न्यस्य चाग्रतः।३७।

तेषां निरीक्ष्य तत्कर्म चक्रे कौटिल्यमीश्वरः।
मुक्त्वा कपालं भूमौ तु तान्द्विजानवलोकयन्।३८।

उवाच पुष्करं यामि स्नानार्थं द्विजसत्तमाः।
तूर्णं गच्छेति तैरुक्तः स गतः परमेश्वरः।३९।

वियत्स्थितः कौतुकेन मोहयित्वा दिवौकसः।
स्नानार्थं पुष्करं याते कपर्दिनि द्विजातयः।४०।

कथं होमोत्र क्रियते कपाले सदसि स्थिते।
कपालान्तान्यशौचानि पुरा प्राह प्रजापतिः।४१।

विप्रोभ्यधात्सदस्येकः कपालमुत्क्षिपाम्यहं।
उद्धृतं तु सदस्येन प्रक्षिप्तं पाणिना स्वयम्।४२।

तावदन्यत्स्थितं तत्र पुनरेव समुद्धृतम्।
एवं द्वितीयं तृतीयं विंशतिस्त्रिंशदप्यहो।४३।

पञ्चाशच्च शतं चैव सहस्रमयुतं तथा।
एवं नान्तः कपालानां प्राप्यते द्विजसत्तमैः।४४।

नत्वा कपर्दिनं देवं शरणं समुपागताः।
पुष्करारण्यमासाद्य जप्यैश्च वैदिकैर्भृशम्।४५।

तुष्टुवुः सहिताः सर्वे तावत्तुष्टो हरः स्वयम्।
ततः सदर्शनं प्रादाद्द्विजानां भक्तितः शिवः।४६।

उवाच तांस्ततो देवो भक्तिनम्रान्द्विजोत्तमान्।
पुरोडाशस्य निष्पत्तिः कपालं न विना भवेत्।४७।

कुरुध्वं वचनं विप्राः भागः स्विष्टकृतो मम।
एवं कृते कृतं सर्वं मदीयं शासनं भवेत्।४८।

तथेत्यूचुर्द्विजाश्शम्भुं कुर्मो वै तव शासनम्।
कपालपाणिराहेशो भगवन्तं पितामहम्।४९।

वरं वरय भो ब्रह्मन्हृदि यत्ते प्रियं स्थितम्।
सर्वं तव प्रदास्यामि अदेयं नास्ति मे प्रभो।५० 1.17.50।

         "ब्रह्मोवाच।
न ते वरं ग्रहीष्यामि दीक्षितोहं सदःस्थितः।
सर्वकामप्रदश्चाहं यो मां प्रार्थयते त्विह।५१।

एवं वदन्तं वरदं क्रतौ तस्मिन्पितामहम्।
तथेति चोक्त्वा रुद्रः स वरमस्मादयाचत।५२।

ततो मन्वन्तरेतीते पुनरेव प्रभुः स्वयम्।
ब्रह्मोत्तरं कृतं स्थानं स्वयं देवेन शंभुना।५३।

चतुर्ष्वपि हि वेदेषु परिनिष्ठां गतो हि यः।
तस्मिन्काले तदा देवो नगरस्यावलोकने।५४।

सम्भाषणे द्विजानां तु कौतुकेन सदो गतः।
तेनैवोन्मत्तवेषेण हुतशेषे महेश्वरः।५५।

प्रविष्टो ब्रह्मणः सद्म दृष्टो देवैर्द्विजोत्तमैः।
प्रहसन्ति च केप्येनं केचिन्निर्भर्त्सयंति च।५६।

अपरे पान्सुभिः सिञ्चन्त्युन्मत्तं तं तथा द्विजाः।
लोष्टैश्च लगुडैश्चान्ये शुष्मिणो बलगर्विताः।५७।

प्रहरन्ति स्मोपहासं कुर्वाणा हस्तसंविदम्।
ततोन्ये वटवस्तत्र जटास्वागृह्य चान्तिकम्।५८।

पृच्छन्ति व्रतचर्यां तां केनैषा ते निदर्शिता।
अत्र वामास्त्रियः संति तासामर्थे त्वमागतः।५९।

केनैषा दर्शिता चर्या गुरुणा पापदर्शिना।
येनचोन्मत्तवद्वाक्यं वदन्मध्येप्रधावसि।६०।

शिश्नं मे ब्रह्मणो रूपं भगं चापि जनार्दनः।
उप्यमानमिदं बीजं लोकः क्लिश्नातिचान्यथा।६१।

मयायं जनितः पुत्रो जनितोनेन चाप्यहम्।
महादेवकृते सृष्टिः सृष्टा भार्या हिमालये।६२।

उमादत्ता तु रुद्रस्य कस्य सा तनया वद।
मूढा यूयं न जानीथ वदतां भगवांस्तु वः।६३।

ब्रह्मणा न कृता चर्या दर्शिता नैव विष्णुना।
गिरिशेनापि देवेन ब्रह्मवध्या कृतेन तु।६४।

कथंस्विद्गर्हसे देवं वध्योस्माकं त्वमद्य वै।
एवं तैर्हन्यमानस्तु ब्राह्मणैस्तत्र शंकरः।६५।

स्मितं कृत्वाब्रवीत्सर्वान्ब्राह्मणान्नृपसत्तम।
किं मां न वित्थ भो विप्रा उन्मत्तं नष्टचेतनम्।६६।

यूयं कारुणिकाः सर्वे मित्रभावे व्यवस्थिताः।
वदमानमिदं छद्म ब्रह्मरूपधरं हरम्।६७।

मायया तस्य देवस्य मोहितास्ते द्विजोत्तमाः।
कपर्दिनं निजघ्नुस्ते पाणिपादैश्च मुष्टिभिः।६८।

दण्डैश्चापि च कीलैश्च उन्मत्तवेषधारिणम्।
पीड्यमानस्ततस्तैस्तु द्विजैः कोपमथागमत्।६९।

ततो देवेन ते शप्ता यूयं वेदविवर्जिताः।
ऊर्ध्वजटाः क्रतुभ्रष्टाः परदारोपसेविनः।७०।

वेश्यायान्तु रता द्यूते पितृमातृविवर्जिताः।
न पुत्रः पैतृकं वित्तं विद्यां वापि गमिष्यति।७१।

सर्वे च मोहिताः सन्तु सर्वेंद्रियविवर्जिताः।
रौद्रीं भिक्षां समश्नंतु परपिण्डोपजीविनः।७२।

आत्मानं वर्तयन्तश्च निर्ममा धर्मवर्जिताः।
कृपार्पिता तु यैर्विप्रैरुन्मत्ते मयि सांप्रतम्।७३।

तेषां धनं च पुत्राश्च दासीदासमजाविकम्।
कुलोत्पन्नाश्च वै नार्यो मयि तुष्टे भवन्विह।७४।

एवं शापं वरं चैव दत्वान्तर्द्धानमीश्वरः।
गतो द्विजागते देवे मत्वा तं शंकरं प्रभुम्।७५।

अन्विष्यन्तोपि यत्नेन न चापश्यंत ते यदा।
तदा नियमसंपन्नाः पुष्करारण्यमागताः।७६।

स्नात्वा ज्येष्ठसरो विप्रा जेपुस्ते शतरुद्रियम्।
जाप्यावसाने देवस्तानशीररगिराऽब्रवीत्।७७।

अनृतं न मया प्रोक्तं स्वैरेष्वपि कुतःपुनः।
आगते निग्रहे क्षेमं भूयोपि करवाण्यहम्।७८।

शान्ता दांता द्विजा ये तु भक्तिमन्तो मयि स्थिराः।
न तेषां छिद्यते वेदो न धनं नापि सन्ततिः।७९।

अग्निहोत्ररता ये च भक्तिमन्तो जनार्दने।
पूजयन्ति च ब्रह्माणंतेजोराशिं दिवाकरम्।८०।

नाशुभं विद्यते तेषां येषां साम्ये स्थिता मतिः।
एतावदुक्त्वा वचनं तूष्णीं भूतस्तु सोऽभवत्।८१।

लब्ध्वा वरं सप्रसादं देवदेवान्महेश्वरात्।
आजग्मुः सहितास्सर्वे यत्र देवःपितामहः।८२।

विरिञ्चिं संहिताजाप्यैस्तोषयंतोऽग्रतःस्थिताः।
तुष्टस्तानब्रवीद्ब्रह्मा मत्तोपि व्रियतां वरः।८३।

ब्रह्मणस्तेनवाक्येन हृष्टाः सर्वे द्विजोत्तमाः।
को वरो याच्यतां विप्राः परितुष्टे पितामहे।८४।

अग्निहोत्राणि वेदाश्च शास्त्राणि विविधानि च।
सान्तानिकाश्च ये लोका वरदानाद्भवंतु नः।८५।

एवं प्रजल्पतां तत्र विप्राणां कोपमाविशत्।
के यूयं केत्र प्रवरा वयं श्रेष्ठास्तथापरे।८६।

नेतिनेति तथा विप्रा द्विजांस्तांस्तत्र संस्थितान्।
ब्रह्मोवाचाभिसंप्रेक्ष्य ब्राह्मणान्क्रोधपूरितान्।८७।

यस्माद्यूयं त्रिभिर्भागैः सभायां बाह्यतः स्थिताः।
तस्मादामूलिको गुल्मो ह्येको भवतु वोद्विजाः।८८।

उदासीनाः स्थिता ये तु उदासीना भवंतु ते।
सायुधाबद्धनिस्त्रिंशा योद्धुकामा व्यवस्थिताः।८९।

कौशिकीति गणो नाम तृतीयो भवतु द्विजाः।
त्रिधाबद्धमिदं स्थानं सर्वं युष्मद्भविष्यति।९०।

बाह्यतो लोकशब्देन प्रोच्यमानाः प्रजास्त्विह।
अविज्ञेयमिदं स्थानं विष्णुः पालयिता ध्रुवम्।९१।

मया दत्तं चिरस्थायि अभंगं चभविष्यति।
एवमुक्त्वा तदा ब्रह्मा समाप्तिंतामवैक्षत।९२।

ब्राह्मणाः सहितास्ते तु क्रोधामर्षसमन्विताः।
अतिथिं भोजयानाश्च वेदाभ्यासरतास्तु ते।९३।

एतच्च परमं क्षेत्रं पुष्करं ब्रह्मसंज्ञितम्।
तत्रस्था ये द्विजाः शांता वसंति क्षेत्रवासिनः।९४।

न तेषां दुर्लभं किंचिद्ब्रह्मलोके भविष्यति।
कोकामुखे कुरुक्षेत्रे नैमिषे ऋषिसंगमे।९५।

वाराणस्यां प्रभासे च तथा बदरिकाश्रमे।
गंगाद्वारे प्रयागे च गंगासागरसंगमे।९६।

रुद्रकोट्यां विरूपाक्षे मित्रस्यापि तथा वने।
तीर्थेष्वेतेषु सर्वेषु सिद्धिर्या द्वादशाब्दिका।९७।

प्राप्यते मानवैर्लोके षण्मासाद्राजसत्तम।
पुष्करे तु न संदेहो ब्रह्मचर्यमना यदि।९८।

तीर्थानां परमं तीर्थं क्षेत्राणामपि चोत्तमम्।
सदा तु पूजितं पूज्यैर्भक्तियुक्तैः पितामहे।९९।

अतः परं प्रवक्ष्यामिसावित्र्या ब्रह्मणा सह।
वादो यथानुभूतस्तु परिहासकृतो महान्।१००। 1.17.100।

सावित्रीगमने सर्वा-आगता देवयोषितः।
भृगोःख्यात्यां समुत्पन्नाविष्णुपत्नी यशस्विनी।१०१।

आमन्त्रिता सदा लक्ष्मीस्तत्रायाता त्वरान्विता।
मदिराच महाभागा योगनिद्रा विभूतिदा।१०२।

श्रीः कमलालयाभूतिः कीर्तिः श्रद्धा मनस्विनी।
पुष्टितुष्टिप्रदा या तु देव्या एताः समागताः।१०३।

सती या दक्षतनया उमेति पार्वती शुभा।
त्रैलोक्यसुन्दरी देवी स्त्रीणां सौभाग्यदायिनी।१०४।

जया च विजया चैव मधुच्छन्दामरावती।
सुप्रिया जनकान्ता च सावित्र्या मंदिरे शुभे।१०५।

गौर्या सह समायातास्सुवेषा भरणान्विताः।
पुलोमदुहिता चैव शक्राणी च सहाप्सराः।१०६।

स्वाहा चापि स्वधाऽऽयाता धूमोर्णा च वरानना।
यक्षी तु राक्षसी चैव गौरी चैव महाधना।१०७।

मनोजवा वायुपत्नी ऋद्धिश्च धनदप्रिया।
देवकन्यास्तथाऽऽयाता दानव्यो दनुवल्लभाः।१०८।

सप्तर्षीणां महापत्न्य ऋषीणां च वरांगनाः।
एवं भगिन्यो दुहिता विद्याधरीगणास्तथा।१०९।

राक्षस्यः पितृकन्याश्च तथान्या लोकमातरः।
वधूभिः सस्नुषाभिश्च सावित्री गन्तुमिच्छति।११०।

अदित्याद्यास्तथा सर्वा दक्षकन्यास्समागताः।
ताभिः परिवृता साध्वी ब्रह्माणी कमलालया।१११।

काचिन्मोदकमादाय काचिच्छूर्पं वरानना।
फलपूरितमादाय प्रयाता ब्रह्मणोंतिकम्।११२।

आढकीः सह निष्पावा गृहीत्वान्यास्तथापरा।
दाडिमानि विचित्राणि मातुलिंगानि शोभना।११३।

करीराणि तथा चान्या गृहीत्वा कमलानि च।
कौसुंभकं जीरकं च खर्जूरमपरा तथा।११४।

उत्तमान्यपरादाय नालिकेराणि सर्वशः।
द्राक्षयापूरितं काचित्पात्रंश्रृँगाटकंतथा।११५।

कर्पूराणि विचित्राणि जंबूकानि शुभानि च।
अक्षोटामलकान्गृह्य जम्बीराणि तथापरा।११६।

बिल्वानि परिपक्वानि चिपिटानि वरानना।
कार्पासतूलिकाश्चान्या वस्त्रं कौसुम्भकं तथा।११७।

एवमाद्यानि चान्यानि कृत्वा शूर्पे वराननाः।
सावित्र्यासहिताःसर्वाः संप्राप्ताःसहसाशुभाः।११८।

सावित्रीमागतां दृष्ट्वा भीतस्तत्र पुरन्दरः।
अधोमुखः स्थितोब्रह्मा किमेषा मांवदिष्यति।११९।

त्रपान्वितौ विष्णुरुद्रौ सर्वे चान्ये द्विजातयः।
सभासदस्तथा भीतास्तथा चान्ये दिवौकसः।१२०।

पुत्राःपौत्रा भागिनेया मातुला भ्रातरस्तथा।
ऋभवो नाम ये देवा देवानामपि देवताः।१२१।

वैलक्ष्येवस्थिताः सर्वे सावित्री किं वदिष्यति।
ब्रह्मपार्श्वे स्थिता तत्र किंतु वै गोपकन्यका।१२२।

मौनीभूता तु शृण्वाना सर्वेषां वदतां गिरः।
अद्ध्वर्युणा समाहूता नागता वरवर्णिनी।१२३।

शक्रेणान्याहृता-आभीरादत्ता सा विष्णुनास्वयम्।
अनुमोदिताचरुद्रेणपित्राऽदत्तास्वयं तथा।१२४।

कथं सा भविता यज्ञे समाप्तिं वा व्रजेत्कथम्।
एवं चिंतयतां तेषां प्रविष्टा कमलालया।१२५।

वृतो ब्रह्मासदस्यैस्तु ऋत्विग्भिर्दैवतैस्तथा।
हूयंते चाग्नयस्तत्र ब्राह्मणैर्वैदपारगैः।१२६।

पत्नीशालास्थिता गोपी सैणश्रृँगा समेखला।
क्षौमवस्त्रपरीधाना ध्यायंती परमं पदम्।१२७।

पतिव्रता पतिप्राणा प्राधान्ये च निवेशिता।
रूपान्विता विशालाक्षी तेजसा भास्करोपमा।१२८।

द्योतयन्ती सदस्तत्र सूर्यस्येव यथा प्रभा।
ज्वलमानं तथा वह्निं श्रयन्ते ऋत्विजस्तथा।१२९।

पशूनामिह गृह्णानाभागं स्वस्व चरोर्मुदा।
यज्ञभागार्थिनो देवा विलम्बाद्ब्रुवते तदा।१३०।

कालहीनं न कर्तव्यं कृतं न फलदं यतः।
वेदेष्वेवमधीकारो दृष्टःसर्वैर्मनीषिभिः।१३१।

प्रावर्ग्ये क्रियमाणे तु ब्राह्मणैर्वेदपारगैः।
क्षीरद्वयेन संयुक्त शृतेनाध्वर्युणा तथा।१३२।

उपहूतेनागते नचाहूतेषु द्विजन्मसु।
क्रियमाणे तथाभक्ष्ये दृष्ट्वा देवी रुषान्विता।१३३।

उवाच देवी ब्रह्माणं सदोमध्ये तु मौनिनम्।
किमेतद्युज्यते देव कर्तुमेतद्विचेष्टितम्।१३४।

मां परित्यज्य यत्कामात्कृतवानसि किल्बिषम्।
नतुल्यापादरजसा ममैषा या शिरः कृता।१३५।

यद्वदन्ति जनास्सर्वे संगताः सदसि स्थिताः।
आज्ञामीश्वरभूतानां तां कुरुष्व यदीच्छसि।१३६।

भवता रूपलोभेन कृतं लोकविगर्हितम्।
पुत्रेषु नकृतालज्जा पौत्रेषुचन ते प्रभो।१३७।

कामकारकृतं मन्य एतत्कर्मविगर्हितम्।
पितामहोसि देवानामृषीणां प्रपितामहः।१३८।

कथं न ते त्रपा जाता आत्मनःपश्यतस्तनुम्।
लोकमध्येकृतं हास्यमहं चापकृता प्रभो।१३९।

यद्येष ते स्थिरो भावस्तिष्ठ देव नमोस्तुते।
अहंकथंसखीनांतु दर्शयिष्यामि वैमुखम्।१४०।

भर्त्रा मे विधृता पत्नी कथमेतदहं वदे।
          "ब्रह्मोवाच।
ऋत्विग्भिस्त्वरितश्चाहं दीक्षाकालादनंतरम्।१४१।

पत्नीं विना न होमोत्र शीघ्रं पत्नीमिहानय।
शक्रेणैषा समानीता दत्तेयं मम विष्णुना।१४२।

गृहीता च मया सुभ्रु क्षमस्वैतं मया कृतम्।
न चापराधं भूयोन्यं करिष्ये तव सुव्रते।१४३।

पादयोः पतितस्तेहं क्षमस्वेह नमोस्तुते।
        "पुलस्त्य उवाच।
एवमुक्ता तदा क्रुद्धा ब्रह्माणं शप्तुमुद्यता।१४४।

यदि मेस्ति तपस्तप्तं गुरवो यदि तोषिताः।
सर्वब्रह्मसमूहेषु स्थानेषु विविधेषु च।१४५।

नैव ते ब्राह्मणाः पूजां करिष्यंति कदाचन।
ॠते तु कार्तिकीमेकां पूजां सांवत्सरीं तव।१४६।

करिष्यन्ति द्विजाः सर्वे मर्त्या नान्यत्र भूतले।
एतद्ब्रह्माणमुक्त्वाह शतक्रतुमुपस्थितम्।१४७।

भोभोः! शक्र त्वयानीता आभीरी ब्रह्मणोन्तिकम्।
यस्मात्ते क्षुद्रकंकर्मतस्मात्वं लप्स्यसे फलम्।१४८।

यदा संग्राममध्ये त्वं स्थाता शक्र भविष्यसि।
तदा त्वं शत्रुभिर्बद्धो नीतः परमिकां दशाम्।१४९।

अकिञ्चनो नष्टसत्वः शत्रूणां नगरे स्थितः।
पराभवं महत्प्राप्य न चिरादेव मोक्ष्यसे।१५०।1.17.150।

शक्रं शप्त्वा तदा देवी विष्णुं वाक्यमथाब्रवीत्।
भृगुवाक्येन ते जन्म यदा मर्त्ये भविष्यति।१५१।

भार्यावियोगजं दुःखं तदा त्वं तत्र भोक्ष्यसे।
हृतातेशत्रुणा पत्नी परे पारो महोदधेः।१५२।

न च त्वं ज्ञास्यसे नीतां शोकोपहतचेतनः।
भ्रात्रा सह परं कष्टामापदं प्राप्य दुःखितः।१५३।

यदा यदुकुले जातः•★कृष्णसंज्ञो भविष्यसि।
पशूनां दासतां प्राप्य चिरकालं भ्रमिष्यसि।१५४।

तदाह रुद्रं कुपिता यदा दारुवने स्थितः।
तदा त ॠषयः क्रुद्धाःशापं दास्यन्तिवै हर।१५५।

भोभोः !कापालिक क्षुद्र स्त्रीरस्माकं जिहीर्षसि।
तदेतद्दर्पितं तेद्य भूमौ लिङ्गंपतिष्यति।१५६।

विहीनः पौरुषेण त्वं मुनिशापाच्च पीडितः।
गङ्गाद्वारेस्थिता पत्नी सा त्वामाश्वासयिष्यति।१५७।

अग्ने त्वं सर्वभक्षोसि पूर्वं पुत्रेण मे कृतः।
भृगुणा धर्मनित्येन कथं दग्धं दहाम्यहम्।१५८।

जातवेदस्स रुद्रस्त्वां रेतसा प्लावयिष्यति।
अमेध्येषु च तेजिह्वा अधिकं प्रज्वलिष्यति।१५९।

ब्राह्मणानृत्विजः सर्वान्सावित्रीवैशशाप ह।
प्रतिग्रहार्थाग्निहोत्रोवृथाटव्याश्रयास्तथा।१६०।

सदा तीर्थानि क्षेत्राणि लोभादेव भजिष्यथ।
परान्नेषु सदातृप्ता अतृप्तास्स्वगृहेषु च।१६१।

अयाज्ययाजनं कृत्वा कुत्सितस्य प्रतिग्रहम्।
वृथाधनार्जनं कृत्वा व्ययं चैव तथा वृथा।१६२।

प्रेतानां तेन प्रेतत्वं भविष्यति न संशयः।
एवं शक्रं तथा विष्णुं रुद्रं वै पावकं तथा।१६३।

ब्रह्माणं ब्राह्मणांश्चैव सर्वांस्तानाशपद्रुषा।
शापं दत्वा तथातेषां निष्क्रांता सदसस्तथा।१६४।

ज्येष्ठं पुष्करमासाद्य तदासा च व्यवस्थिता।
लक्ष्मींप्राह सतीं तां चशक्रभार्यां वराननाम्।१६५।

युवतीस्तास्तथोवाच नात्र स्थास्यामि सन्सदि।
तत्रचाहं गमिष्यामि यत्रश्रोष्ये न च ध्वनिम्।१६६।

ततस्ताः प्रमदाः सर्वाः प्रयाताः स्वनिकेतनम्।
सावित्री कुपिता तासामपि शापाय चोद्यता।१६७।

यस्मान्मां तु परित्यज्य गतास्ता देवयोषितः।
तासामपि तथा शापंप्रदास्येकुपिता भृशम्।१६८।

नैकत्रवासो लक्ष्म्यास्तु भविष्यतिकदाचन।
क्षुद्रा सा चलचित्ता चमूर्खेषु चवसिष्यति।१६९।

म्लेच्छेषु पार्वतीयेषु कुत्सिते कुत्सिते तथा।
मूर्खेषु चावलिप्तेषु अभिशप्ते दुरात्मनि।१७०।

एवंविधे नरे स्यात्ते वसतिःशापकारिता।
शापं दत्वाततस्तस्या इन्द्राणीमशपत्ततदा।१७१।

ब्रह्महत्या गृहीतेंद्रे पत्यौ तेदुःखभागिनि।
नहुषापहृते राज्ये दृष्ट्वा त्वांयाचयिष्यति।१७२।

अहमिन्द्रः कथं चैषा नोपस्थास्यति बालिशा।
सर्वान्देवान्हनिष्यामि न लप्स्येहं शचीं यदि।१७३।

नष्टा त्वं च तदा त्रस्ता वाक्पतेर्दुःखिता गृहे।
वसिष्यसे दुराचारे मम शापेन गर्विते।१७४।

देवभार्यासु सर्वासु तदा शापमयच्छत।
न चापत्यकृतां प्रीतिमेताः सर्वा लभिष्यथ।१७५।

दह्यमाना दिवारात्रौ वंध्याशब्देन दूषिताः।
गौर्य्यप्येवं तदा शप्ता सावित्र्या वरवर्णिनी।१७६।

रुदमाना तु सा दृष्टा विष्णुना च प्रसादिता।
मा रोदीस्त्वंविशालाक्षि एह्यागच्छ सदाशुभे।१७७।

प्रविश्य च सभां देहि मेखलां क्षौमवाससी।
गृहाण दीक्षां ब्रह्माणिपादौ च प्रणमामि ते।१७८।

एवमुक्ताऽब्रवीदेनं न करोमि वचस्तव।
तत्रचाहं गमिष्यामि यत्रश्रोष्ये न वै ध्वनिम्।१७९।

एतावदुक्त्वा सारुह्य तस्मात्स्थानद्गिरौ स्थिता।
विष्णुस्तदग्रतःस्थित्वाबध्वा च करसम्पुटं।१८०।

तुष्टाव प्रणतो भूत्वा भक्त्या परमयास्थितः।
       "विष्णुरुवाच।
सर्वगा सर्वभूतेषु द्रष्टव्या सर्वतोद्भुता।१८१।

सदसच्चैव यत्किंचिद्दृश्यं तन्न विना त्वया।
तथापियेषु स्थानेषु द्रष्टव्या सिद्धिमीप्सुभिः।१८२।

स्मर्तव्या भूमिकामैर्वा तत्प्रवक्ष्यामि तेग्रतः।
सावित्री पुष्करेनाम तीर्थानां प्रवरे शुभे।१८३।

वाराणस्यां विशालाक्षी नैमिषे लिंगधारिणी।
प्रयागे ललितादेवी कामुका गन्धमादने।१८४।

मानसे कुमुदा नाम विश्वकाया तथाम्बरे।
गोमन्ते गोमती नाम मन्दरेकामचारिणी।१८५।

मदोत्कटा चैत्ररथे जयन्ती हस्तिनापुरे।
कान्यकुब्जे तथा गौरीरम्भा मलयपर्वते।१८६।

एकाम्रके कीर्तिमती विश्वा विश्वेश्वरी तथा।
कर्णिके पुरुहस्तेति केदारे मार्गदायिका।१८७।

नन्दा हिमवतः पृष्टे गोकर्णे भद्रकालिका।
स्थाण्वीश्वरे भवानी तु बिल्वकेबिल्वपत्रिका।१८८।

श्रीशैले माधवीदेवी भद्राभद्रेश्वरी तथा।
जया वराहशैले तु कमलाकमलालये।१८९।

रुद्रकोट्यां तुरुद्राणी काली कालञ्जरे तथा।
महालिंगे तु कपिला कर्कोटे मंगलेश्वरी।१९०।

शालिग्रामे महादेवी शिवलिंगेजलप्रिया।
मायापुर्यां कुमारीतु सन्तानेललितातथा।१९१।

उत्पलाक्षी सहस्राक्षे हिरण्याक्षे महोत्पला।
गयायां मंगला नाम विमला पुरुषोत्तमे।१९२।

विपाशायाममोघाक्षी पाटला पुण्यवर्द्धने।
नारायणी सुपार्श्वे तु त्रिकूटे भद्रसुंदरी।१९३।

विपुले विपुला नाम कल्याणी मलयाचले।
कोटवी कोटितीर्थे तु सुगंधा माधवीवने।१९४।

कुब्जाम्रके त्रिसन्ध्या तु गंगाद्वारे हरिप्रिया।
शिवकुण्डे शिवानंदा नन्दिनी देविकातटे।१९५।

रुक्मिणी द्वारवत्यां तु राधा वृन्दावने तथा।
देवकी मथुरायां तु पाताले परमेश्वरी।१९६।

चित्रकूटे तथा सीता विंध्ये विंध्यनिवासिनी।
सह्याद्रावेकवीरा तु हरिश्चन्द्रे तु चन्द्रिका।१९७।

रमणा रामतीर्थे तु यमुनायां मृगावती।
करवीरे महालक्ष्मी रुमादेवी विनायके।१९८।

अरोगा वैद्यनाथे तु महाकाले महेश्वरी।
अभया पुष्पतीर्थे तु अमृता विंध्यकन्दरे।१९९।

माण्डव्ये माण्डवी देवी स्वाहा माहेश्वरे पुरे।
वेगले तु प्रचण्डाथ चण्डिकामरकण्टके।२००। 1.17.200।

सोमेश्वरे वरारोहा प्रभासे पुष्करावती।
देवमाता सरस्वत्यांपारापारे तटे स्थिता।२०१।

महालये महापद्मापयोष्ण्यां पिंगलेश्वरी।
सिंहिका कृतशौचे तु कार्तिकेये तु शंकरी।२०२।

उत्पलावर्तके लोला सुभद्रा सिन्धुसंगमे।
उमा सिद्धवने लक्ष्मीरनंगा भरताश्रमे।२०३।

जालन्धरे विश्वमुखी तारा किष्किन्धपर्वते।
देवदारुवने पुष्टिर्मेधा काश्मीरमण्डले।२०४।

भीमा देवी हिमाद्रौ च तुष्टिर्वस्त्रेश्वरे तथा।
कपालमोचने श्रद्धा माता कायावरोहणे।२०५।

शङ्खोद्धारे ध्वनिर्नाम धृतिःपिण्डारके तथा।
काला तु चन्द्रभागायामच्छोदे सिद्धिदायिनी।२०६।

वेणायाममृता देवी वदर्यामूर्वशी तथा।
औषधी चोत्तरकुरौ कुशद्वीपे कुशोदका।२०७।

मन्मथा हेमकूटे तु कुमुदे सत्यवादिनी।
अश्वत्थेवन्दनीया तु निधिर्वै श्रवणालये।२०८।

गायत्री वेदवदने पार्वती शिवसन्निधौ।
देवलोके तथेंद्राणी ब्रह्मास्ये तु सरस्वती।२०९।

सूर्यबिम्बे प्रभानाम मातॄणां वैष्णवी तथा।
अरुन्धती सतीनां तु रामासु च तिलोत्तमा।२१०।

चित्रे ब्रह्मकला नाम शक्तिः सर्वशरीरिणां।
एतद्भक्त्या मया प्रोक्तं नामाष्टशतमुत्तमं।२११।

अष्टोत्तरं च तीर्थानां शतमेतदुदाहृतं।
यो जपेच्छ्रुणुयाद्वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते।२१२।

येषु तीर्थेषु यः कृत्वा स्नानं पश्येन्नरोत्तमः।
सर्वपापविनिर्मुक्तः कल्पं ब्रह्मपुरे वसेत्।२१३।

नामाष्टकशतं यस्तु श्रावयेद्ब्रह्मसन्निधौ।
पौर्णमास्याममायां वा बहुपुत्रो भवेन्नरः।२१४।

गोदाने श्राद्धदाने वा अहन्यहनि वा पुनः।
देवार्चनविधौ शृण्वन्परं ब्रह्माधिगच्छति।२१५।

एवं स्तुवंतं सावित्री विष्णुं प्रोवाच सुव्रता।
सम्यक्स्तुता त्वया पुत्र त्वमजय्योभविष्यसि।२१६।

अवतारे सदारस्त्वं पितृमातृषु वल्लभः।
इह चागत्य यो मां तु स्तवेनानेन संस्तुयात्।२१७।

सर्वपापविनिर्मुक्तः परं स्थानं गमिष्यति।
गच्छयज्ञं विरिञ्चस्य समाप्तिं नय पुत्रक।२१८।

कुरुक्षेत्रे प्रयागे च भविष्ये चान्नदायिनी।
समीपगा स्थिता भर्त्तुःकरिष्ये तव भाषितम्।२१९।

एवमुक्तो गतो विष्णुर्ब्रह्मणः सद उत्तम्।
गतायामथ सावित्र्यां गायत्री वाक्यमब्रवीत्।२२०।

शृण्वन्तु वाक्यमृषयो मदीयं भर्तृसन्निधौ।
यदिदं वच्म्यहं तुष्टा वरदानाय चोद्यता।२२१।

ब्रह्माणं पूजयिष्यंति नरा भक्तिसमन्विताः।
तेषां वस्त्रं धनंधान्यं दाराःसौख्यं धनानि च।२२२।

अविच्छिन्नं तथा सौख्यं गृहे वै पुत्रपौत्रकम्।
भुक्त्वासौ सुचिरं कालमंते मोक्षं गमिष्यति।२२३।

      "पुलस्त्य उवाच।
ब्रह्माणं च प्रतिष्ठाप्य सर्वयत्नैर्विधानतः।
यत्पुण्यफलमाप्नोति तदेकाग्रमनाः शृणु।२२४।

सर्वयज्ञ तपो दान तीर्थ वेदेषु यत्फलम्।
तत्फलं कोटिगुणितं लभेतैतत्प्रतिष्ठया।२२५।

पौर्णमास्युपवासं तु कृत्वा भक्त्या नराधिप।
अनेन विधिना यस्तु विरिञ्चिं पूजयेन्नरः।२२६।

प्रतिपदि महाबाहो स याति ब्रह्मणः पदम्।
विरिञ्चिं वासुदेवं तु ऋत्विग्भिश्च विशेषतः।२२७।

कार्तिके मासि देवस्य रथयात्रा प्रकीर्तिता।
यांकृत्वावामानवाभक्त्यासंयान्तिब्रह्मलोकताम्।२२८।

कार्तिके मासि राजेंद्र पौर्णमास्यां चतुर्मुखम्।
मार्गेण ब्रह्मणा सार्द्धं सावित्र्या च परंतप।२२९।

भ्रामयेन्नगरं सर्वं नानावाद्यसमन्वितः।
स्नपयेद्भ्रमयित्वा तु सलोकं नगरं नृप।२३०।

ब्राह्मणान्भोजयित्वाग्रे शाण्डिलेयं प्रपूज्य च।
आरोपयेद्रथे देवं पुण्यवादित्रनिःस्वनैः।२३१।

रथाग्रे शाण्डिलीपुत्रं पूजयित्वा विधानतः।
ब्राह्मणान्वाचयित्वातु कृत्वा पुण्याहमङ्गलम्।२३२।

देवमारोपयित्वा च रथे कुर्यात्प्रजागरं।
नानाविधैः प्रेक्षणिकैर्ब्रह्मघौषैश्च पुष्कलैः।२३३।

कृत्वा प्रजागरं देवं प्रभाते ब्राह्मणान्नृप।
भोजयित्वा यथाशक्ति भक्ष्यभोज्यैरनेकशः।२३४।

पूजयित्वा जनं धीर मंत्रेण विधिवन्नृप।
आज्येन तु महाबाहो पयसा पायसेन च।२३५।

ब्राह्मणान्वाचयित्वा तु स्वस्त्या तु विधिवन्नृप।
कृत्वा पुण्याहशब्दं च तद्रथं भ्रामयेत्पुरे।२३६।

विप्रैश्चतुर्वेदविद्भिर्भ्रामयेद्ब्रह्मणो रथम्।
बह्वृवृचाथर्वणैर्वीरछन्दोगाध्वर्युभिस्तथा।२३७।

भ्रामयेद्देवदेवस्य सुरश्रेष्ठस्य तं रथं।
प्रदक्षिणं पुरं सर्वं मार्गेण सुसमेन तु।२३८।

न वोढव्यो रथो वीर रूद्रेण हितमिच्छता।
न चारोहेद्रथं प्राज्ञो मुक्त्वैकं भोजकं नृपः।२३९।

ब्रह्मणो दक्षिणे पार्श्वे गायत्रीं स्थापयेन्नृप।
भोजकं वामपार्श्वे तुपुरतःपंङ्कजं न्येसेत्।२४०।

एवं तूर्यनिनादैस्तु शङ्ख शब्दैश्च पुष्कलैः।
भ्रामयित्वा रथं वीर पुरं सर्वं प्रदक्षिणम्।२४१।

स्वस्थाने स्थापयेद्देवं दत्वा नीराजनं बुधः।
यएवं कुरुते यात्रां यो वा भक्त्यापिपश्यति।२४२।

रथं वा कर्षयेद्यस्तु स गच्छेद्ब्रह्मणः पदं।

  • कार्तिके मास्यमावास्यां यश्च दीपप्रदीपनं।२४३।


शालायां ब्रह्मणः कुर्यात्स गच्छेत्परमं पदम्।
गन्धपुष्पैर्नवैर्वस्त्रैरात्मानं पूजयेत्तु यः।२४४।

तस्यां प्रतिपदायां तु स गच्छेद्ब्रह्मणः पदम्।
महापुण्यातिथिरियं *-बलिराज्यप्रवर्तिनी।२४५।

ब्रह्मणः सुप्रिया नित्यं बालेयी परिकीर्तिता।
ब्रह्माणं पूजयेद्योऽस्यामात्मानं च विशेषतः।२४६।

स याति परमं स्थानं विष्णोरमिततेजसः।
चैत्रे मासि महाबाहो पुण्या प्रतिपदां वरा।२४७।

तस्यां यः श्वपचं स्पृष्ट्वा स्नानं कुर्यान्नरोत्तमः।
न तस्य दुरितं किंचिन्नाधयो व्याधयो नृप।२४८।

भवन्ति कुरुशार्दूल तस्मात्स्नानं समाचरेत्।
दिव्यं नीराजनंतद्धि सर्वरोगविनाशनं।२४९।

गोमहिष्यादि यत्किंचित्तत्सर्वं कर्षयेन्नृप।
तेन वस्त्रादिभिः सर्वैस्तोरणंबाह्यतो न्यसेत्।२५०।1.17.250।


ब्राह्मणानां तथा भोज्यं कुर्यात्कुरुकुलोद्वह।
तिस्रो ह्येताः पुरा प्रोक्तास्तिथयः कुरुनन्दन।२५१।

कार्तिकाश्वयुजे मासि चैत्रेमासि तथा नृप।
स्नानं दानं शतगुणं कार्त्तिके या तिथिर्नृप।२५२।

बलिराज्ञस्तु शुभदा पशूनां हितकारिणी।
         "गायत्र्युवाच।
यदुक्तं तु तया वाक्यं सावित्र्या कमलोद्भवं।२५३।

न तु ते ब्राह्मणाः पूजां करिष्यन्ति कदाचन।
मदीयं तु वचःश्रुत्वा ये करिष्यन्ति चार्चनं।२५४।

इह भुक्त्वा तु भोगांस्ते परत्र मोक्षभागिनः।
एतां ज्ञात्वा परां दृष्टिं वरं तुष्टः प्रयच्छति।२५५।

शक्राहं ते वरं दास्ये संग्रामे शत्रुनिग्रहे।
तदा ब्रह्मा मोचयिता गत्वा शत्रुनिकेतनम्।२५६।

स्वपुरं लप्स्यसे नष्टं शत्रुनाशात्परां मुदं।
अकंटकं महद्राज्यं त्रैलोक्ये ते भविष्यति।२५७।

मर्त्यलोके यदा विष्णो अवतारं करिष्यसि।
भ्रात्रा सह परं दुःखं स्वभार्याहरणादिजं।२५८।

हत्वा शत्रुं पुनर्भार्यां लप्स्यसे सुरसन्निधौ।
गृहीत्वातां पुनाराज्यं कृत्वा स्वर्गंगमिष्यसि।२५९।

एकादशसहस्राणि वर्षाणां च पुनर्दिवं।
ख्यातिस्ते विपुला लोके अनुरागं जनैस्सह।२६०।

सान्तानिकानाम तेषां लोका स्थास्यन्ति भाविताः।
त्वया ते तारिता देव रामरूपेण मानवाः।२६१।

गायत्री तु तदा रुद्रंवरदा प्रत्यभाषत।
पतितेपिच ते लिंगे पूजां कुर्वंति ये नराः।२६२।

ते पूताः पुण्यकर्माणः स्वर्गलोकस्य भागिनः।
न तां गतिं चाग्निहोत्रे न क्रतौ हुतपावके।२६३।

यां गतिं मनुजा यांति तव लिंगस्य पूजनात्।
गंगातीरे सदा लिंगं बिल्बपत्रेण ये तव।२६४।

पूजयिष्यंति सुप्राता रुद्रलोकस्य भागिनः।
प्राप्यापि शर्वभक्तत्वमग्ने त्वं भव पावनः।२६५।

त्वयि प्रीते सुराः सर्वे प्रीता वै नात्र संशयः।
त्वन्मुखेन हविर्देवैः प्रीताः प्रीते त्वयिध्रुवम्।२६६।

भुञ्जते नात्र सन्देहो वेदोक्तं वचनं यथा।
गायत्री ब्राह्मणांस्तांश्च सर्वांश्चैवाब्रवीदिदं।२६७।

युष्माकं प्रीणनं कृत्वा सर्वतीर्थेषु मानवाः।
पदं सर्वे गमिष्यंति वैराजाख्यं न संशयः।२६८।

अन्नप्रकारान्विविधान्दत्वा दानान्यनेकशः।
श्राद्धेषु प्रीणनं कृत्वा देवदेवा भवन्ति ते।२६९।

ये च वै ब्राह्मणश्रेष्ठास्तेषामास्ये दिवौकसः।
भुञ्जते च हविः क्षिप्रं कव्यं चैवपितामहाः।२७०।

यूयं हि धारणे शक्तास्त्रैलोक्यस्य न संशयः।
प्राणायामेन चैकेन सर्वे पूता भविष्यथ।२७१।

विशेषात्पुष्करे स्नात्वा मां जप्त्वा वेदमातरं।
प्रतिग्रहकृतान्दोषान्न प्राप्स्यथ द्विजोतमाः।२७२।

पुष्करे चान्नदानेन प्रीताः स्युः सर्वदेवताः।
एकस्मिन्भोजिते विप्रेकोट्याः फलमवाप्स्यते।२७३।

ब्रह्महत्यादिपापानि दुष्कृतानि कृतानि च।
करिष्यंति नरास्सर्वे दत्वा युष्मत्करे धनम्।२७४।

मदीयेन तु जाप्येन पूजनीयस्त्रिभिः कृतैः।
ब्रह्महत्यासमं पापं तत्क्षणादेव नश्यति।२७५।

दशभिर्जन्मभिर्जातं शतेन च पुरा कृतं।
त्रियुगेन सहस्रेण गायत्री हन्ति किल्बिषं।२७६।

एवं ज्ञात्वा सदा पूता जाप्ये तु मम वै कृते।
भविष्यध्वं न संदेहो नात्र कार्या विचारणा।२७७।

प्रणवेन त्रिमात्रेण सार्द्धंजप्त्वा विशेषतः।
पूताः सर्वे न संदेहो जप्त्वामां शिरसा सह।२७८।

अष्टाक्षरा स्थिता चाहं जगद्व्याप्तं मया त्त्विदं।
माताहं सर्ववेदानां पदैः सर्वेरलंकृता।२७९।

जप्त्वा मां भक्तितः सिद्धिं यास्यंति द्विजसत्तमाः।
प्राधान्यं मम जाप्येन सर्वेषां वो भविष्यति।२८०।

गायत्रीसारमात्रोपि वरं विप्रः सुसंयतः।
नायंत्रितश्चतुर्वेदी सर्वाशी सर्वविक्रयी।२८१।

यस्माद्विप्रेषु सावित्र्या शापो दत्तःसदस्यथ।
अत्र दत्तं हुतं चापि सर्वमक्षयकारकम्।२८२।

दत्तो वरो मया तेन युष्माकं द्विजसत्तमाः।
अग्निहोत्रपरा विप्रास्त्रिकालं होमदायिनः।२८३।

स्वर्गं ते तु गमिष्यंति सैकविंशतिभिः कुलैः।
एवं शक्रस्य विष्णोश्च रुद्रस्य पावकस्य च।२८४।

ब्रह्मणो ब्राह्मणानां च गायत्रीवरमुत्तमम्।
तस्मिन्वै पुष्करे दत्त्वा ब्रह्मणःपार्श्वगाऽभवत्।२८५।

चारणैस्तु तदाऽऽख्यातं लक्ष्म्या वै शापकारणम्।
युवतीनाञ्च सर्वासां शापाञ्ज्ञात्वापृथक्पृथक्।२८६।

लक्ष्म्याश्चैव वरं प्रादाद्गायत्री ब्रह्मणः प्रिया।
अकुत्सितान्सदा सर्वान्कुर्वन्ती धनशोभना।२८७।

शोभिष्यसे न संदेहः सर्वेभ्यः प्रीतिदायिनी।
ये त्वया वीक्षिताःपुत्रि सर्वेते पुण्यभोजनाः।२८८।

परित्यक्तास्त्वया ये तु सर्वे ते दुःखभागिनः।
तेषां जातिः कुलं शीलं धर्मश्चैव वरानने।२८९।

सभायां ते च शोभंते दृश्यंते चैव पार्थिवैः।
अर्थित्वं चैव तेषां तु करिष्यंति द्विजोत्तमाः।२९०।

सौजन्यं तेषु कुर्वंति त्वं नो भ्राता पिता गुरुः।
बांधवोपि न संदेहो न जीवेयं त्वया विना।२९१।

त्वयि दृष्टे प्रसन्ना मे दृष्टिर्भवति शोभना।
मनः प्रसीदतेत्यर्थं सत्यं सत्यं वदामि ते।२९२।

एवंविधानि वाक्यानि त्वद्दृष्ट्या ये निरीक्षिताः।
सज्जनास्ते तु श्रोष्यंति जनानां प्रीतिदायकाः।२९३।

इन्द्रत्वं नहुषः प्राप्य दृष्ट्वा त्वां याचयिष्यति।
त्वद्दृष्ट्या तु हतःपापो ह्यगस्त्यवचनाद्ध्रुवम्।२९४।

सर्पत्वं समनुप्राप्य प्रार्थयिष्यति तं तु सः।
दर्पेणाहं विनष्टोस्मि शरणं मे मुने भव।२९५।

वाक्येन तेन तस्यासौ नृपस्य भगवानृषिः।
कृत्वा मनसि कारुण्यमिदं वाक्यं वदिष्यति।२९६।

उत्पत्स्यते कुले राजा त्वदीये कुलनन्दनः।
सर्परूपधरं दृष्ट्वा स ते शापं हि भेत्स्यति।२९७।

तदा त्वं सर्पतां त्यक्त्वा पुनः स्वर्गं गमिष्यसि।
अश्वमेधकृतेन त्वं भर्त्रा सह पुनर्दिवम्।२९८।

प्राप्स्यसे वरदानेन मदीयेन सुलोचने।
      "पुलस्त्य उवाच।
देवपत्न्यस्तदा सर्वास्तुष्टया परिभाषिताः।२९९।

अपत्यैरपि हीनानां नैव दुःखं भविष्यति।
गौरी चैव तु गायत्र्या तदा सापि विबोधिता।३००। 1.17.300।

बृंहिता परितोषेण वरान्दत्त्वा मनस्विनी।
समाप्तिंतस्य यज्ञस्य काञ्क्षन्तीब्रह्मणःप्रिया।३०१।

वरदां तां तथा दृष्ट्वा गायत्रीं वेदमातरम्।
प्रणिपत्य तदा रुद्रः स्तुतिमेतां चकार ह।३०२।

        "रुद्र उवाच।
नमोस्तु ते वेदमातरष्टाक्षरविशोधिते।
गायत्री दुर्गतरणी वाणी सप्तविधा तथा।३०३।

सर्वाणि स्तुतिशास्त्राणि गाथाश्च निखिलास्तथा।
अक्षराणि च सर्वाणि लक्षणानि तथैव च।३०४।

भाष्यादि सर्वशास्त्राणि ये चान्ये नियमास्तथा।
अक्षराणि च सर्वाणि त्वं तु देवि नमोस्तुते।३०५।

श्वेता त्वं श्वेतरूपासि शशांकेन समानना।
बिभ्रती विपुलौ बाहू कदलीगर्भकोमलौ।३०६।

एणश्रृँगं करे गृह्य पंकजं च सुनिर्मलम्।
वसाना वसने क्षौमे रक्तेनोत्तरवाससा।३०७।

शशिरश्मिप्रकाशेन हारेणोरसि राजिता।
दिव्यकुंडलपूर्णाभ्यां कर्णाभ्यां सुविभूषिता।३०८।

चंद्रसापत्न्यभूतेन मुखेन त्वं विराजसे।
मकुटेनातिशुद्धेन केशबंधेन शोभिता।३०९।

भुजंगाभोगसदृशौ भुजौ ते भूषणन्दिवः।
स्तनौ ते रुचिरौ देवि वर्तुलौ समचूचुकौ।३१०।

जघनेनातिशुभ्रेण त्रिवलीभंगदर्पिता।
सुमध्यवर्त्तिनी नाभिर्गंभीरा शुभदर्शिनी।३११।

विस्तीर्णजघना देवी सुश्रोणी च वरानने।
सुजातवृत्तोरुयुगा सुजानु चरणा तथा।३१२।

त्रैलोक्यधारिणी सा त्वं भुवि सत्योपयाचना।
भविष्यसि महाभागे वरदा वरवर्णिनी।३१३।

पुष्करे च कृता यात्रा दृष्ट्वा त्वां संभविष्यति।
ज्येष्ठे मासेपौर्णमास्यामग्र्यांपूजां च लप्स्यसे।३१४।

ये च वा त्वत्प्रभावज्ञाः पूजयिष्यंति मानवाः।
न तेषां दुर्लभं किंचित्पुत्रतो धनतोपि वा।३१५।

कान्तारेषु निमग्नानामटव्यां वा महार्णवे।
दस्युभिर्वानिरुद्धानां त्वं गतिः परमा नृणाम्।३१६।

त्वं सिद्धिःश्रीर्धृतिः कीर्तिर्ह्रीर्विद्या सन्नतिर्मतिः।
संध्या रात्रिःप्रभा निद्रा कालरात्रिस्त्वमेव च।३१७।

अंबा च कमला मातुर्ब्रह्माणी ब्रह्मचारिणी।
जननी सर्वदेवानां गायत्री परमांगना।३१८।

जया च विजया चैव पुष्टिस्त्वं च क्षमा दया।
सावित्र्यवरजा चासि सदा चेष्टा पितामहे।३१९।

बहुरूपा विश्वरूपा सुनेत्रा ब्रह्मचारिणी।
सुरूपा त्वं विशालाक्षी भक्तानां परिरक्षिणी।३२०।

नगरेषु च पुण्येषु आश्रमेषु वरानने।
वासस्तव महादेवि वनेषूपवनेषु च।३२१।

ब्रह्मस्थानेषु सर्वेषु ब्रह्मणो वामतः स्थिता।
दक्षिणेन तु सावित्री मध्ये ब्रह्मा पितामहः।३२२।

अंतर्वेदी च यज्ञानामृत्विजां चापि दक्षिणा।
सिद्धिस्त्वंहि नृपाणांच वेला सागरजा मता।३२३।

ब्रह्मचारिणि या दीक्षा शोभा च परमा मता।
ज्योतिषांच प्रभा देवीलक्ष्मीर्नारायणे स्थिता।३२४।

क्षमा सिद्धिर्मुनीनां च नक्षत्राणां च रोहिणी।
राजद्वारेषु तीर्थेषु नदीनां संगमेषु च।३२५।

पूर्णिमा पूर्णचंद्रे च बुद्धिर्नीत्यां क्षमा धृतिः।
उमादेवी च नारीणां श्रूयसे वरवर्णिनी।३२६।

इन्द्रस्य चारुदृष्टिस्त्वं सहस्रनयनोपगा।
ॠषीणां धर्मबुद्धिस्त्वं देवानां च परायणा ।३२७।

कर्षकाणां च सीता त्वं भूतानां धरणी तथा।
स्त्रीणामवैधव्यकरी धनधान्यप्रदा सदा।३२८।

व्याधिं मृत्युं भयं चैव पूजिता शमयिष्यसि।
तथा तु कार्तिके मासि पौर्णमास्यांसुपूजिता।३२९।

सर्वकामप्रदा देवी भविष्यसि शुभप्रदे।
यश्चेदं पठते स्तोत्रं शृणुयाद्वाप्यभीक्ष्णशः।३३०।

सर्वार्थसिद्धिं लभते नरो नास्त्यत्र संशयः।
                "गायत्र्युवाच।
भविष्यत्येवमेवं तु यत्त्वया पुत्र भाषितम्।३३१।
विष्णुना सहितः सर्वस्थानेष्वेव भविष्यसि।

इति श्रीपाद्मपुराणे प्रथमे सृष्टिखण्डे सावित्री विवादगायत्री वरप्रदानं नाम सप्तदशोऽध्यायः।१७।

अंतिम बार २ वर्ष पहले योगेश कुमार "रोहि" द्वारा संपादित किया गया

  • यह श्लोक पद्म पुराण (सृष्टि खंड) से लिए गए हैं। इसमें भीष्म पितामह और महर्षि पुलस्त्य के बीच पुष्कर यज्ञ और माता गायत्री (जो एक आभीर कन्या थीं) के विवाह के प्रसंग पर चर्चा हो रही है
    यहाँ इसका हिंदी अनुवाद और व्याकरणिक संदर्भ दिया गया है:
    हिंदी अनुवाद
    भीष्म ने कहा:
    हे ब्राह्मणों में श्रेष्ठ! उस यज्ञ में तब क्या आश्चर्य हुआ था? वहां सुरोत्तम भगवान विष्णु और रुद्र (शिव) किस प्रकार स्थित थे? (1)
    वहां पत्नी के रूप में स्थित उस आभीर पुत्री गायत्री ने क्या किया? और उन सदाचारी आभीरों ने यह जानकर क्या किया? (2)
    हे मुने! आभीरों और ब्राह्मणों के बीच जो भी हुआ, वह सब मुझे विस्तार से बताएं क्योंकि मुझे इसमें बहुत कौतुक (जिज्ञासा) है। (3)
    पुलस्त्य ने कहा:
    हे राजन! उस यज्ञ में जो भी आश्चर्यजनक घटना हुई, वह सब मैं आपको बताता हूँ, आप एकाग्र मन से सुनें। (4)
    उस सभा में रुद्र ने एक महान आश्चर्य किया। वे महादेव ब्राह्मणों के समीप एक निंदनीय (अजीब/भयंकर) रूप धारण करके आए। (5)
    वहां विष्णु मुख्य रूप से स्थित थे, इसलिए उन्होंने कुछ नहीं किया। लेकिन जब गोप बालकों को पता चला कि गोप-कन्या (गायत्री) वहां नहीं है (खो गई है), (6)
    तब वे सभी गोप और गोपियाँ ब्रह्मा जी के पास आए। उन्होंने वहां यज्ञ की सीमा में मेखला (मूंज की रस्सी) से बंधी हुई उस कन्या को देखा। (7)
    तब माता चिल्लाई "हा पुत्री!", पिता बोले "हा पुत्रिके!", भाई-बंधुओं ने "हा बहन!" और सखियों ने "हा सखि!" कहकर विलाप किया। (8)
    (वे बोले) "हे सुंदरी! तुझे यहाँ कौन लाया? तेरे पैरों का आलता (महावर) कहाँ गया? किसने तेरी साड़ी हटाकर तुझे यह कम्बली (दीक्षा का वस्त्र) पहना दी? (9)
    पुत्री! तेरे बालों की जटा किसने बनाई और यह लाल धागा (मौली) किसने बांधा?" उनके ऐसे वचनों को सुनकर स्वयं श्रीहरि (विष्णु) ने कहा: (10)
    "हम ही इसे यहाँ लाए हैं और पत्नी के रूप में नियुक्त किया है। ब्रह्मा जी ने स्वयं इस बाला को स्वीकार किया है, अतः तुम प्रलाप (रोना-धोना) मत करो। (11)
    यह कन्या अत्यंत पुण्यात्मा और सौभाग्यवती है, यह आप सभी के कुल को आनंदित करने वाली है। यदि यह पुण्यात्मा न होती, तो इस (यज्ञ) सभा में कैसे आती? (12)
    हे महाभाग! ऐसा जानकर आपको शोक नहीं करना चाहिए। आपकी यह कन्या अब साक्षात ब्रह्मा जी को प्राप्त हो गई है। (13)
    जो योगयुक्त योगी और वेद पारंगत ब्राह्मण तपस्या करके भी जिस गति को नहीं पा पाते, वह गति तुम्हारी पुत्री को मिल गई है। (14)
    आपको धर्मवान, सदाचारी और धर्मवत्सल जानकर ही मैंने (विष्णु ने) यह कन्या ब्रह्मा जी को प्रदान की है। (15)
    इस आभीर कन्या के कारण आप तर गए हैं, अब आप महान दिव्य लोकों को जाएँ। देवकार्यों की सिद्धि के लिए ही इसने आपके कुल में जन्म लिया था।" (16)

    व्याकरण विशेष (संस्कृत व्याकरण)
    1. संधि विच्छेद:
      • विष्णुश्चापि: विष्णुः + च + अपि (विसर्ग और व्यंजन संधि)।
      • ब्रह्मणोन्तिकम्: ब्रह्मणः + अन्तिकम् (उत्व विसर्ग संधि)।
      • कथमागच्छते: कथम् + आगच्छते (संयोग)।
      • पत्न्यर्थम्: पत्नी + अर्थम् (यण् संधि - ई + अ = य)।
    2. कारक और विभक्ति:
      • तस्मिन्यज्ञे: 'तस्मिन्' और 'यज्ञे' दोनों में सप्तमी विभक्ति (एकवचन) है (अधिकरण कारक - 'में' के अर्थ में)।
      • आभीरैः: 'आभीर' शब्द में तृतीय विभक्ति (बहुवचन) है (करण कारक - 'आभीरों के द्वारा')।
      • पुत्र्या: 'पुत्री' शब्द में तृतीय विभक्ति है।
      • कुलनन्दिनी: यह उपपद तत्पुरुष समास है (कुलं नन्दयति इति)।
    3. क्रिया रूप (Dhatu Roop):
      • समाचक्ष्व: 'चक्ष्' धातु, लोट् लकार (आज्ञा/प्रार्थना), मध्यम पुरुष, एकवचन।
      • शृणुस्व: 'श्रु' धातु, लोट् लकार, आत्मनेपद, मध्यम पुरुष, एकवचन।
      • लभन्ते: 'लभ्' धातु, लट् लकार (वर्तमान), आत्मनेपद, प्रथम पुरुष, बहुवचन।
    4. विशेषण-विशेष्य:
      • निन्द्यरूपधरो देवस्तत्रायाद्: यहाँ 'देवः' (विशेष्य) के लिए 'निन्द्यरूपधरः' विशेषण का प्रयोग हुआ है।
      • दिव्यान्लोकान्: 'लोकान्' (द्वितीय बहुवचन) का विशेषण 'दिव्यान्' है।

यह श्लोक पद्म पुराण (सृष्टि खंड) से लिए गए हैं। इसमें भीष्म पितामह और महर्षि पुलस्त्य के बीच पुष्कर यज्ञ और माता गायत्री (जो एक आभीर कन्या थीं) के विवाह के प्रसंग पर चर्चा हो रही है
यहाँ इसका हिंदी अनुवाद और व्याकरणिक संदर्भ दिया गया है:
हिंदी अनुवाद
भीष्म ने कहा:
हे ब्राह्मणों में श्रेष्ठ! उस यज्ञ में तब क्या आश्चर्य हुआ था? वहां सुरोत्तम भगवान विष्णु और रुद्र (शिव) किस प्रकार स्थित थे? (1)
वहां पत्नी के रूप में स्थित उस आभीर पुत्री गायत्री ने क्या किया? और उन सदाचारी आभीरों ने यह जानकर क्या किया? (2)
हे मुने! आभीरों और ब्राह्मणों के बीच जो भी हुआ, वह सब मुझे विस्तार से बताएं क्योंकि मुझे इसमें बहुत कौतुक (जिज्ञासा) है। (3)
पुलस्त्य ने कहा:
हे राजन! उस यज्ञ में जो भी आश्चर्यजनक घटना हुई, वह सब मैं आपको बताता हूँ, आप एकाग्र मन से सुनें। (4)
उस सभा में रुद्र ने एक महान आश्चर्य किया। वे महादेव ब्राह्मणों के समीप एक निंदनीय (अजीब/भयंकर) रूप धारण करके आए। (5)
वहां विष्णु मुख्य रूप से स्थित थे, इसलिए उन्होंने कुछ नहीं किया। लेकिन जब गोप बालकों को पता चला कि गोप-कन्या (गायत्री) वहां नहीं है (खो गई है), (6)
तब वे सभी गोप और गोपियाँ ब्रह्मा जी के पास आए। उन्होंने वहां यज्ञ की सीमा में मेखला (मूंज की रस्सी) से बंधी हुई उस कन्या को देखा। (7)
तब माता चिल्लाई "हा पुत्री!", पिता बोले "हा पुत्रिके!", भाई-बंधुओं ने "हा बहन!" और सखियों ने "हा सखि!" कहकर विलाप किया। (8)
(वे बोले) "हे सुंदरी! तुझे यहाँ कौन लाया? तेरे पैरों का आलता (महावर) कहाँ गया? किसने तेरी साड़ी हटाकर तुझे यह कम्बली (दीक्षा का वस्त्र) पहना दी? (9)
पुत्री! तेरे बालों की जटा किसने बनाई और यह लाल धागा (मौली) किसने बांधा?" उनके ऐसे वचनों को सुनकर स्वयं श्रीहरि (विष्णु) ने कहा: (10)
"हम ही इसे यहाँ लाए हैं और पत्नी के रूप में नियुक्त किया है। ब्रह्मा जी ने स्वयं इस बाला को स्वीकार किया है, अतः तुम प्रलाप (रोना-धोना) मत करो। (11)
यह कन्या अत्यंत पुण्यात्मा और सौभाग्यवती है, यह आप सभी के कुल को आनंदित करने वाली है। यदि यह पुण्यात्मा न होती, तो इस (यज्ञ) सभा में कैसे आती? (12)
हे महाभाग! ऐसा जानकर आपको शोक नहीं करना चाहिए। आपकी यह कन्या अब साक्षात ब्रह्मा जी को प्राप्त हो गई है। (13)
जो योगयुक्त योगी और वेद पारंगत ब्राह्मण तपस्या करके भी जिस गति को नहीं पा पाते, वह गति तुम्हारी पुत्री को मिल गई है। (14)
आपको धर्मवान, सदाचारी और धर्मवत्सल जानकर ही मैंने (विष्णु ने) यह कन्या ब्रह्मा जी को प्रदान की है। (15)
इस आभीर कन्या के कारण आप तर गए हैं, अब आप महान दिव्य लोकों को जाएँ। देवकार्यों की सिद्धि के लिए ही इसने आपके कुल में जन्म लिया था।" (16)

व्याकरण विशेष (संस्कृत व्याकरण)
  1. संधि विच्छेद:
    • विष्णुश्चापि: विष्णुः + च + अपि (विसर्ग और व्यंजन संधि)।
    • ब्रह्मणोन्तिकम्: ब्रह्मणः + अन्तिकम् (उत्व विसर्ग संधि)।
    • कथमागच्छते: कथम् + आगच्छते (संयोग)।
    • पत्न्यर्थम्: पत्नी + अर्थम् (यण् संधि - ई + अ = य)।
  2. कारक और विभक्ति:
    • तस्मिन्यज्ञे: 'तस्मिन्' और 'यज्ञे' दोनों में सप्तमी विभक्ति (एकवचन) है (अधिकरण कारक - 'में' के अर्थ में)।
    • आभीरैः: 'आभीर' शब्द में तृतीय विभक्ति (बहुवचन) है (करण कारक - 'आभीरों के द्वारा')।
    • पुत्र्या: 'पुत्री' शब्द में तृतीय विभक्ति है।
    • कुलनन्दिनी: यह उपपद तत्पुरुष समास है (कुलं नन्दयति इति)।
  3. क्रिया रूप (Dhatu Roop):
    • समाचक्ष्व: 'चक्ष्' धातु, लोट् लकार (आज्ञा/प्रार्थना), मध्यम पुरुष, एकवचन।
    • शृणुस्व: 'श्रु' धातु, लोट् लकार, आत्मनेपद, मध्यम पुरुष, एकवचन।
    • लभन्ते: 'लभ्' धातु, लट् लकार (वर्तमान), आत्मनेपद, प्रथम पुरुष, बहुवचन।
  4. विशेषण-विशेष्य:
    • निन्द्यरूपधरो देवस्तत्रायाद्: यहाँ 'देवः' (विशेष्य) के लिए 'निन्द्यरूपधरः' विशेषण का प्रयोग हुआ है।
    • दिव्यान्लोकान्: 'लोकान्' (द्वितीय बहुवचन) का विशेषण 'दिव्यान्' है।



पद्म पुराण (सृष्टि खंड) के उसी प्रसंग का विस्तार हैं, जहाँ भगवान विष्णु आभीर (गोप) परिवार को सांत्वना दे रहे हैं और भविष्य में अपने कृष्णावतार का संकेत दे रहे हैं
यहाँ इसका हिंदी अनुवाद और व्याकरणिक व्याख्या दी गई है:
हिंदी अनुवाद
(विष्णु ने कहा): मैं (पृथ्वी पर) अवतार धारण करूँगा और वह मेरी लीला होगी। जब नन्द आदि गोप पृथ्वी तल पर अवतार लेंगे, (17)
तब मैं उनके बीच में रहूँगा और आपकी ये सभी कन्याएँ (गोपियाँ) मेरे साथ निवास करेंगी। (18)
तब (उन कन्याओं के साथ रहने में) न कोई दोष होगा, न द्वेष और न ही ईर्ष्या। तब गोप और अन्य मनुष्य किसी प्रकार का भय नहीं करेंगे। (19)
इस (ब्रह्मा जी के साथ विवाह के) कर्म से भी इसे (गायत्री को) कभी कोई दोष नहीं लगेगा। भगवान विष्णु के ये वचन सुनकर वे (गोप) उन्हें प्रणाम कर वहाँ से चले गए। (20)
(गोप बोले): हे देव! आपने हमें जो यह वर दिया है, वैसा ही हो। हमारे कुल में धर्म की सिद्धि के लिए आपका अवतार अवश्य होना चाहिए। (21)
आपके दर्शन मात्र से ही हम स्वर्गवासी (धन्य) हो गए हैं। यह कल्याणकारी कन्या अपने कुल सहित मेरा उद्धार करने वाली है। (22)
हे देवेश! हे विभो! आपका यह वरदान इसी प्रकार सत्य हो। इस प्रकार स्वयं भगवान विष्णु ने उन गोपों को समझाया। (23)
ब्रह्मा जी ने भी अपने बाएं हाथ के संकेत से 'ऐसा ही हो' (एवमेवम्) कहा। अपने बंधु-बांधवों को देखकर वह श्रेष्ठ वर्ण वाली (गायत्री) लज्जित हो गई। (24)
वह सोचने लगी—"इन्हें किसने बताया कि मैं इस स्थान पर आ गई हूँ?" तब उन सबको देखकर आभीर कन्या गायत्री ने कहा: (25)
अपने बाएं हाथ से उन सबको प्रणाम करते हुए (इशारा किया) और कहा— "हे माता! मैं यहाँ ब्रह्मा जी की शरण में आ गई हूँ। (26)
मैंने सम्पूर्ण जगत के स्वामी साक्षात् देव को पति के रूप में प्राप्त किया है। अतः अब न माता को, न पिता को और न ही भाई-बंधुओं को मेरे लिए शोक करना चाहिए। (27)
मेरी सखियाँ, बहनें और बालक अब घर जाएँ। सबको मेरी ओर से कुशलता कहना, मैं यहाँ देवताओं के साथ स्थित हूँ।" (28)
उन सबके चले जाने पर, वह सुंदर कटि वाली सती गायत्री ब्रह्मा जी के साथ यज्ञशाला में सुशोभित हुई। (29)
तब ब्राह्मणों ने ब्रह्मा जी से अपनी इच्छानुसार वर मांगे और ब्रह्मा जी ने उन्हें उनके मनचाहे वर प्रदान किए। (30)
देवी गायत्री ने भी उन वरों का अनुमोदन किया (सहमति दी)। वह साध्वी यज्ञ में देवताओं के समीप स्थित रहीं। (31)
वह यज्ञ पूरे सौ दिव्य वर्षों तक चलता रहा। तभी (उस यज्ञ की दीक्षा के समय) जटाधारी महादेव (कपर्दी) भिक्षा के लिए वहां उपस्थित हुए। (32)

व्याकरण विशेष (संस्कृत व्याकरण)
  1. सन्धि:
    • करिष्येहम्: करिष्ये + अहम् (पूर्वरूप संधि)।
    • कुलेस्माकम्: कुले + अस्माकम् (पूर्वरूप संधि)।
    • त्रपान्विता: त्रपा + अन्विता (दीर्घ संधि)।
    • वरान्न: वरान् + न (अनुनासिक संधि)।
  2. लकार और धातु (Verb Forms):
    • करिष्यन्ति / करिष्ये: 'कृ' धातु, लृट लकार (भविष्य काल)। (विष्णु के भविष्य के अवतार की सूचना)।
    • वसिष्यन्ति: 'वस्' धातु, लृट लकार (रहेंगे/निवास करेंगे)।
    • ययुः: 'या' धातु, लिट् लकार (परोक्ष भूतकाल) - 'वे चले गए'।
    • ववृधे: 'वृध्' धातु, लिट् लकार (बढ़ा या चला)।
  3. समास:
    • जगत्पतिः: जगतः पतिः (षष्ठी तत्पुरुष) - जगत का स्वामी।
    • वरवर्णिनी: वरः वर्णः अस्याः अस्ति इति (बहुव्रीहि) - श्रेष्ठ रंग/रूप वाली।
    • यज्ञवाटम्: यज्ञस्य वाटम् (षष्ठी तत्पुरुष) - यज्ञशाला।
    • प्राणिपातपुरःसरम्: प्रणिपात पूर्वक (अव्ययीभाव)।
  4. प्रत्यय:
    • श्रुत्वा: 'श्रु' + क्त्वा (सुनकर)।
    • प्रणिपत्य: प्र + निम् + ल्यप् (प्रणाम करके)।
    • याचितः: 'याच्' + क्त (मांगा गया)।
    • ईप्सितान्: 'आप्' धातु का सन्नन्त रूप + क्त प्रत्यय (इच्छित)।
  5. शब्द रूप और विभक्ति:
    • वामहस्तेन: तृतीय विभक्ति (करण कारक - 'बाएं हाथ के द्वारा')।
    • दैवतैः सह: 'सह' के योग में 'दैवत' शब्द में तृतीया विभक्ति हुई है।
    • बन्धूनाम्: षष्ठी विभक्ति, बहुवचन (भाई-बंधुओं का)।
इस प्रसंग में भविष्य के कृष्ण अवतार और गोपियों के आध्यात्मिक रहस्य (कि वे पूर्व जन्म में कौन थीं) का बीज छिपा हुआ है। क्या आप इस कथा के अगले भाग (शिव जी का भिक्षुक रूप में आगमन) के बारे में विस्तार से जानना चाहते हैं?

यह श्लोक पद्म पुराण (सृष्टि खण्ड, अध्याय 17) से लिए गए हैं, जहाँ भगवान शिव (कपर्दी) की लीला और उनके प्रभाव का वर्णन है। यहाँ इनका व्याकरण के साथ सरल हिन्दी अनुवाद दिया गया है:
हिन्दी अनुवाद
श्लोक 33-34: (शिवजी) एक बड़ा कपाल (भिक्षापात्र/खोपड़ी) लिए हुए थे और पाँच मुण्डों (मुण्डमाला) से अलंकृत थे। उन्हें देखकर ऋत्विज और सदस्य दूर ही खड़े हो गए क्योंकि वे (शिवजी) घृणित (अशुद्ध) प्रतीत हो रहे थे। वेदवादियों द्वारा निन्दित किए जाने पर भी और उन ब्राह्मणों द्वारा बार-बार निकाले जाने पर भी, आप (शिव) यहाँ कैसे आए?
श्लोक 35-36: उन सभी ब्राह्मणों द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर महेश्वर (शिव) ने मन्द मुस्कान के साथ कहा— "हे ब्राह्मण श्रेष्ठों! ब्रह्माजी के इस यज्ञ में, जो सबको संतोष देने वाला है, क्या कोई यहाँ से बाहर निकाला जा सकता है?" तब उन ब्राह्मणों ने कपर्दी (शिव) से कहा— "अच्छा, तुम यहाँ भोजन करके चले जाओ।"
श्लोक 37-38: शिवजी ने उनसे कहा— "हे ब्राह्मणों! मैं भोजन करके ही जाऊँगा।" ऐसा कहकर वे बैठ गए और अपना कपाल (पात्र) सामने रख दिया। ईश्वर (शिव) ने उनके कर्म को देखते हुए एक कौतुक (लीला) की। वे भूमि पर कपाल छोड़कर उन ब्राह्मणों की ओर देखने लगे।
श्लोक 39-40: शिवजी ने कहा— "हे ब्राह्मण श्रेष्ठों! मैं स्नान के लिए पुष्कर जा रहा हूँ।" ब्राह्मणों ने कहा— "शीघ्र जाओ।" तब परमेश्वर वहाँ से चले गए। वे आकाश में स्थित होकर कौतुकवश देवताओं को मोहित करने लगे। जब शिवजी स्नान के लिए पुष्कर चले गए, तब ब्राह्मणों में चर्चा हुई:
श्लोक 41-42: (ब्राह्मण बोले) "इस सभा में कपाल (खोपड़ी) के रहते होम कैसे किया जा सकता है? ब्रह्माजी ने पहले ही कहा है कि कपाल का स्पर्श अशुद्धता का अंत (चरम अशुद्धता) है।" तब सभा के एक ब्राह्मण ने कहा— "मैं इस कपाल को उठाकर बाहर फेंक देता हूँ।" उस सदस्य ने अपने हाथ से उसे उठाकर स्वयं फेंका।
श्लोक 43-44: जैसे ही वह फेंका गया, वहाँ तुरंत दूसरा कपाल प्रकट हो गया। फिर उसे उठाया गया, तो तीसरा... इस प्रकार बीस, तीस, पचास, सौ, हजार और दस हजार कपाल प्रकट हो गए। उन श्रेष्ठ ब्राह्मणों को कपालों का कोई अंत नहीं मिला।
श्लोक 45: अंत में हारकर वे ब्राह्मण देवों के देव कपर्दी (शिव) की शरण में गए। वे पुष्कर अरण्य (वन) में पहुँचकर वैदिक जप और स्तुतियों द्वारा भगवान शिव को नमन करने लगे।

व्याकरणिक विशेषण (Grammatical Highlights)
  1. संगृह्य (श्लोक 33): सम् + ग्रह् + ल्यप् प्रत्यय। (इकट्ठा करके या लेकर)।
  2. अलंकृतः (श्लोक 33): अलम् + कृ + क्त प्रत्यय। (सुशोभित)।
  3. सम्प्राप्तो (श्लोक 34): सम् + प्र + आप् + क्त प्रत्यय। (पहुँचे हुए)।
  4. प्रोत्सार्यमाणोपि (श्लोक 34): प्र + उत् + सृ + णिच् + शानच्। (निकाले जाते हुए भी)।
  5. स्मितं कृत्वा (श्लोक 35): 'कृ' धातु + क्त्वा प्रत्यय। (मुस्कुराकर)।
  6. भुक्त्वा (श्लोक 36): 'भुज्' धातु + क्त्वा प्रत्यय। (भोजन करके)।
  7. न्यस्य (श्लोक 37): नि + अस् + ल्यप् प्रत्यय। (रखकर)।
  8. मोहयित्वा (श्लोक 40): 'मुह्' + णिच् + क्त्वा प्रत्यय। (मोहित करके)।
  9. उत्क्षिपाम्यहम् (श्लोक 42): उत् + क्षिप् + लट् लकार (उत्तम पुरुष, एकवचन) + अहम्। (मैं फेंकता हूँ)।
  10. नत्वा (श्लोक 45): 'नम्' धातु + क्त्वा प्रत्यय। (नमस्कार करके)।
पद्म पुराण के सृष्टि खण्ड (अध्याय 17) के इन श्लोकों में भगवान शिव और ब्राह्मणों के बीच संवाद तथा यज्ञ की महत्ता का वर्णन है। यहाँ इनका प्रवाहपूर्ण हिन्दी अनुवाद और प्रमुख व्याकरणिक विश्लेषण दिया गया है:
हिन्दी अनुवाद
(श्लोक 46-48): उन सभी (ब्राह्मणों) ने मिलकर स्तुति की, तब भगवान हर (शिव) स्वयं प्रसन्न हो गए। शिवजी ने भक्ति के कारण उन द्विजों को दर्शन दिए। तब भक्ति से झुके हुए उन श्रेष्ठ ब्राह्मणों से देव ने कहा— "पुरोडाश (यज्ञ की आहुति) की सिद्धि 'कपाल' (पात्र) के बिना नहीं हो सकती। हे विप्रों! मेरी बात मानो, 'स्विष्टकृत' (यज्ञ का एक विशेष भाग) मेरा अंश है। ऐसा करने पर मेरा शासन (विधान) पूर्ण माना जाएगा।"
(श्लोक 49-50): तब उन ब्राह्मणों ने शम्भु से कहा— "ऐसा ही होगा, हम आपकी आज्ञा का पालन करेंगे।" इसके बाद हाथ में कपाल धारण किए हुए शिव ने भगवान पितामह (ब्रह्माजी) से कहा— "हे ब्रह्मन्! आपके हृदय में जो भी प्रिय इच्छा हो, वह वर मांग लीजिए। हे प्रभु! मैं आपको सब कुछ दे दूंगा, मेरे पास आपके लिए कुछ भी अदेय (न देने योग्य) नहीं है।"
(श्लोक 51-53): ब्रह्माजी ने कहा— "मैं आपसे वर ग्रहण नहीं करूँगा क्योंकि मैं इस समय यज्ञ की दीक्षा लिए हुए सभा में स्थित हूँ। यहाँ जो कोई भी मुझसे प्रार्थना करता है, मैं स्वयं उसकी सभी कामनाएँ पूर्ण करने वाला हूँ।" जब ब्रह्माजी ने उस यज्ञ में वर देने वाले शिव से ऐसा कहा, तब रुद्र ने 'तथास्तु' कहकर उनसे स्वयं एक वर माँगा। उसके बाद मन्वन्तर बीत जाने पर, प्रभु शम्भु ने स्वयं 'ब्रह्मोत्तर' नामक स्थान की रचना की।
(श्लोक 54-56): जो चारों वेदों में निष्णात (पण्डित) थे, उस समय भगवान शिव उस नगर को देखने के लिए और ब्राह्मणों से वार्तालाप करने के कौतुक (जिज्ञासा) वश सभा में गए। उसी उन्मत्त (पागल/अवधूत) वेष में महेश्वर, जहाँ यज्ञ की आहुति दी जा चुकी थी, उस ब्रह्मा के सदन (यज्ञशाला) में प्रविष्ट हुए। उन्हें देखकर कुछ श्रेष्ठ ब्राह्मण और देवता हँसने लगे और कुछ उनकी निन्दा (भर्त्सना) करने लगे।
(श्लोक 57-60): अन्य ब्राह्मण उस उन्मत्त (शिव) पर धूल फेंकने लगे। कुछ बल के अभिमान में चूर होकर उन पर ढेले और लाठियों से प्रहार करने लगे। कुछ लोग हाथों से संकेत कर उपहास करने लगे। वहाँ उपस्थित अन्य ब्रह्मचारियों ने उनकी जटाएँ पकड़कर पास खींच लिया और पूछा— "तुम्हें यह व्रतचर्या किसने सिखाई है? क्या तुम यहाँ स्त्रियों के लिए आए हो? किस पापी गुरु ने तुम्हें यह आचरण सिखाया है, जिससे तुम पागलों की तरह बातें करते हुए बीच में दौड़ रहे हो?"
(श्लोक 61-65): (शिवजी ने रहस्यमयी वाणी में कहा) "मेरा लिंग ब्रह्मा का रूप है और भग (योनि) जनार्दन (विष्णु) हैं। यह जो बीज बोया जा रहा है, उसके बिना लोक अन्य प्रकार से क्लेश पाता है। मैंने इस पुत्र (सृष्टि/ब्रह्मा) को जन्म दिया है और इसने मुझे। महादेव के निमित्त ही सृष्टि हुई और हिमालय में भार्या (पार्वती) का सृजन हुआ। उमा रुद्र को दी गई, बताओ वह किसकी पुत्री है? तुम मूर्ख नहीं जानते, भगवान स्वयं तुम्हें बताएँगे।" ब्राह्मणों ने कहा— "ऐसी चर्या न ब्रह्मा ने की, न विष्णु ने दिखाई। शिव ने भी ब्रह्महत्या के दोष के कारण ऐसी चर्या की थी (तुम कौन हो?) तुम देव की निन्दा कैसे कर रहे हो? तुम आज हमारे वध के योग्य हो।" इस प्रकार उन ब्राह्मणों द्वारा शंकरजी वहाँ पीटे जाने लगे।

व्याकरणिक विश्लेषण (Sanskrit Grammar Highlights)
  1. सन्धि (Sandhi):
    • तावत्तुष्टो: तावत् + तुष्टः (श्चुत्व/जशत्व सन्धि)।
    • तथेत्यूचुः: तथा + इति + ऊचुः (गुण और यण सन्धि)।
    • दीक्षितोहम्: दीक्षितः + अहम् (विसर्ग का उत्व और पूर्वरूप सन्धि)।
    • ततोन्ये: ततः + अन्ये (विसर्ग सन्धि)।
  2. कारक एवं विभक्ति (Case & Declension):
    • द्विजानाम् / ब्राह्मणानाम्: षष्ठी विभक्ति, बहुवचन (ब्राह्मणों का/के)।
    • कपालपाणिः: 'कपाले पाणिः यस्य सः' (बहुव्रीहि समास) - जिसके हाथ में कपाल है।
    • हृदि: 'हृद्' शब्द, सप्तमी विभक्ति, एकवचन (हृदय में)।
    • तस्मिन् काले: सप्तमी विभक्ति (उस समय में)।
  3. क्रिया रूप (Verb Forms):
    • तुष्टुवुः: 'स्तु' धातु, लिट् लकार (परोक्ष अनद्यतन भूतकाल), प्रथम पुरुष, बहुवचन (उन्होंने स्तुति की)।
    • वरय: 'वृ' धातु, लोट् लकार (आज्ञार्थ), मध्यम पुरुष, एकवचन (मांगो)।
    • प्रहसन्ति: 'प्र + हस्' धातु, लट् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन (हँसते हैं)।
    • कुर्वन्: 'कृ' धातु + शतृ प्रत्यय (करते हुए)।
  4. विशेष शब्द:
    • उन्मत्तवेषेण: तृतीया विभक्ति (पागल के वेष के द्वारा)।
    • अदेयम्: न देयम् (नञ् तत्पुरुष समास) - जो देने योग्य न हो।
पद्म पुराण के सृष्टि खण्ड (अध्याय १७, श्लोक ६६-७५ के संदर्भ में) भगवान शिव और ब्राह्मणों के आख्यान का हिंदी अनुवाद व्याकरणिक विश्लेषण सहित नीचे दिया गया है। यह प्रसंग उस समय का है जब शिवजी उन्मत्त (पागल) वेष में ब्राह्मणों की परीक्षा ले रहे थे।
पद्म पुराण - सृष्टि खण्ड (श्लोक ६६-७५) - हिंदी अनुवाद
स्मितं कृत्वाब्रवीत्सर्वान्ब्राह्मणान्नृपसत्तम।
किं मां न वित्थ भो विप्रा उन्मत्तं नष्टचेतनम्।६६।
  • अनुवाद: हे नृपसत्तम (राजा पृथु)! (तब उन्मत्त वेषधारी भगवान शिव ने) स्मित (मुस्कान) करके सभी ब्राह्मणों से कहा- हे ब्राह्मणों! क्या तुम मुझे पागल और चेतनाहीन (नष्टचेतनम्) नहीं जानते हो?
  • व्याकरण:
    • स्मितं (स्मित - अ० नपुं०): स्मित (मुस्कान) - द्वितीया विभक्ति।
    • कृत्वा (कृ धातु + क्त्वा प्रत्यय): करके।
    • अब्रवीत् (ब्रू धातु + लङ् लकार + प्रथम पुरुष एकवचन): कहा।
    • वित्थ (विद् धातु + लट् लकार + मध्यम पुरुष बहुवचन): जानते हो।
    • उन्मत्तं (विशेषण): पागल।
यूयं कारुणिकाः सर्वे मित्रभावे व्यवस्थिताः।
वदमानमिदं छद्म ब्रह्मरूपधरं हरम्।६७।
  • अनुवाद: (शिवजी ने कहा) तुम सब कारुणिक (दयालु) हो और मित्रभाव में स्थित हो। (फिर भी) तुम इस छद्म (कपटी) वेषधारी और ब्रह्मरूप (ब्राह्मण रूप) को धारण करने वाले हर (शिव) को (नही पहचान रहे हो)?
  • व्याकरण:
    • कारुणिकाः (विशेष्य 'यूयं' के लिए): दयालु लोग।
    • व्यवस्थिताः (व्य + स्था + क्त प्रत्यय): स्थित हुए।
    • छद्म (नपुं०): कपट/माया।
    • ब्रह्मरूपधरं (ब्रह्मरूपं धरति इति - तत्पुरुष): ब्राह्मण रूप धारी।
मायया तस्य देवस्य मोहितास्ते द्विजोत्तमाः।
कपर्दिनं निजघ्नुस्ते पाणिपादैश्च मुष्टिभिः।६८।
  • अनुवाद: उस देव (शिव) की माया से मोहित होकर वे द्विजोत्तम (ब्राह्मण) भगवान कपर्दी (जटाधारी शिव) को हाथ, पैर और मुक्कों से मारने लगे।
  • व्याकरण:
    • मोहिताः (मोह धातु + क्त प्रत्यय): मोहित (भ्रमित)।
    • निजघ्नुः (नि + हन् धातु + लिट् लकार + प्रथम पुरुष बहुवचन): मारा (हनन किया)।
    • पाणिपादैः (पाणि च पादौ च - द्वन्द्व समास): हाथ और पैरों से (तृतीया बहुवचन)।
दण्डैश्चापि च कीलैश्च उन्मत्तवेषधारिणम्।
पीड्यमानस्ततस्तैस्तु द्विजैः कोपमथागमत्।६९।
  • अनुवाद: उन्होंने (ब्राह्मणों ने) उन्मत्त वेषधारी (शिव) को डंडों और खूंटियों (कीलों) से मारा। उन ब्राह्मणों द्वारा पीड़ित किए जाने पर वे (शिव) कोप (क्रोध) को प्राप्त हुए।
  • व्याकरण:
    • कीलैः (कीला - पुं०): खूंटियों से (तृतीया बहुवचन)।
    • पीड्यमानः (पीड धातु + शानच् प्रत्यय): पीड़ित होते हुए (विशेषण)।
    • कोपम्+आगमत् (कोप + आ + गम् धातु): क्रोध प्राप्त हुए।
ततो देवेन ते शप्ता यूयं वेदविवर्जिताः।
ऊर्ध्वजटाः क्रतुभ्रष्टाः परदारोपसेविनः।७०।
  • अनुवाद: तब उन देव (शिव) ने उन ब्राह्मणों को शाप दिया- तुम सब वेद से विवर्जित (वेदों से दूर/हीन), ऊर्ध्वजटा (पाखंडी), यज्ञ से भ्रष्ट और पराई स्त्रियों की सेवा (उपभोग) करने वाले हो जाओगे।
  • व्याकरण:
    • शप्ता (शप् धातु + क्त प्रत्यय): शाप दिए गए (कर्मवाच्य)।
    • वेदविवर्जिताः (वेदात् विवर्जिताः - तत्पुरुष): वेदों से रहित।
    • क्रतुभ्रष्टाः (क्रतोः भ्रष्टाः - पंचमी तत्पुरुष): यज्ञ से पतित।
वेश्यायान्तु रता द्यूते पितृमातृविवर्जिताः।
न पुत्रः पैतृकं वित्तं विद्यां वापि गमिष्यति।७१।
  • अनुवाद: (शाप दिया) तुम वेश्याओं में रत रहने वाले, जुआरी (द्यूत) और माता-पिता का आदर न करने वाले हो जाओगे। (तुम्हारे कुकर्मों के कारण) तुम्हारा पुत्र न तो पैतृक धन प्राप्त कर पाएगा और न ही विद्या (ज्ञान) प्राप्त कर पाएगा।
  • व्याकरण:
    • पैतृकं (पितुः इदम् + अण् प्रत्यय): पिता से संबंधित।
    • विवर्जिताः (वि + वर्ज् + क्त प्रत्यय): हीन/रहित।
सर्वे च मोहिताः सन्तु सर्वेंद्रियविवर्जिताः।
रौद्रीं भिक्षां समश्नंतु परपिण्डोपजीविनः।७२।
  • अनुवाद: तुम सब मोहित (भ्रमित) हो जाओ और तुम्हारी सभी इंद्रियां शक्तिहीन (विवर्जित) हो जाएं। तुम सब रौद्री (शिव संबंधित) भिक्षा प्राप्त करो और दूसरों के पिंड (भोजन) पर जीवित रहो।
  • व्याकरण:
    • सर्वेंद्रियविवर्जिताः (सर्वाणि च इन्द्रियाणि + विवर्जिताः - कर्मधारय + तत्पुरुष): समस्त इंद्रियों से रहित।
    • समश्नंतु (सम् + अश् धातु + लोट् लकार + प्रथम पुरुष बहुवचन): खाएं/प्राप्त करें।
    • परपिण्डोपजीविनः (परेषां पिण्डं + उपजीविनः): दूसरों के अन्न पर आश्रित।
आत्मानं वर्तयन्तश्च निर्ममा धर्मवर्जिताः।
कृपार्पिता तु यैर्विप्रैरुन्मत्ते मयि सांप्रतम्।७३।
  • अनुवाद: (शाप दिया) तुम सब धर्म से विवर्जित होकर केवल आत्म-पोषण (निर्ममा) में लगे रहोगे। हे ब्राह्मणों! चूँकि तुम सबने मुझ उन्मत्त पर कृपा (अर्थात् दण्ड की कृपा) की है (मुझ पर अत्याचार किया है)... [यह श्लोक अगले श्लोक से जुड़ा है]।
  • व्याकरण:
    • वर्तयन्तः (वृत् धातु + शतृ प्रत्यय): व्यतीत करते हुए (जीवित रहते हुए)।
    • निर्ममाः (निर् + मम - बहुव्रीहि): ममता से रहित (केवल अपने लिए)।
तेषां धनं च पुत्राश्च दासीदासमजाविकम्।
कुलोत्पन्नाश्च वै नार्यो मयि तुष्टे भवन्विह।७४।
  • अनुवाद: ...तो जब मैं (शिव) प्रसन्न होऊंगा (तभी) तुम्हें धन, पुत्र, दास-दासी, बकरी-भेड़ (अजाविक) और कुलोत्पन्न स्त्रियां मिलेंगी।
  • व्याकरण:
    • मजाविकम् (अजाश्च अवयश्च - द्वन्द्व): बकरियां और भेड़ें।
    • तुष्टे (तुष् धातु + क्त प्रत्यय): प्रसन्न होने पर (सप्तमी एकवचन)।
    • भवन्विह (भवन्तु + इह): यहाँ हो जाएं।
एवं शापं वरं चैव दत्वान्तर्द्धानमीश्वरः।
गतो द्विजागते देवे मत्वा तं शंकरं प्रभुम्।७५।
  • अनुवाद: इस प्रकार शाप और वर (शाप के बीच वर) देकर ईश्वर (शिव) अंतर्ध्यान हो गए। द्विजों (ब्राह्मणों) ने जब उन्हें शंकर (शिव) समझा, तब तक वे अंतर्ध्यान हो चुके थे।
  • व्याकरण:
    • दत्त्वा (दा धातु + क्त्वा प्रत्यय): देकर।
    • अंतर्द्धानम् (अंतर् + धानम्): लुप्त हो गए।
    • द्विजागते (द्विजेषु + आगते): ब्राह्मणों के आ जाने पर।
    • शङ्करं (सं करोति इति): कल्याण करने वाले।

नोट: यह श्लोक श्रृंखला पद्मपुराण के सृष्टि खण्ड (अनुवाद के अनुसार अध्याय १७, या कहीं-कहीं यह कथा विष्णु खण्ड/अन्य खण्डों में भी वर्णित है, लेकिन प्रश्न में निर्दिष्ट अध्याय के अनुसार) से ली गई है, जो भगवान शिव की माया और ब्राह्मणों के गर्व के दमन को दर्शाता है।



पद्म पुराण के सृष्टि खण्ड (अध्याय 17) के इन श्लोकों में उस समय का वर्णन है जब ब्राह्मणों ने यज्ञ के नष्ट होने पर महादेव की खोज की और अंततः उनका आशीर्वाद प्राप्त किया।
यहाँ इन श्लोकों का व्याकरण सहित हिंदी अनुवाद है:
श्लोक 76-77
अन्विष्यन्तोपि यत्नेन न चापश्यंत ते यदा।
तदा नियमसंपन्नाः पुष्करारण्यमागताः।७६।
स्नात्वा ज्येष्ठसरो विप्रा जेपुस्ते शतरुद्रियम्।
जाप्यावसाने देवस्तानशीररगिराऽब्रवीत्।७७।
  • अनुवाद: जब बहुत प्रयत्नपूर्वक खोजने पर भी उन्होंने (महादेव को) नहीं देखा, तब वे नियमपरायण ब्राह्मण 'पुष्कर अरण्य' में आए। ज्येष्ठ पुष्कर सरोवर में स्नान करके उन विप्रों ने 'शतरुद्रिय' (रुद्र पाठ) का जप किया। जप की समाप्ति पर महादेव ने उनसे 'अशरीरिणी वाणी' (आकाशवाणी) द्वारा कहा।
  • व्याकरण:
    • अन्विष्यन्तः: अनु + इष् (खोजना) + शतृ प्रत्यय (खोजते हुए)।
    • स्नात्वा: स्ना + क्त्वा प्रत्यय (स्नान करके)।
    • जाप्यावसाने: जपस्य अवसाने (षष्ठी तत्पुरुष) - जप के अंत में।
    • अशरीरगिरा: अशरीरिणी + गिरा (बिना शरीर की वाणी/आकाशवाणी द्वारा)।

श्लोक 78
अनृतं न मया प्रोक्तं स्वैरेष्वपि कुतःपुनः।
आगते निग्रहे क्षेमं भूयोपि करवाण्यहम्।७८।
  • अनुवाद: मैंने हंसी-मजाक (स्वैर) में भी कभी झूठ नहीं कहा, तो फिर अन्य समय में कैसे कहूँगा? संकट (निग्रह) आने पर भी मैं पुनः तुम्हारा कल्याण ही करूँगा।
  • व्याकरण:
    • अनृतम्: न ऋतम् (नञ् तत्पुरुष) - झूठ।
    • मया प्रोक्तम्: मेरे द्वारा कहा गया (कर्मवाच्य)।
    • करवाण्यहम्: करवाणि + अहम् (यण् सन्धि) - मैं करूँगा।

श्लोक 79
शान्ता दांता द्विजा ये तु भक्तिमन्तो मयि स्थिराः।
न तेषां छिद्यते वेदो न धनं नापि सन्ततिः।७९।
  • अनुवाद: जो ब्राह्मण शांत, जितेन्द्रिय और मुझमें स्थिर भक्ति रखने वाले हैं, उनका न तो वेदों का ज्ञान नष्ट होता है, न धन और न ही उनकी संतान (वंश) का क्षय होता है।
  • व्याकरण:
    • शान्ता-दान्ता: शम् + क्त और दम् + क्त (शांत और दमित इन्द्रियों वाले)।
    • मयि: 'अस्मद्' शब्द सप्तमी एकवचन (मुझमें)।
    • तेषाम्: 'तद्' शब्द पुल्लिंग षष्ठी बहुवचन (उनका)।

श्लोक 80-81
अग्निहोत्ररता ये च भक्तिमन्तो जनार्दने।
पूजयन्ति च ब्रह्माणंतेजोराशिं दिवाकरम्।८०।
नाशुभं विद्यते तेषां येषां साम्ये स्थिता मतिः।
एतावदुक्त्वा वचनं तूष्णीं भूतस्तु सोऽभवत्।८१।
  • अनुवाद: जो अग्निहोत्र में लगे रहते हैं, भगवान जनार्दन (विष्णु) के भक्त हैं और ब्रह्मा जी तथा तेजोराशि सूर्य देव की पूजा करते हैं, साथ ही जिनकी बुद्धि समभाव में स्थित है, उनका कभी अशुभ नहीं होता। इतना कहकर वे (महादेव) मौन हो गए।
  • व्याकरण:
    • तेजोराशिम्: तेजसाम् राशिः (तेज का ढेर/पुंज)।
    • उक्त्वा: वच् + क्त्वा प्रत्यय (कहकर)।
    • तूष्णीं भूतः: मौन हो जाना।

श्लोक 82
लब्ध्वा वरं सप्रसादं देवदेवान्महेश्वरात्।
आजग्मुः सहितास्सर्वे यत्र देवःपितामहः।८२।
  • अनुवाद: देवाधिदेव महेश्वर से प्रसन्नतापूर्वक वरदान प्राप्त करके, वे सभी ब्राह्मण एक साथ मिलकर वहां आए जहाँ भगवान पितामह (ब्रह्मा जी) विराजमान थे।
  • व्याकरण:
    • लब्ध्वा: लभ् + क्त्वा (प्राप्त करके)।
    • आजग्मुः: आ + गम् (लिट् लकार, प्रथम पुरुष बहुवचन) - वे आए।
    • सहितास्सर्वे: संहिताः + सर्वे (विसर्ग सन्धि) - वे सभी साथ मिलकर।

विरिञ्चिं संहिताजाप्यैस्तोषयंतोऽग्रतःस्थिताः। तुष्टस्तानब्रवीद्ब्रह्मा मत्तोपि व्रियतां वरः।८३। ब्रह्मणस्तेनवाक्येन हृष्टाः सर्वे द्विजोत्तमाः। को वरो याच्यतां विप्राः परितुष्टे पितामहे।८४। अग्निहोत्राणि वेदाश्च शास्त्राणि विविधानि च। सान्तानिकाश्च ये लोका वरदानाद्भवंतु नः।८५। एवं प्रजल्पतां तत्र विप्राणां कोपमाविशत्। के यूयं केत्र प्रवरा वयं श्रेष्ठास्तथापरे।८६। नेतिनेति तथा विप्रा द्विजांस्तांस्तत्र संस्थितान्। ब्रह्मोवाचाभिसंप्रेक्ष्य ब्राह्मणान्क्रोधपूरितान्।८७। यस्माद्यूयं त्रिभिर्भागैः सभायां बाह्यतः स्थिताः। तस्मादामूलिको गुल्मो ह्येको भवतु वोद्विजाः।८८। उदासीनाः स्थिता ये तु उदासीना भवंतु ते। सायुधाबद्धनिस्त्रिंशा योद्धुकामा व्यवस्थिताः।८९। हिन्दी अनुवाद सहित व्याकरण सहित करें
यहाँ दिए गए श्लोकों (संभवतः किसी पुराण, जैसे पद्मपुराण या स्कन्दपुराण से) का हिंदी अनुवाद और व्याकरण सहित व्याख्या है। यह प्रसंग ब्रह्माजी द्वारा ब्राह्मणों को वरदान देने और फिर क्रोधित होकर शाप देने से संबंधित है।
श्लोक ८३
विरिञ्चिं संहिताजाप्यैस्तोषयंतोऽग्रतःस्थिताः।
तुष्टस्तानब्रवीद्ब्रह्मा मत्तोपि व्रियतां वरः।८३।
  • अनुवाद: संहिता (मंत्रों/वेदों) के जाप से विरिञ्चि (ब्रह्माजी) को संतुष्ट करते हुए (ब्राह्मण) उनके सामने स्थित थे। संतुष्ट ब्रह्माजी ने उनसे कहा- "मुझसे भी वर माँगो।"
  • व्याकरण:
    • विरिञ्चिम्: ब्रह्माजी (द्वितीया विभक्ति, एकवचन)।
    • संहिताजाप्यैः: संहिता के जाप के द्वारा (तृतीया विभक्ति, बहुवचन)।
    • तोषयन्तः: संतुष्ट करते हुए (शत्रु प्रत्यय - क्रिया चल रही है)।
    • तुष्टः: संतुष्ट (विभक्ति १.१, ब्रह्मा के लिए)।
    • मत्तः अपि: मुझसे भी।
    • व्रियताम्: वर माँगा जाए (कर्मवाच्य - लोट् लकार)।
श्लोक ८४
ब्रह्मणस्तेनवाक्येन हृष्टाः सर्वे द्विजोत्तमाः।
को वरो याच्यतां विप्राः परितुष्टे पितामहे।८४।
  • अनुवाद: ब्रह्माजी के उस वाक्य (वरदान) से सभी श्रेष्ठ ब्राह्मण (द्विजोत्तम) प्रसन्न हो गए। (और बोले) हे ब्राह्मणों! पितामह (ब्रह्माजी) संतुष्ट हैं, क्या वर माँगा जाए?
  • व्याकरण:
    • ब्रह्मणः वाक्येन: ब्रह्माजी के वाक्य से (तृतीया विभक्ति, करण कारक)।
    • हृष्टाः: प्रसन्न हुए (बहुवचन)।
    • द्विजोत्तमाः: श्रेष्ठ ब्राह्मण (द्विज + उत्तमाः, गुण संधि)।
    • याच्यताम्: माँगना चाहिए (यक् प्रत्यय - कर्मवाच्य)।
श्लोक ८५
अग्निहोत्राणि वेदाश्च शास्त्राणि विविधानि च।
सान्तानिकाश्च ये लोका वरदानाद्भवंतु नः।८५।
  • अनुवाद: (ब्राह्मणों ने कहा) वरदान के फलस्वरूप हमारे पास अग्निहोत्र (हवन), वेद, विविध शास्त्र और सान्तानिक (उत्तम संतान देने वाले) लोक हों।
  • व्याकरण:
    • अग्निहोत्राणि/वेदाः/शास्त्राणि: बहुवचन (बहुत से हवन/वेद/शास्त्र)।
    • सान्तानिकाः लोकाः: संतान संबंधी लोक।
    • भवन्तु: हों (लोट् लकार, बहुवचन)।
    • वरदानात्: वरदान के द्वारा/से (पंचमी विभक्ति - हेतु अर्थ)।
श्लोक ८६
एवं प्रजल्पतां तत्र विप्राणां कोपमाविशत्।
के यूयं केत्र प्रवरा वयं श्रेष्ठास्तथापरे।८६।
  • अनुवाद: वहाँ इस प्रकार आपस में चर्चा (प्रलाप) करते हुए ब्राह्मणों (के दो समूहों) में कोप (क्रोध) व्याप्त हो गया। (एक समूह बोला) "तुम कौन हो? यहाँ श्रेष्ठ कौन है? हम श्रेष्ठ हैं या दूसरे (समूह वाले)?"
  • व्याकरण:
    • प्रजल्पताम्: चर्चा/बातचीत करते हुए (षष्ठी विभक्ति, बहुवचन - शत्रु प्रत्यय)।
    • कोपम् आविशत्: क्रोध आ गया/व्याप्त हो गया।
    • के यूयम्: तुम कौन हो? (बहुवचन - 'यूयम्' मध्यम पुरुष)।
श्लोक ८७
नेतिनेति तथा विप्रा द्विजांस्तांस्तत्र संस्थितान्।
ब्रह्मोवाचाभिसंप्रेक्ष्य ब्राह्मणान्क्रोधपूरितान्।८७।
  • अनुवाद: "नहीं-नहीं" (अर्थात हम श्रेष्ठ हैं, तुम नहीं) ऐसा कहते हुए वहाँ स्थित ब्राह्मणों को देखकर, क्रोध से भरे हुए ब्रह्माजी ने कहा।
  • व्याकरण:
    • नेति नेति: न + इति (दीर्घ संधि)।
    • संस्थितान्: जो स्थित थे (द्वितीया विभक्ति, बहुवचन - क्त प्रत्यय)।
    • अभिसंप्रेक्ष्य: अच्छी तरह देखकर (अभि+सम्+प्र+ईक्ष् + ल्यप् प्रत्यय)।
    • क्रोधपूरितान्: क्रोध से भरे हुए (द्वितीया विभक्ति)।
श्लोक ८८
यस्माद्यूयं त्रिभिर्भागैः सभायां बाह्यतः स्थिताः।
तस्मादामूलिको गुल्मो ह्येको भवतु वोद्विजाः।८८।
  • अनुवाद: ब्रह्माजी बोले- "चूँकि तुम लोग सभा में तीन भागों (के अंतर पर) बाहर स्थित हो, इसलिए हे द्विजो! तुम सब आमूलिक (जड़ से उत्पन्न होने वाले) गुल्म (झाड़ी/वनस्पति) बन जाओ।"
  • व्याकरण:
    • यस्मात्: चूँकि (हेतु वाचक)।
    • त्रिविर्भागैः: तीन भागों से (तृतीया, बहुवचन)।
    • बाह्यतः: बाहर (तसिल् प्रत्यय - स्थान वाचक)।
    • आमुलिकः: जड़ से (मूल तक) [विशेषण]।
    • गुल्मः: झाड़ी (श्राप का फल)।
    • भवतु: हो जाओ (लोट् लकार - आज्ञा)।
श्लोक ८९
उदासीनाः स्थिता ये तु उदासीना भवंतु ते।
सायुधाबद्धनिस्त्रिंशा योद्धुकामा व्यवस्थिताः।८९।
  • अनुवाद: "और जो उदासीन (निष्पक्ष/तटस्थ) होकर स्थित थे, वे भी उदासीन (स्थिर/निष्प्राण) ही रहें। जो आयुध (हथियार) और तलवार (निस्त्रिंश) के साथ युद्ध की इच्छा (योद्धुकामाः) से खड़े (व्यवस्थिताः) हैं (वे वैसे ही बने रहें)।" [यह श्लोक दो अलग-अलग समूहों को श्राप और स्थिति का वर्णन करता है]।
  • व्याकरण:
    • उदासीनाः: तटस्थ लोग (प्रथमा विभक्ति, बहुवचन)।
    • सायुधा बद्ध निस्त्रिंशाः: हथियार और बंधी हुई तलवार के साथ (बहुव्रीहि समास)।
    • योद्धुकामाः: युद्ध करने की इच्छा वाले (तुमुन् प्रत्यय युक्त)।
सारांश: इन श्लोकों में ब्रह्माजी के संतुष्ट होने पर ब्राह्मणों द्वारा वर मांगने, फिर आपस में श्रेष्ठता को लेकर विवाद करने और ब्रह्माजी द्वारा क्रोधित होकर उन्हें वनस्पति (गुल्म) या जड़वत हो जाने का श्राप देने का वर्णन है।कौशिकीति गणो नाम तृतीयो भवतु द्विजाः। त्रिधाबद्धमिदं स्थानं सर्वं युष्मद्भविष्यति।९०। बाह्यतो लोकशब्देन प्रोच्यमानाः प्रजास्त्विह। अविज्ञेयमिदं स्थानं विष्णुः पालयिता ध्रुवम्।९१। मया दत्तं चिरस्थायि अभंगं चभविष्यति। एवमुक्त्वा तदा ब्रह्मा समाप्तिंतामवैक्षत।९२। ब्राह्मणाः सहितास्ते तु क्रोधामर्षसमन्विताः। अतिथिं भोजयानाश्च वेदाभ्यासरतास्तु ते।९३। एतच्च परमं क्षेत्रं पुष्करं ब्रह्मसंज्ञितम्। तत्रस्था ये द्विजाः शांता वसंति क्षेत्रवासिनः।९४। न तेषां दुर्लभं किंचिद्ब्रह्मलोके भविष्यति। कोकामुखे कुरुक्षेत्रे नैमिषे ऋषिसंगमे।९५। वाराणस्यां प्रभासे च तथा बदरिकाश्रमे। गंगाद्वारे प्रयागे च गंगासागरसंगमे।९६। रुद्रकोट्यां विरूपाक्षे मित्रस्यापि तथा वने। तीर्थेष्वेतेषु सर्वेषु सिद्धिर्या द्वादशाब्दिका।९७। प्राप्यते मानवैर्लोके षण्मासाद्राजसत्तम। पुष्करे तु न संदेहो ब्रह्मचर्यमना यदि।९८। तीर्थानां परमं तीर्थं क्षेत्राणामपि चोत्तमम्। सदा तु पूजितं पूज्यैर्भक्तियुक्तैः पितामहे।९९। अतः परं प्रवक्ष्यामिसावित्र्या ब्रह्मणा सह। वादो यथानुभूतस्तु परिहासकृतो महान्।१००। 1.17.100। पद्मपुराण सृष्टि खण्ड अध्याय १७ के श्लोकों का हिन्दी अनुवाद व्याकरण सहित करें
पद्मपुराण के सृष्टि खण्ड, अध्याय १७ (अध्याय २६-२७ के आसपास पुष्कर माहात्म्य का प्रसंग) के इन श्लोकों में भगवान ब्रह्मा द्वारा पुष्कर क्षेत्र की महिमा और द्विजों (ब्राह्मणों) को वरदान देने का वर्णन है।
यहाँ श्लोकों का हिन्दी अनुवाद और व्याकरण-आधारित व्याख्या दी जा रही है:
श्लोक ९०-९२: ब्रह्मा जी का वरदान
श्लोक ९०:
कौशिकीति गणो नाम तृतीयो भवतु द्विजाः।
त्रिधाबद्धमिदं स्थानं सर्वं युष्मद्भविष्यति।९०।
हिंदी अनुवाद: (ब्रह्मा जी बोले-) हे द्विजों! (ब्राह्मणों) 'कौशिकी' नाम का तीसरा गण हो। यह स्थान तीन प्रकार से (त्रिधा) बद्ध (जुड़ा/पवित्र) है, और यह सब तुम लोगों का ही होगा।
  • व्याकरण/पदच्छेद: कौशिकी-इति (कौशिकी नाम से), गणः नाम, तृतीयः, भवतु (हो - लोट् लकार), द्विजाः (संबोधन), त्रिधा-बद्धम्-इदम् (तीन तरह से बद्ध यह), स्थानं, सर्वं, युष्मत् (तुम सबका), भविष्यति।
श्लोक ९१:
बाह्यतो लोकशब्देन प्रोच्यमानाः प्रजास्त्विह।
अविज्ञेयमिदं स्थानं विष्णुः पालयिता ध्रुवम्।९१।
हिंदी अनुवाद: यहाँ (पुष्कर में) बाहर के लोक-शब्दों (सांसारिक चर्चाओं) से जो प्रजाएं कही जा रही हैं, यह स्थान अविज्ञेय (रहस्यमयी/दुर्गम) है, और भगवान विष्णु निश्चित रूप से इसके पालक (रक्षा करने वाले) होंगे।
  • व्याकरण/पदच्छेद: बाह्यतः, लोक-शब्देन, प्रोच्यमानाः (कहे जाने वाले), प्रजाः, तु, इह, अविज्ञेयम्-इदम्, स्थानं, विष्णुः, पालयिता (पालक), ध्रुवम् (निश्चित ही)।
श्लोक ९२:
मया दत्तं चिरस्थायि अभंगं चभविष्यति।
एवमुक्त्वा तदा ब्रह्मा समाप्तिंतामवैक्षत।९२।
हिंदी अनुवाद: मेरे द्वारा दिया गया यह (वरदान) चिरस्थायी (लंबे समय तक रहने वाला) और अभंग (अटूट/अखंड) होगा। ऐसा कहकर ब्रह्मा जी ने (उस यज्ञ की) समाप्ति देखी।
  • व्याकरण/पदच्छेद: मया, दत्तं (दिया हुआ), चिरस्थायि, अभंगं, च, भविष्यति, एवम्-उक्त्वा (ऐसा कहकर), तदा, ब्रह्मा, समाप्तिम्-अवैक्षत (समाप्ति को देखा - लङ् लकार)।

श्लोक ९३-९५: ब्राह्मणों की स्थिति और पुष्कर की महिमा
श्लोक ९३:
ब्राह्मणाः सहितास्ते तु क्रोधामर्षसमन्विताः।
अतिथिं भोजयानाश्च वेदाभ्यासरतास्तु ते।९३।
हिंदी अनुवाद: वे सब ब्राह्मण, जो क्रोध और ईर्ष्या से युक्त थे, अतिथि भोज कराने वाले (अतिथि सत्कार में तत्पर) और वेदों के अभ्यास में रमे रहने वाले थे।
  • व्याकरण/पदच्छेद: ब्राह्मणाः, सहिताः, ते, तु, क्रोध-अमर्ष-समन्विताः, अतिथिम्, भोजयानाः-च (भोजन कराने वाले), वेद-अभ्यास-रताः-तु, ते।
श्लोक ९४:
एतच्च परमं क्षेत्रं पुष्करं ब्रह्मसंज्ञितम्।
तत्रस्था ये द्विजाः शांता वसंति क्षेत्रवासिनः।९४।
हिंदी अनुवाद: यह पुष्कर परम क्षेत्र है, जिसे ब्रह्मसंज्ञित (ब्रह्मा का क्षेत्र) कहा गया है। वहां शांत भाव से जो द्विज/क्षेत्रवासी रहते हैं।
  • व्याकरण/पदच्छेद: एतत्-च, परमं, क्षेत्रं, पुष्करं, ब्रह्म-संज्ञितम्, तत्र-स्थाः (वहां रहने वाले), ये, द्विजाः, शांताः, वसंति (रहते हैं), क्षेत्र-वासिनः।
श्लोक ९५:
न तेषां दुर्लभं किंचिद्ब्रह्मलोके भविष्यति।
कोकामुखे कुरुक्षेत्रे नैमिषे ऋषिसंगमे।९५।
हिंदी अनुवाद: उनके लिए ब्रह्मलोक में कुछ भी दुर्लभ नहीं होगा। कोकामुख, कुरुक्षेत्र, नैमिषारण्य, ऋषि संगम...
  • व्याकरण/पदच्छेद: न, तेषां, दुर्लभं, किंचित्, ब्रह्मलोके, भविष्यति, कोकामुखे, कुरुक्षेत्रे, नैमिषे, ऋषि-संगमे।

श्लोक ९६-९८: अन्य तीर्थों की तुलना में पुष्कर का फल
श्लोक ९६:
वाराणस्यां प्रभासे च तथा बदरिकाश्रमे।
गंगाद्वारे प्रयागे च गंगासागरसंगमे।९६।
हिंदी अनुवाद: वाराणसी, प्रभास, बद्रिकाश्रम, गंगाद्वार (हरिद्वार), प्रयाग और गंगासागर संगम...
  • व्याकरण/पदच्छेद: वाराणस्यां, प्रभासे, च, तथा, बदरिकाश्रमे, गंगाद्वारे, प्रयागे, च, गंगा-सागर-संगमे।
श्लोक ९७:
रुद्रकोट्यां विरूपाक्षे मित्रस्यापि तथा वने।
तीर्थेष्वेतेषु सर्वेषु सिद्धिर्या द्वादशाब्दिका।९७।
हिंदी अनुवाद: रुद्रकोटि, विरूपाक्ष, तथा मित्र वन में। इन सभी तीर्थों में जो सिद्धि बारह वर्षों (द्वादशाब्दिका) की तपस्या से मिलती है।
  • व्याकरण/पदच्छेद: रुद्रकोट्यां, विरूपाक्षे, मित्रस्य-अपि, तथा, वने, तीर्थेषु-एतेषु, सर्वेषु, सिद्धिः, या, द्वादश-आब्दिका (१२ वर्ष की)।
श्लोक ९८:
प्राप्यते मानवैर्लोके षण्मासाद्राजसत्तम।
पुष्करे तु न संदेहो ब्रह्मचर्यमना यदि।९८।
हिंदी अनुवाद: हे राजन! (श्रेष्ठ राजा) वह सिद्धि यहां पुष्कर में छह महीने (षण्मासात्) के ब्रह्मचर्य पालन से ही मिल जाती है। इसमें कोई संदेह नहीं है।
  • व्याकरण/पदच्छेद: प्राप्यते (प्राप्त की जाती है), मानवैः-लोके, षण्मासात् (६ महीने से), राजसत्तम (संबोधन), पुष्करे, तु, न, संदेहः, ब्रह्मचर्यम्-अनाः-यदि (ब्रह्मचर्य में स्थित यदि)।

श्लोक ९९-१००: तीर्थ की महिमा और वादे का प्रसंग
श्लोक ९९:
तीर्थानां परमं तीर्थं क्षेत्राणामपि चोत्तमम्।
सदा तु पूजितं पूज्यैर्भक्तियुक्तैः पितामहे।९९।
हिंदी अनुवाद: (पुष्कर) तीर्थों में परम तीर्थ और क्षेत्रों में भी सर्वोत्तम है। पूजनीय पुरुषों द्वारा, भक्ति-युक्त होकर सदा पितामह (ब्रह्मा जी) की पूजा की जाती है।
  • व्याकरण/पदच्छेद: तीर्थानां, परमं, तीर्थं, क्षेत्राणाम्-अपि, च-उत्तमम्, सदा, तु, पूजितं, पूज्यैः, भक्ति-युक्तैः, पितामहे (ब्रह्मा जी)।
श्लोक १००:
अतः परं प्रवक्ष्यामिसावित्र्या ब्रह्मणा सह।
वादो यथानुभूतस्तु परिहासकृतो महान्।१००।
हिंदी अनुवाद: इसके आगे मैं (सूतजी) सावित्री के साथ ब्रह्मा जी के, परिहास (मजाक) में किए गए महान वादे (बहस) का वृत्तांत कहता हूँव्याकरण/पदच्छेद: अतः, परं, प्रवक्ष्यामि (कहूँगा), सावित्र्या, ब्रह्मणा, सह, वादः, यथा-अनुभूतः-तु, परिहास-कृतः, महान्।
(टिप्पणी: यद्यपि आपने १०० श्लोक तक पूछा है, परन्तु दिए गए श्लोकों की संख्या और विषयवस्तु पद्म पुराण सृष्टि खण्ड के अध्याय १७ (पुष्कर माहात्म्य) से मेल खाती है, जहाँ अंत में परिहास/वाद का प्रसंग आता है।) 


यहाँ पद्म पुराण के सृष्टि खण्ड (अध्याय 17) के इन श्लोकों का व्याकरणिक टिप्पणियों के साथ सरल हिन्दी अनुवाद दिया गया है। इन श्लोकों में देवी सावित्री के साथ भगवान ब्रह्मा के पास जाने वाली विभिन्न देवियों और उनके द्वारा ली गई पूजन सामग्रियों का वर्णन है।
हिन्दी अनुवाद (श्लोक 101–120)
श्लोक 101-102: सावित्री के चलने पर सभी देवांगनाएँ वहाँ आ गईं। भृगु की पत्नी ख्याति से उत्पन्न हुई यशस्वी विष्णु-पत्नी (महालक्ष्मी), जिन्हें सदैव आमंत्रित किया जाता है, वे लक्ष्मी जी भी वहाँ शीघ्रता से आ गईं। महाभागा मदिरा (वारुणी), ऐश्वर्य देने वाली योगनिद्रा भी आईं।
श्लोक 103-104: श्री, कमलालया, भूति, कीर्ति, श्रद्धा, मनस्विनी तथा पुष्टि और तुष्टि देने वाली देवियाँ भी वहाँ आ पहुँचीं। राजा दक्ष की पुत्री सती, पार्वती, कल्याणकारी शुभा और तीनों लोकों में सुंदर, स्त्रियों को सौभाग्य देने वाली देवी (गौरी) भी आईं।
श्लोक 105-106: जया, विजया, मधुच्छन्दा, अमरावती, सुप्रिया और जनकान्ता—ये सब सावित्री के शुभ मंदिर में गौरी के साथ सुंदर वेशभूषा और आभूषणों से सुसज्जित होकर आईं। इन्द्र की पत्नी शची (पुलोम की पुत्री) भी अप्सराओं के साथ आईं।
श्लोक 107-109: स्वाहा, स्वधा, सुंदर मुख वाली धूमोर्णा (यमराज की पत्नी), यक्षियां, राक्षसियां और महाधनवती गौरी भी आईं। वायु की पत्नी मनोजवा, कुबेर की प्रिय ऋद्धि, देवकन्याएं, दानवियां और दैत्यपत्नियां भी आईं। सप्तर्षियों की पत्नियां, ऋषियों की श्रेष्ठ स्त्रियां, बहनें, पुत्रियां और विद्याधरियों के समूह भी आए।
श्लोक 110-111: राक्षसियां, पितृ-कन्याएं और अन्य लोकमाताएं भी अपनी बहुओं और पुत्रवधुओं के साथ आईं। सावित्री इन सबके साथ जाना चाहती थीं। अदिति आदि दक्ष की सभी कन्याएं वहाँ एकत्रित हुईं। उन सब श्रेष्ठ स्त्रियों से घिरी हुई ब्रह्माणी (सावित्री) कमल के समान शोभा पा रही थीं।
श्लोक 112-114: कोई सुंदर मुख वाली देवी अपने हाथ में मोदक (लड्डू) लिए थी, तो कोई सूप (छलनी/टोकरी) में फल भरकर ब्रह्मा जी के पास चलीं। कोई अरहर (आढकी) और निष्पाव (सेम/दाल) लेकर चलीं, तो कोई विचित्र अनार, सुंदर बिजौरा नींबू, करील के फल और कमल के फूल लेकर चलीं।
श्लोक 115-117: अन्य देवियां कुसुम्भ (सिंदूर/रंग), जीरा, खजूर और उत्तम नारियल लेकर चलीं। कोई द्राक्षा (अंगूर) से भरा पात्र और सिंघाड़ा लेकर चलीं। कोई सुगंधित कपूर, सुंदर जामुन, अखरोट, आँवला और नींबू लेकर चलीं। कोई सुंदर मुख वाली देवी पके हुए बेल, चिड़वा (पोहा), कपास की रुई और कुसुम्भी (लाल) वस्त्र लेकर चलीं।
श्लोक 118-120: ऐसी ही अनेक सामग्रियां सूपों में भरकर वे कल्याणकारी देवियां सावित्री के साथ अचानक वहाँ (यज्ञशाला में) पहुँचीं। सावित्री को आता देखकर इन्द्र डर गए। ब्रह्मा जी ने अपना मुख नीचे झुका लिया कि 'यह मुझसे क्या कहेगी?' विष्णु और रुद्र (शिव) भी लज्जित हो गए और अन्य सभी ब्राह्मण, सभासद तथा देवता भी डर गए।

व्याकरणिक टिप्पणियाँ (Grammatical Insights)
  1. समास (Compounds):
    • विष्णुपत्नी: विष्णोः पत्नी (षष्ठी तत्पुरुष) - विष्णु की पत्नी।
    • दक्षतनया: दक्षस्य तनया (षष्ठी तत्पुरुष) - दक्ष की पुत्री।
    • त्रैलोक्यसुन्दरी: त्रयाणां लोकानां समाहारः त्रैलोक्यम्, तस्मिन् सुन्दरी (द्विगु और तत्पुरुष)।
    • त्वरान्विता: त्वरया अन्विता (तृतीया तत्पुरुष) - शीघ्रता से युक्त।
  2. प्रत्यय (Suffixes):
    • आगता / समायाता: आ + गम् / सम् + आ + या + 'क्त' प्रत्यय (भूतकाल, स्त्रीलिंग)।
    • गृहीत्वा: ग्रह् + 'क्त्वा' प्रत्यय - ग्रहण करके / लेकर।
    • परिवृता: परि + वृ + 'क्त' (स्त्रीलिंग) - घिरी हुई।
    • आमन्त्रिता: आ + मन्त्र + 'क्त' - जिसे बुलाया गया हो।
  3. सन्धि (Sandhi):
    • स्वधाऽऽयाता: स्वधा + आयाता (दीर्घ सन्धि)।
    • ब्रह्मणोंतिकम्: ब्रह्मणः + अन्तिकम् (विसर्ग सन्धि / उत्व संधि)।
    • अदित्याद्यास्तथा: अदिति + आद्याः + तथा (यण सन्धि और विसर्ग का सत्व)।
  4. कारक और विभक्ति:
    • सावित्र्यासहिताः: 'सह' के योग में 'सावित्री' शब्द में तृतीया विभक्ति (सावित्र्या) हुई है।
    • ब्रह्मणोंतिकम्: 'अन्तिक' (पास) के योग में षष्ठी विभक्ति (ब्रह्मणः) का प्रयोग।

पद्म पुराण (सृष्टि खण्ड) के 17वें अध्याय के ये श्लोक उस समय के हैं जब ब्रह्मा जी के यज्ञ में सावित्री जी के विलंब से आने पर ब्रह्मा जी ने 'गायत्री' (गोपकन्या) से विवाह कर उन्हें अपने पास बैठा लिया था। सावित्री जी के आने पर उनके क्रोध और संवाद का वर्णन यहाँ है।
हिन्दी अनुवाद और व्याकरणिक विश्लेषण:
श्लोक 121-122:
वहाँ पुत्र, पौत्र, भांजे, मामा और भाई उपस्थित थे। 'ऋभु' नामक वे देव भी थे जो देवताओं के भी देवता माने जाते हैं। वे सभी व्याकुल (विस्मय में) होकर खड़े थे कि अब सावित्री क्या कहेंगी? क्योंकि ब्रह्मा जी के पास वहाँ एक 'गोपकन्या' बैठी थी।
  • व्याकरण: 'वैलक्ष्ये' (विस्मय/व्याकुलता में), 'वदिष्यति' (वद् धातु, लृट् लकार - भविष्य काल)।
श्लोक 123-125:
वह (गायत्री) मौन होकर सबकी बातें सुन रही थी। अध्वर्यु (यज्ञ कराने वाले पुरोहित) द्वारा बुलाए जाने पर भी वह सुन्दरी (सावित्री) नहीं आई थी। तब इंद्र द्वारा लाई गई उस आभीर कन्या (गायत्री) को स्वयं विष्णु ने स्वीकार किया, रुद्र ने अनुमोदन किया और स्वयं ब्रह्मा (पिता) ने ग्रहण किया। वे (देवगण) सोच रहे थे कि अब यज्ञ कैसे पूरा होगा? इसी चिंता के बीच कमलालया (सावित्री) ने प्रवेश किया।
  • व्याकरण: 'मौनीभूता' (मौन होकर), 'वरवर्णिनी' (श्रेष्ठ वर्ण वाली स्त्री - सावित्री के लिए), 'अन्याहृता' (इन्द्र द्वारा लाई गई)।
श्लोक 126-128:
वहाँ ब्रह्मा जी सदस्यों, ऋत्विजों और देवताओं से घिरे थे। वेदपारंगत ब्राह्मण अग्नियों में आहुति दे रहे थे। वह गोपी (गायत्री) पत्नीशाला में बैठी थी, जिसने मृगशृंग धारण किया था, मेखला और रेशमी वस्त्र पहने थे और वह परम पद का ध्यान कर रही थी। वह पतिव्रता, पतिपरायण और यज्ञ में प्रधानता से बैठी थी। वह विशाल नेत्रों वाली सुन्दरी सूर्य के समान तेजस्वी थी।
  • व्याकरण: 'वेदपारगैः' (वेदों के ज्ञाता, तृतीया बहुवचन), 'क्षौमवस्त्र' (रेशमी वस्त्र), 'भास्करोपमा' (सूर्य के समान - उपमा अलंकार)।
श्लोक 129-131:
जैसे सूर्य की प्रभा सभा को प्रकाशित करती है, वैसे ही वह वहाँ चमक रही थी। ऋत्विज प्रज्वलित अग्नि की सेवा कर रहे थे। देवता अपने-अपने भाग (चरु) को प्रसन्नता से ग्रहण कर रहे थे। तब विलंब होने के कारण देवताओं ने कहा—"कार्य समय पर ही करना चाहिए, क्योंकि असमय किया गया कर्म फल नहीं देता। मनीषियों ने वेदों में ऐसा ही अधिकार देखा है।"
  • व्याकरण: 'द्योतयन्ती' (चमकती हुई - शतृ प्रत्यय, स्त्रीलिंग), 'फलदं' (फल देने वाला)।
श्लोक 132-135:
जब ब्राह्मणों द्वारा 'प्रावर्ग्य' कर्म किया जा रहा था और अध्वर्यु द्वारा पकाए गए दो प्रकार के दूध तैयार थे, तब देवी (सावित्री) ने सभा के बीच में मौन बैठे ब्रह्मा जी को क्रोधपूर्वक देखा और कहा— "हे देव! क्या आपके द्वारा किया गया यह व्यवहार उचित है? आपने कामासक्त होकर मेरा परित्याग करके यह पाप किया है। यह कन्या जिसे आपने सिर पर (प्रधान स्थान) बैठाया है, वह मेरे चरणों की धूल के समान भी नहीं है।"
  • व्याकरण: 'रुषान्विता' (क्रोध से युक्त), 'परित्यज्य' (परि + त्यज् + ल्यप् - त्याग कर), 'किल्बिषम्' (पाप/अपराध)।
श्लोक 136-138:
"सभा में बैठे ये सभी लोग जो कह रहे हैं, यदि आप चाहें तो समस्त प्राणियों के स्वामी होने के नाते वही आज्ञा दें। आपने रूप के लोभ में आकर यह लोक-निन्दित कार्य किया है। हे प्रभु! आपको न पुत्रों की लज्जा आई और न पौत्रों की। मैं मानती हूँ कि आपने स्वेच्छा (काम के वश) से यह निन्दनीय कर्म किया है। आप देवताओं के पितामह और ऋषियों के प्रपितामह हैं।"
  • व्याकरण: 'विगर्हितम्' (निन्दित), 'पितामह' (दादा), 'प्रपितामह' (परदादा)।
श्लोक 139-140:
"स्वयं को देखते हुए भी आपको लज्जा क्यों नहीं आई? लोक के बीच में मेरा अपमान हुआ है और आपकी हँसी हुई है। हे देव! यदि आपका यही भाव स्थिर है, तो आपको मेरा नमस्कार है। अब मैं अपनी सखियों को अपना मुख कैसे दिखाऊँगी?"
  • व्याकरण: 'त्रपा' (लज्जा), 'हास्यम्' (मजाक), 'दर्शयिष्यामि' (दृश् धातु, णिच् प्रत्यय लृट लकार उत्तमपुरुष एक वचन।


पद्म पुराण (Padma Purana) के सृष्टिखण्ड (Srishti Khanda), अध्याय १७ के श्लोक २४१-२५० में मुख्य रूप से कार्तिक अमावस्या, प्रतिपदा, ब्रह्म पूजा, नीराजन (आरती), रथ यात्रा और चैत्र मास में स्नान के पुण्य का वर्णन है। यह अंश 'बलिराज्य' (दीपावली से संबंधित) और विष्णु/ब्रह्मा पूजा की महिमा बताता है।
नीचे इन श्लोकों का हिन्दी अनुवाद व्याकरण सहित दिया गया है:
श्लोक २४१-२४२ (रथयात्रा और पूजा विधि)
एवं तूर्यनिनादैस्तु शङ्ख शब्दैश्च पुष्कलैः।
भ्रामयित्वा रथं वीर पुरं सर्वं प्रदक्षिणम्।२४१।
स्वस्थाने स्थापयेद्देवं दत्वा नीराजनं बुधः।
यएवं कुरुते यात्रां यो वा भक्त्यापिपश्यति।२४२।
  • अनुवाद: हे वीर (हे राजन्), इस प्रकार (एवं) वाद्ययंत्रों (तूर्य) के निनाद (नाद/आवाज़) और शंखों के पुष्कल (प्रचुर/ज़ोरदार) शब्दों के साथ, रथ को संपूर्ण पुर (नगर) में प्रदक्षिणा कराकर (घुमाकर), बुद्धिमान (बुधः) व्यक्ति देवता (भगवान्) को नीराजन (आरती) देकर अपने स्थान (स्वस्थान/मंदिर) में स्थापित करे। जो इस प्रकार यात्रा (रथयात्रा) करता है अथवा जो भक्तिपूर्वक इसे देखता है,।
  • व्याकरण:
    • तूर्यनिनादैः/शङ्खशब्दैः: तृतीया विभक्ति बहुवचन (साधन/साथ के अर्थ में)।
    • भ्रामयित्वा: भ्मि (घूमना) धातु + णिच् (प्रेरणार्थक) + क्त्वा प्रत्यय (घुमाकर)।
    • प्रदक्षिणम्: प्रदक्षिण (अव्ययीभाव समास - प्रकृष्टं दक्षिणं)।
    • स्थापयेत्: स्था धातु + णिच् (स्थापन कराना) + लिङ् लकार (विधि/आज्ञा)।
    • दत्वा: दा + क्त्वा (देकर)।
    • नीराजनं: नीराजन (आरती/प्रकाश) - द्वितीया विभक्ति।
श्लोक २४३-२४४ (कार्तिक पूजा और दीपदान)
रथं वा कर्षयेद्यस्तु स गच्छेद्ब्रह्मणः पदं।
कार्तिके मास्यमावास्यां यश्च दीपप्रदीपनं।२४३।
शालायां ब्रह्मणः कुर्यात्स गच्छेत्परमं पदम्।
गन्धपुष्पैर्नवैर्वस्त्रैरात्मानं पूजयेत्तु यः।२४४।
  • अनुवाद: जो रथ को (भक्तिपूर्वक) खींचता (कर्षण/खिंचाई) है, वह ब्रह्म (विष्णु) के पद (बैकुण्ठ) को प्राप्त होता है। जो कार्तिक मास की अमावस्या को (शालायाम् - घर में/मंदिर में) ब्रह्म (विष्णु) के लिए दीप का प्रदीपन (दीपक जलाना) करता है, वह परम पद को प्राप्त करता है। और जो गंध, पुष्प, नए वस्त्रों से (कार्तिक प्रतिपदा को) अपनी पूजा (स्वयं की पूजा/आत्म-पूजा) करता है।
  • व्याकरण:
    • कर्षयेत्: कृष् (खींचना) + लिङ् लकार (चाहिए/करते हैं)।
    • दीपप्रदीपनं: तत्पुरुष समास (दीपस्य प्रदीपनं)।
    • कार्तिके मासि: सप्तमी विभक्ति (समय सूचक - कार्तिक मास में)।
    • शालायाम्: सप्तमी विभक्ति (स्थान सूचक)।
श्लोक २४५-२४७ (बलिराज्य और ब्रह्म/विष्णु पूजा)
तस्यां प्रतिपदायां तु स गच्छेद्ब्रह्मणः पदम्।
*महापुण्यातिथिरियं -बलिराज्यप्रवर्तिनी।२४५।
ब्रह्मणः सुप्रिया नित्यं बालेयी परिकीर्तिता।
ब्रह्माणं पूजयेद्योऽस्यामात्मानं च विशेषतः।२४६।
स याति परमं स्थानं विष्णोरमिततेजसः।
चैत्रे मासि महाबाहो पुण्या प्रतिपदां वरा।२४७।
  • अनुवाद: वह कार्तिक की प्रतिपदा (तस्यां प्रतिपदायां) को ब्रह्म पद प्राप्त करता है। यह (कार्तिक शुक्ल प्रतिपदा) महापुण्य तिथि है, जो 'बलिराज्य' को प्रवर्तिनी (प्रवर्तित करने वाली/आरंभ करने वाली) है। यह नित्य (सदैव) ब्रह्मा की सुप्रिया (अति प्रिय) और 'बालेयी' (बलि से संबंधित) कही गई है। जो इस (तिथि) में ब्रह्मा (विष्णु) की पूजा और विशेष रूप से अपनी (आत्मा की) पूजा करता है, वह अमित तेजस्वी विष्णु के परम स्थान को जाता है। हे महाबाहो! चैत्र मास में (आने वाली) प्रतिपदा भी पुण्यकारी और वरा (श्रेष्ठ) है।
  • व्याकरण:
    • बलिराज्यप्रवर्तिनी: बहुव्रीहि/तत्पुरुष (बलिस्य राज्यं प्रवर्तिनी - जो बलि के राज्य को लाती है)।
    • परिकीर्तिता: परि (उपसर्ग) + कीर्त (कहना) + क्त प्रत्यय (स्त्रीलिंग) - (कही गई है)।
    • अस्याम्: सप्तमी (इस तिथि में - 'बलिराज्य' वाली प्रतिपदा)।
    • याति: या (जाना) धातु + लट् लकार।
श्लोक २४८-२५० (चैत्र प्रतिपदा स्नान और नीराजन)
तस्यां यः श्वपचं स्पृष्ट्वा स्नानं कुर्यान्नरोत्तमः।
न तस्य दुरितं किंचिन्नाधयो व्याधयो नृप।२४८।
भवन्ति कुरुशार्दूल तस्मात्स्नानं समाचरेत्।
दिव्यं नीराजनंतद्धि सर्वरोगविनाशनं।२४९।
गोमहिष्यादि यत्किंचित्तत्सर्वं कर्षयेन्नृप।
तेन वस्त्रादिभिः सर्वैस्तोरणंबाह्यतो न्यसेत्।२५०।
  • अनुवाद: उस (चैत्र प्रतिपदा) तिथि में जो नरोत्तम (श्रेष्ठ पुरुष) श्वपच (चांडाल/अस्पृश्य) को छूकर स्नान करता है, हे नृप (राजा), उसके कोई दुरित (पाप), आधि (मानसिक पीड़ा) और व्याधि (शारीरिक रोग) नहीं (न) होते हैं। हे कुरुशार्दूल! इसलिए स्नान अवश्य करना चाहिए। वह दिव्य नीराजन (आरती/प्रकाश) सर्व रोग विनाशक है। हे नृप! गौ, महिषी (भैंस) आदि जो कुछ (पशु) हैं, उन सबको (उस दिन) कर्षयेत् (बाहर निकालना/सजाना) चाहिए, और उन वस्त्रादि (गहनों/कपड़ों) से बाहर (घर के) तोरण (द्वार) स्थापित करना चाहिए।
  • व्याकरण:
    • श्वपचं: श्व (कुत्ता) + पच् (पकाने वाला) - (चांडाल)।
    • दुरितं: (पाप/बुरा कर्म)।
    • आधयो/व्याधयो: प्रथम पुरुष बहुवचन (मानसिक/शारीरिक कष्ट)।
    • समाचरेत्: सम् (उपसर्ग) + आ + चर् + लिङ् (ठीक से आचरण करना/स्नान करना)।
    • नीराजनं: (आरती)।
    • बाह्यतः: (बाहर/द्वार पर)।
सार: यह श्लोक कार्तिक अमावस्या-प्रतिपदा (दिवाली) के दौरान रथयात्रा, लक्ष्मी-विष्णु पूजा, बलिराज्य उत्सव, और चैत्र प्रतिपदा को विशेष स्नान के द्वारा पाप-मुक्त होने तथा स्वास्थ्य लाभ का वर्णन करते हैं।

पद्मपुराण के सृष्टि खण्ड (अध्याय 17, श्लोक 251-265) में कार्तिक माह की तिथियों, श्राद्ध कर्म, राजा बलि की कथा, गायत्री द्वारा दिए गए वरदान और भगवान राम (विष्णु अवतार) के राज्य अभिषेक से संबंधित प्रसंग वर्णित हैं।
यहाँ इन श्लोकों का हिन्दी अनुवाद व्याकरणिक टिप्पणी के साथ दिया गया है:
श्लोक अनुवाद (251-265)
251. ब्राह्मणानां तथा भोज्यं कुर्यात्कुरुकुलोद्वह। तिस्रो ह्येताः पुरा प्रोक्तास्तिथयः कुरुनन्दन।।
  • अनुवाद: हे कुरुकुलश्रेष्ठ (कुरुनन्दन)! तब ब्राह्मणों को भोजन कराना चाहिए। प्राचीन काल में ये तीन तिथियां (श्राद्ध आदि के लिए) कही गई हैं।
  • व्याकरण: कुरुकुलोद्वह - कुरु कुलस्य उद्वाहः (तत्पुरुष) या कुरु कुले उद्वहति इति (उपपद तत्पुरुष) - हे कुरुवंश को धारण करने वाले। प्रोक्ताः - प्र + वच् + क्त (स्त्रीलिंग बहुवचन) - कही गईं।
252. कार्तिकाश्वयुजे मासि चैत्रेमासि तथा नृप। स्नानं दानं शतगुणं कार्त्तिके या तिथिर्नृप।।
  • अनुवाद: कार्तिक, आश्विन (अश्वयुज) और चैत्र के महीनों में स्नान-दान का फल सौ गुना (शतगुण) हो जाता है। हे नृप (राजा)! विशेषकर कार्तिक माह में जो तिथि आती है (उसमें विशेष फल होता है)।
  • व्याकरण: कार्तिकाश्वयुजे - कार्तिकस्य आश्वयुजस्य च (द्वंद्व) - कार्तिक और आश्विन। शतगुणं - शतं गुणाः यस्मिन् तत् (बहुव्रीहि) - सौ गुना।
253. बलिराज्ञस्तु शुभदा पशूनां हितकारिणी। "गायत्र्युवाच। यदुक्तं तु तया वाक्यं सावित्र्या कमलोद्भवं।।
  • अनुवाद: (कार्तिक की वह तिथि) राजा बलि के लिए शुभदायी और पशुओं का हित करने वाली है। गायत्री बोलीं- सावित्री के द्वारा जो वाक्य (कथन) कमलाद्भव (ब्रह्माजी) के प्रति कहा गया...
  • व्याकरण: बलिराज्ञः - बलि राज्ञः (षष्ठी) - राजा बलि के। कमलोद्भवं - कमले उद्भवः यस्य सः (बहुव्रीहि) - कमल से उत्पन्न (ब्रह्मा)।
254. न तु ते ब्राह्मणाः पूजां करिष्यन्ति कदाचन। मदीयं तु वचःश्रुत्वा ये करिष्यन्ति चार्चनं।।
  • अनुवाद: (सावित्री ने कहा था) वे ब्राह्मण कभी (आपकी) पूजा नहीं करेंगे। लेकिन जो मेरे वचनों को सुनकर (आपकी) अर्चना (पूजा) करेंगे...
  • व्याकरण: करिष्यन्ति - कृ धातु, लृट्लकार (भविष्यकाल), प्रथम पुरुष बहुवचन। मदीयं - मदीय - मेरा।
255. इह भुक्त्वा तु भोगांस्ते परत्र मोक्षभागिनः। एतां ज्ञात्वा परां दृष्टिं वरं तुष्टः प्रयच्छति।।
  • अनुवाद: वे (पूजा करने वाले) यहाँ (पृथ्वी पर) भोगों को भोगकर, परलोक में मोक्ष के भागी होंगे। इस प्रकार की (गायत्री की) श्रेष्ठ दृष्टि (बात) को जानकर (वह रुद्र/ब्रह्मा) प्रसन्न होकर वर देते हैं।
  • व्याकरण: भुक्त्वा - भुज् + क्त्वा (तुमुन/क्त्वा प्रत्यय) - खाकर/भोगकर। मोक्षभागिनः - मोक्षस्य भागिनः (षष्ठी तत्पुरुष) - मोक्ष के भागी।
256. शक्राहं ते वरं दास्ये संग्रामे शत्रुनिग्रहे। तदा ब्रह्मा मोचयिता गत्वा शत्रुनिकेतनम्।।
  • अनुवाद: (वर में कहा गया) हे शक्र (इन्द्र)! मैं तुम्हें शत्रु के विनाश (संग्राम में) वर दूंगा। तब ब्रह्माजी शत्रु के घर (निकेतन) जाकर (तुम्हें) मुक्त करने वाले होंगे।
  • व्याकरण: शत्रुनिग्रहे - शत्रोः निग्रहः (षष्ठी तत्पुरुष) - शत्रु का दमन/विनाश। मोचयिता - मुच् + तृच् प्रत्यय (कर्ता) - छुड़ाने वाले।
257. स्वपुरं लप्स्यसे नष्टं शत्रुनाशात्परां मुदं। अकंटकं महद्राज्यं त्रैलोक्ये ते भविष्यति।।
  • अनुवाद: तुम नष्ट हुए अपने नगर (स्वपुर) को पुनः प्राप्त करोगे। शत्रु के नाश से (तुम्हें) बहुत खुशी (परं मुदं) होगी। त्रिलोक में तुम्हारा अकंटक (शत्रुहीन) महान राज्य होगा।
  • व्याकरण: लप्स्यसे - लभ् धातु, लृट्लकार, मध्यम पुरुष एकवचन - प्राप्त करोगे। अकंटकं - न कंटकं यस्मिन् (नञ् तत्पुरुष/बहुव्रीहि) - बाधा रहित।
258. मर्त्यलोके यदा विष्णो अवतारं करिष्यसि। भ्रात्रा सह परं दुःखं स्वभार्याहरणादिजं।।
  • अनुवाद: जब (तुम) मर्त्यलोक (पृथ्वी) पर विष्णु के अवतार (राम) के रूप में आओगे, तब भाई (लक्ष्मण) के साथ अपनी पत्नी (सीता) के हरण से उत्पन्न (हरणादिजं) बहुत दुःख (पाओगे)।
  • व्याकरण: स्वभार्याहरणादिजं - स्वभार्यायाः हरणम् आदि यस्य (बहुव्रीहि) - पत्नी हरण आदि से उत्पन्न।
259. हत्वा शत्रुं पुनर्भार्यां लप्स्यसे सुरसन्निधौ। गृहीत्वातां पुनाराज्यं कृत्वा स्वर्गंगमिष्यसि।।
  • अनुवाद: शत्रु को मारकर देवताओं की उपस्थिति (सुरसन्निधौ) में पुनः पत्नी को प्राप्त करोगे। उन्हें (सीता को) ग्रहण करके, राज्य पुनः प्राप्त कर (अश्वमेध आदि) करके स्वर्ग जाओगे।
  • व्याकरण: हत्वा - हन् + क्त्वा - मारकर। लप्स्यसे - प्राप्त करोगे। गृहीत्वा - ग्रह + क्त्वा - ग्रहण करके।
260. एकादशसहस्राणि वर्षाणां च पुनर्दिवं। ख्यातिस्ते विपुला लोके अनुरागं जनैस्सह।।
  • अनुवाद: (तुम) ग्यारह हजार (11,000) वर्षों तक (राज्य करोगे) और फिर स्वर्ग जाओगे। लोक में तुम्हारी बहुत बड़ी ख्याति होगी और लोगों के साथ (तुम्हारा) बहुत प्रेम/अनुराग होगा।
  • व्याकरण: एकादशसहस्राणि - दस और एक ग्यारह हजार (बहुवचन)। विपुला - महान/बहुत।
261. सान्तानिकानाम तेषां लोका स्थास्यन्ति भाविताः। त्वया ते तारिता देव रामरूपेण मानवाः।।
  • अनुवाद: वे सान्तानिक (संतान/भक्त) लोग उस (भगवान के) लोक में निवास करेंगे। हे देव! रामरूप में तुम्हारे द्वारा वे मानव (भक्त) तार दिए गए।
  • व्याकरण: तारिता - तृ + णिच् + क्त - पार लगाए गए। भाविताः - भावित/पवित्र।
262. गायत्री तु तदा रुद्रंवरदा प्रत्यभाषत। पतितेपिच ते लिंगे पूजां कुर्वंति ये नराः।।
  • अनुवाद: तब वर देने वाली गायत्री ने रुद्र (शिव) से कहा- हे रुद्र! पतित (अशुभ स्थान पर) पड़े हुए भी, आपके लिंग (शिवलिंग) की जो मनुष्य पूजा करते हैं...
  • व्याकरण: प्रत्यभाषत - प्रति + आ + भाष् (लङ्लकार/आत्मनेपद) - कहा। पतितेपि - पतित + अपि - गिरे हुए होने पर भी।
263. ते पूताः पुण्यकर्माणः स्वर्गलोकस्य भागिनः। न तां गतिं चाग्निहोत्रे न क्रतौ हुतपावके।।
  • अनुवाद: वे पुण्यकर्म करने वाले मनुष्य पवित्र (पूताः) होकर स्वर्गलोक के भागी होते हैं। अग्निहोत्र में या यज्ञ (क्रतौ) में अग्नि में आहुति देने से...
  • व्याकरण: पूताः - पवित्र। पुण्यकर्माणः - पुण्यं कर्म येषां ते (बहुव्रीहि) - पवित्र कर्म वाले।
264. यां गतिं मनुजा यांति तव लिंगस्य पूजनात्। गंगातीरे सदा लिंगं बिल्बपत्रेण ये तव।।
  • अनुवाद: जो गति मनुष्य (पतित शिवलिंग की पूजा से पाते हैं), वह (गति) अग्निहोत्र से नहीं मिलती। गंगा के किनारे जो सदा आपके लिंग (शिवलिंग) की बिल्वपत्र से पूजा करते हैं...
  • व्याकरण: पूजनात् - पंचमी विभक्ति (हेतु/कारण) - पूजा के कारण। बिल्बपत्रेण - बिल्व पत्र के द्वारा।
265. पूजयिष्यंति सुप्राता रुद्रलोकस्य भागिनः। प्राप्यापि शर्वभक्तत्वमग्ने त्वं भव पावनः।।
  • अनुवाद: (वे) उत्तम तरीके से (सुप्राता) पूजा करके रुद्रलोक के भागी होते हैं। हे अग्नि! शर्व (शिव) के भक्त होकर तुम स्वयं पावन हो जाओ। [1.3.7-1.3.8]
  • व्याकरण: पूजयिष्यन्ति - लृट्लकार - पूजा करेंगे। पावनः - पवित्र करने वाला।
भावार्थ
इन श्लोकों में विशेष रूप से कार्तिक मास में पूजा के महत्व, भगवान राम के अवतार, उनके द्वारा शत्रुओं के विनाश (रावण वध/राम राज्य), और गायत्री द्वारा शिवजी को प्रसन्न करके पतित शिवलिंग की पूजा से भी फल मिलने का वरदान (शिव महिमा) वर्णित है। अंत में, रुद्रलोक (शिवलोक) की प्राप्ति का विधान बताया गया है।

पद्म पुराण के सृष्टि खण्ड (अध्याय 17) के इन श्लोकों में देवी गायत्री ब्राह्मणों की महिमा और उनके माध्यम से देवताओं की तृप्ति का वर्णन कर रही हैं।
यहाँ इनका हिन्दी अनुवाद और व्याकरण सहित विवरण है:
श्लोक २६६-२६७
  • अनुवाद: (गायत्री माता अग्नि/विद्वान से कहती हैं) तुम्हारे प्रसन्न होने पर सभी देवता निश्चित रूप से प्रसन्न हो जाते हैं, इसमें कोई संदेह नहीं है। तुम्हारे मुख से हविष्य (आहुति) ग्रहण करके देवता तृप्त होते हैं। जैसा कि वेदों का वचन है, वे निस्संदेह भोजन करते हैं। गायत्री ने यह बात उन सभी ब्राह्मणों से कही।
  • व्याकरण:
    • त्वयि प्रीते: सप्तमी विभक्ति (सति सप्तमी), अर्थ—'तुम्हारे प्रसन्न होने पर'।
    • त्वन्मुखेन: 'त्वत् + मुखेन' (तृतीया विभक्ति), अर्थ—'तुम्हारे मुख के द्वारा'।
    • भुञ्जते: 'भुज्' धातु, आत्मनेपद, लट् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन।
श्लोक २६८-२६९
  • अनुवाद: तुम सबको (ब्राह्मणों को) प्रसन्न करके मनुष्य सभी तीर्थों का फल प्राप्त करते हैं और निस्संदेह 'वैराज' नामक पद (लोक) को प्राप्त करते हैं। श्राद्धों में विभिन्न प्रकार के अन्न और अनेक दान देकर तुम्हें तृप्त करने वाले मनुष्य स्वयं देवताओं के समान (दिव्य) हो जाते हैं।
  • व्याकरण:
    • कृत्वा: 'कृ' धातु + 'क्त्वा' प्रत्यय, अर्थ—'करके'।
    • गमिष्यंति: 'गम्' धातु, लृट् लकार (भविष्य काल), प्रथम पुरुष, बहुवचन।
    • दत्वा: 'दा' धातु + 'क्त्वा' प्रत्यय, अर्थ—'देकर'।
श्लोक २७०-२७१
  • अनुवाद: जो श्रेष्ठ ब्राह्मण हैं, उनके मुख में देवता हविष्य (देवताओं का अन्न) और पितृगण कव्य (पितरों का अन्न) शीघ्रता से ग्रहण करते हैं। तुम सब (ब्राह्मण) तीनों लोकों को धारण करने में समर्थ हो और केवल एक प्राणायाम मात्र से तुम सब पवित्र हो जाओगे।
  • व्याकरण:
    • दिवौकसः: प्रथमा विभक्ति, बहुवचन (देवताओं के लिए प्रयुक्त)।
    • धारणे: 'धृ' धातु + 'ल्युट्' प्रत्यय, सप्तमी विभक्ति।
    • शक्तास्त्रैलोक्यस्य: 'शक्ताः + त्रैलोक्यस्य' (विसर्ग संधि)।
श्लोक २७२-२७३
  • अनुवाद: हे द्विजोत्तमों! विशेष रूप से पुष्कर तीर्थ में स्नान करके और मुझ 'वेदमाता' का जप करके तुम दान लेने (प्रतिग्रह) से उत्पन्न दोषों को प्राप्त नहीं होगे। पुष्कर में अन्न दान करने से सभी देवता प्रसन्न होते हैं और वहाँ एक ब्राह्मण को भोजन कराने से एक करोड़ ब्राह्मणों को भोजन कराने का फल मिलता है।
  • व्याकरण:
    • जप्त्वा: 'जप्' धातु + 'क्त्वा' प्रत्यय।
    • अवाप्स्यते: 'अप्' धातु, कर्मवाच्य, लृट् लकार।
    • एकस्मिन्भोजिते: विशेषण-विशेष्य भाव, सप्तमी विभक्ति।
श्लोक २७४-२७५
  • अनुवाद: मनुष्य तुम्हारे हाथों में धन (दान) देकर ब्रह्महत्या जैसे पापों और अन्य किए गए दुष्कर्मों से मुक्त हो जाएंगे। मेरे (गायत्री) मंत्र के तीन बार जप के साथ तुम्हारी पूजा करने से ब्रह्महत्या के समान पाप भी तत्क्षण नष्ट हो जाता है।
  • व्याकरण:
    • मदीयेन: 'मद्' शब्द से निर्मित विशेषण, तृतीया विभक्ति।
    • नश्यति: 'नश्' धातु, लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन।
    • युष्मत्करे: 'युष्मद् + करे' (षष्ठी तत्पुरुष), 'तुम्हारे हाथ में'।
पद्म पुराण के सृष्टि खण्ड (अध्याय 17) के इन श्लोकों में भगवती गायत्री की महिमा और उनके जप के फल का वर्णन है। यहाँ इनका सरल हिंदी अनुवाद और व्याकरणिक व्याख्या दी गई है:
हिंदी अनुवाद
श्लोक 276: गायत्री मंत्र का जप दस जन्मों के, सौ जन्मों के और पिछले तीन युगों (सत्य, त्रेता, द्वापर) के साथ-साथ सहस्रों जन्मों में किए गए पापों (किल्बिष) को नष्ट कर देता है।
श्लोक 277: (देवी कहती हैं—) ऐसा जानकर और मेरे द्वारा बताए गए इस जप को करने से तुम सदा पवित्र हो जाओगे, इसमें कोई संदेह नहीं है; इस विषय में कोई अन्य विचार (शंका) करने की आवश्यकता नहीं है।
श्लोक 278: विशेष रूप से 'ॐ' (तीन मात्राओं वाले प्रणव) के साथ और 'शिर' (गायत्री शिरस) के साथ मेरा जप करने पर सभी निश्चित रूप से पवित्र हो जाते हैं।
श्लोक 279: मैं आठ अक्षरों (गायत्री के प्रत्येक पद में 8 अक्षर) वाली हूँ और इस सम्पूर्ण जगत में व्याप्त हूँ। मैं समस्त वेदों की माता हूँ और सभी पदों (छंदों/व्याकरणिक चरणों) से अलंकृत हूँ।
श्लोक 280: हे श्रेष्ठ ब्राह्मणों! भक्तिपूर्वक मेरा जप करने से तुम सिद्धि प्राप्त करोगे। मेरे जप के प्रभाव से ही तुम सभी को (संसार में) प्रधानता या श्रेष्ठता प्राप्त होगी।

व्याकरणिक व्याख्या (प्रमुख अंश)
  1. किल्बिषं (Kilbiṣam): कर्म कारक, द्वितीय विभक्ति, एकवचन। अर्थ: पाप को।
  2. हन्ति (Hanti): 'हन्' धातु (मारना/नष्ट करना), लट् लकार (वर्तमान काल), प्रथम पुरुष, एकवचन।
  3. ज्ञात्वा (Jñātvā): 'ज्ञा' धातु + 'क्त्वा' प्रत्यय। अर्थ: जानकर।
  4. भविष्यध्वं (Bhaviṣyadhvam): 'भू' धातु, लृट् लकार (भविष्य काल), आत्मनेपद, मध्यम पुरुष, बहुवचन। अर्थ: तुम सब हो जाओगे।
  5. सार्द्धंजप्त्वा (Sārddhañjaptvā): 'सार्द्धम्' (साथ) + 'जप्त्वा' (जप करके)। यहाँ संधि और प्रत्यय का प्रयोग है।
  6. द्विजसत्तमाः (Dvijasattamāḥ): द्विज + सत्तम (श्रेष्ठतम)। संबोधन बहुवचन। अर्थ: हे श्रेष्ठ ब्राह्मणों!
  7. अष्टाक्षरा (Aṣṭākṣarā): बहुव्रीहि समास। आठ अक्षर हैं जिसके (गायत्री के तीन पदों में 8-8 अक्षर होते हैं)।


पद्म पुराण (सृष्टि खण्ड) के अध्याय १७ (पुष्कर माहात्म्य) के श्लोक संख्या २८१-२९० गायत्री देवी द्वारा लक्ष्मी जी को वरदान देने और उनके प्रभाव का वर्णन करते हैं। यहाँ श्लोकों का हिन्दी अनुवाद और व्याकरण दिया गया है:
श्लोक २८१-२८२ (गायत्री का विप्र-प्रशंसा और शापमुक्त होना)
श्लोक:
गायत्रीसारमात्रोपि वरं विप्रः सुसंयतः।
नायंत्रितश्चतुर्वेदी सर्वाशी सर्वविक्रयी।२८१।
यस्माद्विप्रेषु सावित्र्या शापो दत्तःसदस्यथ।
अत्र दत्तं हुतं चापि सर्वमक्षयकारकम्।२८२।
हिन्दी अनुवाद:
[गायत्री देवी कहती हैं] जो विप्र (ब्राह्मण) केवल गायत्री के सार को जानने वाला हो, वह सुसंयमी (इंद्रियनिग्रही) है, तो वह श्रेष्ठ है। इसके विपरीत, जो चतुर्वेदी (चारों वेदों का ज्ञाता) होकर भी यदि इंद्रियों पर नियंत्रित नहीं है, और सब कुछ खाने वाला तथा सभी वस्तुओं को बेचने वाला (सर्वाशी-सर्वविक्रयी) है, तो वह श्रेष्ठ नहीं है। यद्यपि सावित्री (गायत्री) ने विप्रेषु (ब्राह्मणों को) शाप दिया था, लेकिन इस पुष्कर तीर्थ में यहाँ दिया गया दान और हवन (हुतं) सब कुछ अक्षय (अविनाशी) फल देने वाला होता है।
व्याकरण:
  • गायत्रीसारमात्रोपि: गायत्री + सार + मात्रः + अपि (दीर्घ संधि)।
  • सुसंयतः: सु + संयतः (अच्छी तरह नियंत्रित)।
  • सर्वाशी: सर्वम् अश्नातीति (सर्व+अश+णिनि - कर्म उपपद तत्पुरुष)।
  • सर्वविक्रयी: सर्वं विक्रिणातीति (सर्व+वि+क्री+णिनि - तत्पुरुष)।
  • अक्षयकारकम्: अक्षय कारकम् (अ-क्षय+कारकम्)।

श्लोक २८३-२८५ (वरदान और गायत्री का पुष्कर में निवास)
श्लोक:
दत्तो वरो मया तेन युष्माकं द्विजसत्तमाः।
अग्निहोत्रपरा विप्रास्त्रिकालं होमदायिनः।२८३।
स्वर्गं ते तु गमिष्यंति सैकविंशतिभिः कुलैः।
एवं शक्रस्य विष्णोश्च रुद्रस्य पावकस्य च।२८४।
ब्रह्मणो ब्राह्मणानां च गायत्रीवरमुत्तमम्।
तस्मिन्वै पुष्करे दत्त्वा ब्रह्मणःपार्श्वगाऽभवत्।२८५।
हिन्दी अनुवाद:
[गायत्री कहती हैं] हे द्विजसत्तमों (श्रेष्ठ ब्राह्मणों)! मैंने उन्हें (पुष्कर में रहने वालों को) वर दिया है। जो ब्राह्मण अग्निहोत्र में तत्पर रहते हैं और तीनों कालों (प्रातः, मध्याह्न, सायं) में होम (यज्ञ) करते हैं, वे अपने २१ कुलों (पीढ़ियों) के साथ स्वर्ग को जाते हैं। इस प्रकार इंद्र (शक्र), विष्णु, रुद्र, अग्नि (पावक), ब्रह्मा और ब्राह्मणों (के कल्याण) के लिए गायत्री ने उत्तम वर देकर, ब्रह्मा के पार्श्व में निवास किया।
व्याकरण:
  • द्विजसत्तमाः: द्विजानां सत्तमाः (षष्ठी तत्पुरुष - ब्राह्मणों में श्रेष्ठ)।
  • अग्निहोत्रपरा: अग्निहोत्रे पराः (सप्तमी तत्पुरुष)।
  • त्रिकालं: त्रयाणां कालानां समाहारः (द्विगु समास)।
  • होमदायिनः: होमं ददतीति (कर्म उपपद तत्पुरुष)।
  • पार्श्वगा: पार्श्वं गच्छतीति (गम् धातु + क - उपपद तत्पुरुष)।

श्लोक २८६-२८८ (लक्ष्मी जी को वरदान)
श्लोक:
चारणैस्तु तदाऽऽख्यातं लक्ष्म्या वै शापकारणम्।
युवतीनाञ्च सर्वासां शापाञ्ज्ञात्वापृथक्पृथक्।२८६।
लक्ष्म्याश्चैव वरं प्रादाद्गायत्री ब्रह्मणः प्रिया।
अकुत्सितान्सदा सर्वान्कुर्वन्ती धनशोभना।२८७।
शोभिष्यसे न संदेहः सर्वेभ्यः प्रीतिदायिनी।
ये त्वया वीक्षिताःपुत्रि सर्वेते पुण्यभोजनाः।२८८।
हिन्दी अनुवाद:
तब चारणों ने लक्ष्मी के शाप का कारण बताया। युवतियों के अलग-अलग शाप को जानकर, ब्रह्मा की प्रिया गायत्री ने लक्ष्मी को वरदान दिया। अकुत्सित (निंदारहित) और सदैव धन से शोभित रहने वाली लक्ष्मी ने, सबकी प्रीति (प्रेम) बढ़ाने वाली होकर, कहा- "हे पुत्री! तुम (गायत्री) जहाँ भी रहोगी, वहां शोभित होगी, इसमें कोई संदेह नहीं है। जिन पर तुम्हारी दृष्टि पड़ जाएगी, वे सभी पुण्य के भोक्ता (पुण्यभोजन) होंगे"।
व्याकरण:
  • शापकारणम्: शापस्य कारणम् (षष्ठी तत्पुरुष)।
  • पृथक्पृथक्: वीप्सा (द्विरुक्ति - अलग अलग)।
  • धनशोभना: धनेन शोभना (तृतीया तत्पुरुष)।
  • प्रीतिदायिनी: प्रीतिं ददातीति (प्रीति+दा+णिनि - उपपद तत्पुरुष)।
  • पुण्यभोजनाः: पुण्यं भुंजते इति (भुज धातु - पुण्य भोक्ता)।

श्लोक २८९-२९० (लक्ष्मी के प्रभाव की महिमा)
श्लोक:
परित्यक्तास्त्वया ये तु सर्वे ते दुःखभागिनः।
तेषां जातिः कुलं शीलं धर्मश्चैव वरानने।२८९।
सभायां ते च शोभंते दृश्यंते चैव पार्थिवैः।
अर्थित्वं चैव तेषां तु करिष्यंति द्विजोत्तमाः।२९०।
हिन्दी अनुवाद:
[गायत्री कहती हैं] हे वरांगने! (सुंदर मुख वाली लक्ष्मी) तुम्हारे द्वारा परित्यक्त (छोड़े गए) जितने भी लोग हैं, वे सभी दुःखी (दुःखभागी) होंगे। तुम्हारी कृपा से ही (उनके) जाति, कुल, शील और धर्म की रक्षा होती है। वे ही सभा में शोभित होते हैं और राजाओं (पार्थिवैः) द्वारा देखे जाते हैं। हे द्विजोत्तम! जिन पर तुम प्रसन्न होती हो, वे ही लक्ष्मीपति होते हैं (अर्थित्वं/अर्थपति - धनवान बनते हैं)।
व्याकरण:
  • दुःखभागिनः: दुःखं भजते इति (भज् धातु - दुःख पाने वाले)।
  • वरानने: वरं आननं यस्याः सा (बहुव्रीहि समास - हे सुंदर मुख वाली)।
  • द्विजोत्तमाः: द्विजानां उत्तमाः (षष्ठी तत्पुरुष)।
  • अर्थित्वं: अर्थ (धन) युक्त होने का भाव (अर्थ+इत्+त्व)।
(नोट: इन श्लोकों का मुख्य उद्देश्य गायत्री और लक्ष्मी के अंतर्संबंधों तथा पुष्कर तीर्थ की महिमा को स्पष्ट करना है।)


पद्म पुराण के सृष्टि खण्ड के 17वें अध्याय के ये श्लोक मुख्य रूप से नहुषअगस्त्य मुनि और इंद्र-पत्नी शची (इन्द्राणी) के प्रसंग से जुड़े हैं। यहाँ इनका हिंदी अनुवाद और व्याकरणिक विश्लेषण दिया गया है:
हिंदी अनुवाद
श्लोक 291-292:
(देवता या इन्द्राणी कह रही हैं): "वे (सज्जन) आप पर सौजन्य (दया/स्नेह) दिखाते हैं। आप हमारे भाई, पिता, गुरु और निश्चित रूप से बांधव (मित्र) भी हैं। आपके बिना मैं जीवित नहीं रह पाऊँगी। आपको देखने मात्र से मेरी दृष्टि प्रसन्न और शोभन (सुन्दर) हो जाती है और मन अत्यंत प्रसन्न हो जाता है, यह मैं आपसे सत्य-सत्य कहती हूँ।"
श्लोक 293-294:
"इस प्रकार के वचनों को आपकी दृष्टि से देखे गए वे सज्जन सुनेंगे, जो लोगों को प्रीति (आनंद) देने वाले हैं। इन्द्रपद प्राप्त करके नहुष आपको देखकर याचना (प्रार्थना) करेगा। आपकी दृष्टि से उसके पाप नष्ट हो जाएंगे, किंतु अगस्त्य मुनि के वचनों से वह निश्चित ही (पतन को प्राप्त होगा)।"
श्लोक 295-296:
"सर्प भाव (अजगर) को प्राप्त होकर वह उनसे प्रार्थना करेगा कि 'मैं अपने अहंकार (दर्प) के कारण नष्ट हो गया हूँ, हे मुने! आप मेरी शरण बनें।' उस राजा के उन वचनों को सुनकर वे भगवान ऋषि (अगस्त्य) मन में करुणा करके यह वाक्य कहेंगे—"
श्लोक 297-298:
"तुम्हारे ही कुल में 'कुलनन्दन' (युधिष्ठिर) नाम का राजा उत्पन्न होगा। वह तुम्हें सर्प रूप में देखकर तुम्हारे इस शाप को काट देगा। तब तुम सर्प योनि को छोड़कर पुनः स्वर्ग जाओगे। हे सुलोचने (शची)! मेरे वरदान से तुम अश्वमेध यज्ञ करने वाले अपने पति (इन्द्र) के साथ पुनः स्वर्ग प्राप्त करोगी।"
श्लोक 299-300:
"पुलस्त्य ऋषि बोले—तब उन सभी देव-पत्नियों ने संतुष्ट होकर बातें कीं। जो संतानहीन (स्त्रियां) थीं, उन्हें भी अब (भविष्य में) दुःख नहीं होगा। उस समय माँ गौरी को भी गायत्री ने इसी प्रकार समझाया।"

व्याकरणिक विश्लेषण (प्रमुख पद)
  1. सौजन्यं (Saujanyam): 'सुजन' शब्द से 'ष्यञ्' प्रत्यय लगकर बना है। इसका अर्थ है सज्जनता या सुहृदयता। (द्वितीया विभक्ति, एकवचन)।
  2. न जीवेयं (Na Jiveyam): 'जीव्' धातु, विधिलिङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन। (अर्थ: मैं जीवित नहीं रहूँगी/रहना चाहिए)।
  3. त्वयि दृष्टे (Tvayi Drishte): यहाँ सति सप्तमी का प्रयोग है। "आपके देखे जाने पर" या "आपको देखने पर"।
  4. प्रसीदतेत्यर्थं (Prasidatetyartham): प्रसीदति + इति + अर्थम्। (सत्य ही मन प्रसन्न होता है)।
  5. उत्पत्स्यते (Utpatsyate): 'उद् + पद्' धातु, लृट् लकार (भविष्य काल), आत्मनेपद, प्रथम पुरुष, एकवचन। (अर्थ: उत्पन्न होगा)।
  6. भेत्स्यति (Bhetsyati): 'भिद्' धातु (तोड़ना/काटना), लृट् लकार, परस्मैपद। (अर्थ: भेदन करेगा या नष्ट करेगा)।
  7. समनुप्राप्य (Samanuprapya): सम् + अनु + प्र + आप् + ल्यप् प्रत्यय। (अर्थ: भली-भांति प्राप्त करके)।
  8. सुलोचने (Sulochane): संबोधन पद। 'सु' (सुन्दर) + 'लोचन' (नेत्र)। हे सुंदर नेत्रों वाली!
विशेष टिप्पणी: इन श्लोकों में भविष्य की उस घटना का संकेत है जब राजा नहुष अहंकारवश अगस्त्य मुनि को पालकी ढोने पर 'सर्प-सर्प' (जल्दी चलो) कहते हैं और मुनि उन्हें 'सर्प' (अजगर) होने का शाप दे देते हैं, जिसका उद्धार बाद में युधिष्ठिर करते हैं।


पद्म पुराण के सृष्टिखण्ड (Srishti Khanda) के अध्याय १७ (पुष्कर माहात्म्य के अंतर्गत) में जब गायत्री (ब्रह्मप्रिया) ब्रह्माजी के यज्ञ को पूर्ण करने के लिए वरदान देती हैं, तब रुद्र (शिव) उनकी स्तुति करते हैं। ये श्लोक (३०१-३१०) गायत्री के रूप और महिमा का वर्णन करते हैं।
यहाँ श्लोकों का हिन्दी अनुवाद और संक्षिप्त व्याकरण दिया जा रहा है:
संस्कृत: बृंहिता परितोषेण वरान्दत्त्वा मनस्विनी। समाप्तिंतस्य यज्ञस्य काञ्क्षन्तीब्रह्मणःप्रिया।
हिंदी अनुवाद: (गायत्री) संतोष से वृद्धि को प्राप्त (प्रसन्न), वरदान देकर, मनस्विनी (माननीय/पवित्र), ब्रह्माजी की प्रिया (पत्नी गायत्री), उस यज्ञ की समाप्ति (पूर्णता) की कामना कर रही थीं।
व्याकरण:
  • बृंहिता: (स्त्रीलिंग, प्रथमा, एकवचन) - वृद्धि को प्राप्त/पुष्ट।
  • परितोषेण: (तृतीया, एकवचन) - संतोष से।
  • वरान्दत्त्वा: वरान् + दत्त्वा (वरदान देकर) - 'दा' धातु + क्त्वा प्रत्यय।
  • मनस्विनी: (स्त्रीलिंग, प्रथमा, एकवचन) - उच्च मन वाली।
  • काञ्क्षन्ती: (स्त्रीलिंग, प्रथमा, एकवचन) - 'काङ्क्ष' धातु + शतृ प्रत्यय (कामना करती हुई)।
श्लोक ३०२
संस्कृत: वरदां तां तथा दृष्ट्वा गायत्रीं वेदमातरम्। प्रणिपत्य तदा रुद्रः स्तुतिमेतां चकार ह।
हिंदी अनुवाद: वरदान देने वाली उन वेदमाता गायत्री को उस प्रकार देखकर, तब रुद्र (शिव) ने प्रणिपात (नमस्कार) करके यह स्तुति की।
व्याकरण:
  • वरदां: (द्वितीया, एकवचन) - वर देने वाली।
  • प्रणिपत्य: प्र + नि + पत + ल्यप् प्रत्यय - नमस्कार करके।
  • रुद्रः: (प्रथमा, एकवचन) - शिव।
  • चकार ह: 'कृ' धातु + लिट् लकार (परस्मैपद) - किया (ऐतिहासिक संदर्भ)।
श्लोक ३०३ (रुद्र उवाच)
संस्कृत: नमोस्तु ते वेदमातरष्टाक्षरविशोधिते। गायत्री दुर्गतरणी वाणी सप्तविधा तथा।
हिंदी अनुवाद: (रुद्र ने कहा) हे वेदमाता! आपको नमस्कार है। अष्टाक्षर (गायत्री मंत्र के ८ अक्षर) से विशोधित (पवित्र) होने वाली! हे गायत्री! आप दुर्गतरणी (दुखों से पार उतारने वाली) और सप्तविधा (सात प्रकार की) वाणी हैं।
व्याकरण:
  • नमोस्तु: नमः + अस्तु (नमस्कार हो)।
  • वेदमातर: (सम्बोधन) - हे वेदों की माता।
  • अष्टाक्षरविशोधिते: (सम्बोधन) - अष्ट (८) + अक्षर + विशोधित (शुद्ध)।
  • दुर्गतरणी: (सम्बोधन) - कठिन संसार से तारने वाली।
श्लोक ३०४-३०५
संस्कृत: सर्वाणि स्तुतिशास्त्राणि गाथाश्च निखिलास्तथा। अक्षराणि च सर्वाणि लक्षणानि तथैव च। भाष्यादि सर्वशास्त्राणि ये चान्ये नियमास्तथा। अक्षराणि च सर्वाणि त्वं तु देवि नमोस्तुते।
हिंदी अनुवाद: हे देवी! सभी स्तुति-शास्त्र, संपूर्ण गाथाएं, सभी अक्षर, लक्षण, भाष्य आदि समस्त शास्त्र और अन्य जो भी नियम (वेद/शास्त्र) हैं, वह सब आप ही हैं। आपको नमस्कार है।
व्याकरण:
  • निखिलास्तथा: निखिलान् + तथा (सभी प्रकार से)।
  • अक्षराणि: (बहुवचन) - वर्णमाला।
  • नमोस्तुते: नमः + अस्तु + ते (आपको नमस्कार हो)।
श्लोक ३०६ (गायत्री स्वरूप वर्णन)
संस्कृत: श्वेता त्वं श्वेतरूपासि शशांकेन समानना। बिभ्रती विपुलौ बाहू कदलीगर्भकोमलौ।
हिंदी अनुवाद: (रुद्र बोले) आप श्वेत (सफेद) रंग की हैं, श्वेतरूपा (पवित्र/शुभ्र) हैं, चंद्रमा के समान आनन (मुख) वाली हैं। आप कदलीगर्भ (केले के खंभे) के समान कोमल और विपुल (सुन्दर/स्थूल) भुजाओं को धारण करती हैं।
व्याकरण:
  • शशांकेन समानना: शशाङ्केन (चंद्रमा से) + समान (बराबर) + आनना (मुख वाली) - बहुव्रीहि समास।
  • बिभ्रती: 'भृ' धातु + शतृ प्रत्यय (स्त्रीलिंग) - धारण करती हुई।
  • कदलीगर्भकोमलौ: कदली (केला) + गर्भ (मध्य) + कोमलौ (अत्यंत कोमल)।
श्लोक ३०७
संस्कृत: एणश्रृँगं करे गृह्य पंकजं च सुनिर्मलम्। वसाना वसने क्षौमे रक्तेनोत्तरवाससा।
हिंदी अनुवाद: (आप) हाथ में एणश्रृंग (मृगशीर्ष) और सुनिर्मल (अत्यंत स्वच्छ) कमल धारण करती हैं। क्षौम (रेशमी) वस्त्र पहने हुए हैं और उत्तरवास (ओढ़नी) रक्त (लाल) रंग का है।
व्याकरण:
  • गृह्य: 'ग्रह' धातु + ल्यप् प्रत्यय - लेकर।
  • वसाना: 'वस' धातु + शानच् प्रत्यय (स्त्रीलिंग) - वस्त्र पहने हुए।
  • क्षौमे: (द्वितीया, द्विवचन) - रेशमी वस्त्र।
  • रक्तेनोत्तरवाससा: रक्तेन (लाल रंग के) + उत्तरवाससा (ओढ़नी से)।
श्लोक ३०८
संस्कृत: शशिरश्मिप्रकाशेन हारेणोरसि राजिता। दिव्यकुंडलपूर्णाभ्यां कर्णाभ्यां सुविभूषिता।
हिंदी अनुवाद: चंद्रमा की किरणों के समान प्रकाशित (उज्ज्वल) हार से आपके वक्षस्थल (हृदय) सुशोभित हैं। दिव्य कुण्डलों से युक्त कानों से आप विभूषित हैं।
व्याकरण:
  • शशिरश्मिप्रकाशेन: शशी (चंद्र) + रश्मि (किरण) + प्रकाश (चमक) - तृतीया।
  • राजिता: सुशोभित।
  • दिव्यकुंडलपूर्णाभ्यां: दिव्य कुण्डलों से युक्त (कर्णाभ्यां - कानों के साथ)।
श्लोक ३०९
संस्कृत: चंद्रसापत्न्यभूतेन मुखेन त्वं विराजसे। मकुटेनातिशुद्धेन केशबंधेन शोभिता।
हिंदी अनुवाद: चंद्रमा के साथ सौत जैसा व्यवहार (उससे भी अधिक सुंदर) करने वाले मुख से आप विराजमान हैं। अत्यंत शुद्ध (स्वच्छ/दिव्य) मुकुट और केशबंध (केशों की रचना) से शोभित हैं।
व्याकरण:
  • चंद्रसापत्न्यभूतेन: चंद्रमा की सौत (उससे अधिक सुंदरता) के भाव वाले।
  • विराजसे: 'विराज' धातु + लट् लकार (आत्मनेपद) - विराजमान हैं।
श्लोक ३१०
संस्कृत: भुजंगाभोगसदृशौ भुजौ ते भूषणन्दिवः। स्तनौ ते रुचिरौ देवि वर्तुलौ समचूचुकौ।
हिंदी अनुवाद: हे देवी! आपकी भुजाएं भुजंगाभोग (सर्प के शरीर) के समान कोमल और सुंदर हैं, जो स्वर्ग के आभूषण के समान हैं। आपके स्तन रुचिर (सुंदर), वर्तुल (गोल) और सम-चूचुक (समान चूँच वाले) हैं।
व्याकरण:
  • भुजंगाभोगसदृशौ: भुजंग (सांप) + आभोग (शरीर का विस्तार) + सदृशौ (समान)।
  • भुजौ: भुजाएं।
  • रुचिरौ/वर्तुलौ: सुन्दर / गोल।
(नोट: यह अनुवाद पद्म पुराण के सृष्टिखण्ड के प्रामाणिक संस्करणों के आधार पर किया गया है।) 


पद्म पुराण के सृष्टि खण्ड के 17वें अध्याय के ये श्लोक मुख्य रूप से देवी गायत्री और सावित्री की स्तुति और उनके स्वरूप का वर्णन करते हैं। यहाँ इन श्लोकों का व्याकरणिक संदर्भ के साथ सरल हिंदी अनुवाद दिया गया है:
श्लोक 311-313: शारीरिक सौंदर्य और महिमा
  • अनुवाद: वे देवी अत्यंत शुभ्र (सफेद/निर्मल) जघन भाग वाली और पेट पर पड़ने वाली तीन रेखाओं (त्रिवली) से सुशोभित हैं। उनकी नाभि गहरी और शुभ दर्शन देने वाली है। हे सुंदर मुख वाली! आपके जघन चौड़े, नितम्ब सुंदर और दोनों जांघें सुडौल एवं गोल हैं। आपके घुटने और चरण भी अत्यंत सुंदर हैं। हे महाभागे! आप तीनों लोकों को धारण करने वाली, पृथ्वी पर सत्य याचना (प्रार्थना) को पूर्ण करने वाली और वर देने वाली हैं।
श्लोक 314-316: पूजा का फल और रक्षण
  • अनुवाद: पुष्कर तीर्थ में जो आपकी यात्रा (दर्शन) करेगा, वह सफल होगा। ज्येष्ठ मास की पूर्णिमा को आपको सबसे पहले पूजा प्राप्त होगी। जो मनुष्य आपके प्रभाव को जानकर आपकी पूजा करेंगे, उन्हें पुत्र या धन किसी भी वस्तु की कमी नहीं रहेगी। जो लोग जंगलों में, बीहड़ रास्तों में या महासागर में फंसे हों, अथवा डाकुओं द्वारा रोक लिए गए हों, उनके लिए आप ही परम गति (रक्षक) हैं।
श्लोक 317-320: देवी के विविध रूप और नाम
  • अनुवाद: आप ही सिद्धि, श्री (लक्ष्मी), धृति (धैर्य), कीर्ति, ह्री (लज्जा), विद्या, सन्नति (विनम्रता) और मति (बुद्धि) हैं। आप ही संध्या, रात्रि, प्रभा, निद्रा और कालरात्रि हैं। आप माता अंबा, कमला, ब्रह्माणी और ब्रह्मचारिणी हैं। आप समस्त देवताओं की जननी और परम सुंदरी गायत्री हैं। आप ही जया, विजया, पुष्टि, क्षमा और दया हैं। आप ब्रह्मा जी (पितामह) के पास रहने वाली सावित्री की छोटी बहन और उनकी प्रिय हैं। आप बहुरूपा, विश्वरूपा, सुंदर नेत्रों वाली और भक्तों की रक्षा करने वाली हैं।
श्लोक 321-325: निवास स्थान और व्याप्ति
  • अनुवाद: हे महादेवि! आपका निवास पुण्य नगरों, आश्रमों, वनों और उपवनों में है। समस्त ब्रह्मस्थानों (यज्ञ स्थलों) में आप ब्रह्मा जी के बाईं ओर स्थित रहती हैं; दाईं ओर सावित्री और मध्य में स्वयं पितामह ब्रह्मा विराजते हैं। आप यज्ञों की वेदी और ऋत्विजों की दक्षिणा हैं। आप राजाओं की सिद्धि और समुद्र की वेला (किनारा) मानी गई हैं। ब्रह्मचारियों की दीक्षा, परम शोभा और नक्षत्रों में रोहिणी आप ही हैं। राजद्वारों, तीर्थों और नदियों के संगमों पर आपका वास है।

व्याकरणिक विशेषताएँ (विशेष शब्दार्थ):
  1. त्रिवलीभंगदर्पिता: (त्रि + वली + भंग + दर्पिता) - पेट की तीन सिलवटों के सौंदर्य से युक्त। यहाँ 'बहुव्रीहि' समास का आभास है।
  2. वरवर्णिनी: श्रेष्ठ वर्ण (रंग) वाली स्त्री। यह देवी के लिए संबोधन है।
  3. लप्स्यसे: 'लभ्' धातु (प्राप्त करना), लृट् लकार (भविष्य काल), आत्मनेपद, मध्यम पुरुष, एकवचन। अर्थ: "तुम प्राप्त करोगी"।
  4. त्वं गतिः परमा नृणाम्: यहाँ 'नृणाम्' में षष्ठी विभक्ति बहुवचन है (मनुष्यों की)। 'गतिः' प्रथमा विभक्ति है।
  5. ब्रह्मणो वामतः स्थिता: 'वामतः' में 'तस्' प्रत्यय है जो दिशा (बाईं ओर) को दर्शाता है। 'ब्रह्मणः' में षष्ठी विभक्ति है।
निष्कर्ष: इस अंश में गायत्री को केवल एक मंत्र नहीं, बल्कि एक साकार 'शक्ति' और 'ब्रह्मा की शक्ति' के रूप में स्थापित किया गया है जो संसार के हर कण और सौभाग्य में व्याप्त हैं।


यह श्लोक पद्म पुराण के सृष्टि खण्ड (अध्याय 17) से हैं, जहाँ माता गायत्री और ब्रह्मा जी (या देवताओं) के बीच संवाद हो रहा है। इसमें देवी की महिमा और उनके विभिन्न रूपों का वर्णन है।
यहाँ इसका हिंदी अनुवाद और व्याकरणिक विश्लेषण दिया गया है:
हिंदी अनुवाद
श्लोक 325-327:
"नक्षत्रों में आप रोहिणी हैं। राजद्वार, तीर्थों, नदियों के संगम और मुनियों में आप क्षमा-सिद्धि हैं। पूर्णिमा की रात्रि में आप पूर्ण चंद्रमा हैं। नीति में बुद्धि, क्षमा और धृति (धैर्य) आप ही हैं। हे वरवर्णिनी! स्त्रियों में आप उमादेवी (पार्वती) के रूप में सुनी जाती हैं। आप इन्द्र की सुंदर दृष्टि और उनकी सहस्र आँखों की शक्ति हैं। ऋषियों की धर्म-बुद्धि और देवताओं की परम गति (परायण) आप ही हैं।"
श्लोक 328-329:
"किसानों के लिए आप सीता (हल की रेखा/भूमि की शक्ति) हैं और समस्त प्राणियों के लिए धरणी (पृथ्वी) हैं। आप स्त्रियों के सौभाग्य की रक्षा करने वाली और सदैव धन-धान्य देने वाली हैं। जो आपकी पूजा करता है, उसके रोग, मृत्यु और भय को आप शांत कर देती हैं। विशेषकर कार्तिक मास की पूर्णिमा को जो आपकी भली-भांति पूजा करता है—"
श्लोक 330-331:
"—हे शुभप्रदे! आप उसकी समस्त कामनाओं को पूर्ण करने वाली होती हैं। जो मनुष्य इस स्तोत्र को पढ़ता है या बार-बार सुनता है, वह सर्वार्थसिद्धि (सभी मनोरथों की प्राप्ति) प्राप्त करता है, इसमें कोई संशय नहीं है।
गायत्री माता ने कहा: हे पुत्र! तुमने जो कुछ कहा है, वह वैसा ही होगा। तुम भगवान विष्णु के साथ सभी स्थानों पर पूजे जाओगे।"

व्याकरणिक विश्लेषण (प्रमुख पद)
  1. च नक्षत्राणां च रोहिणी:
    • नक्षत्राणां: 'नक्षत्र' शब्द, षष्ठी विभक्ति, बहुवचन (नक्षत्रों में/का)।
    • रोहिणी: प्रथमा विभक्ति, एकवचन (स्त्रीलिंग)।
  2. नदीनां संगमेषु:
    • नदीनां: 'नदी' शब्द, षष्ठी विभक्ति, बहुवचन (नदियों के)।
    • संगमेषु: 'संगम' शब्द, सप्तमी विभक्ति, बहुवचन (संगमों में)।
  3. श्रूयसे (श्रूयसे वरवर्णिनी):
    • श्रूयसे: 'श्रु' धातु, लट् लकार (वर्तमान काल), आत्मनेपद, मध्यम पुरुष, एकवचन। अर्थ: "सुनी जाती हो"।
  4. कर्षकाणां च सीता:
    • कर्षकाणां: 'कर्षक' (किसान), षष्ठी विभक्ति, बहुवचन।
    • सीता: यहाँ हल से बनी रेखा या उपजाऊ शक्ति के अर्थ में प्रयुक्त है।
  5. शमयिष्यसि:
    • शमयिष्यसि: 'शम्' धातु (णिजन्त रूप), लृट् लकार (भविष्य काल), परस्मैपद, मध्यम पुरुष, एकवचन। अर्थ: "शांत कर दोगी" या "नाश कर दोगी"।
  6. पठते / शृणुयात्:
    • पठते: 'पठ्' धातु, लट् लकार, आत्मनेपद (आर्ष प्रयोग), प्रथम पुरुष, एकवचन।
    • शृणुयात्: 'श्रु' धातु, विधिलिङ् लकार (चाहिए/संभावना), प्रथम पुरुष, एकवचन।
  7. नास्त्यत्र (न + अस्ति + अत्र):
    • यहाँ दीर्घ संधि (न + अस्ति = नास्ति) और यण संधि (नास्ति + अत्र = नास्त्यत्र) हुई है। अर्थ: "यहाँ नहीं है"।
विशेष: यह अध्याय 'सावित्री-गायत्री विवाद' और अंत में गायत्री माता द्वारा दिए गए वरदान से संबंधित है, जो भक्त को आध्यात्मिक और भौतिक दोनों लाभ सुनिश्चित करता है।


*****
पद्मपुराण के सृष्टि खण्ड के अध्याय 17 (सावित्री विवाद-गायत्री वरप्रदानम्) के अंतिम श्लोकों (325-332) का हिंदी अनुवाद नीचे दिया गया है। इन श्लोकों में गायत्री देवी ने सावित्री के श्राप के उत्तर में स्वयं के वरदान और महिमा का वर्णन किया है:

श्लोक 325-326 (गायत्री उवाच):
हे सावित्री! मुनियों में मैं 'क्षमा' हूँ और नक्षत्रों में 'रोहिणी' हूँ। राजद्वारों (राजाओं के महल), पवित्र तीर्थों और नदियों के संगमों पर मैं ही निवास करती हूँ। पूर्णिमा के दिन पूर्णचंद्र में मैं ही विद्यमान रहती हूँ। नीति के ज्ञान में बुद्धि, सहनशीलता और धैर्य भी मैं ही हूँ। हे वरवर्णिनी (सुंदर वर्ण वाली)! मैं ही नारियों में उमादेवी (पार्वती) के रूप में भी सुनी जाती हूँ।
श्लोक 327-328:
इन्द्र की सुंदर दृष्टि मैं ही हूँ, और सहस्त्रनयन (इन्द्र) के नेत्रों में भी मैं ही निवास करती हूँ। ऋषियों की धर्मबुद्धि और देवताओं की परायण शक्ति (आश्रय) भी मैं ही हूँ। कृषकों (किसानों) के लिए मैं ही सीता (हल की रेखा/लक्ष्मी) हूँ और भूतों (जीवों) के लिए धरती (धरणी) हूँ। मैं ही सदा स्त्रियों को वैधव्य (पति की मृत्यु) से बचाकर सौभाग्य प्रदान करती हूँ और धन-धान्य की दात्री हूँ।
श्लोक 329-330:
पूजित होने पर (विधिपूर्वक पूजे जाने पर), मैं व्याधि (रोग), मृत्यु और भय को शांत कर देती हूँ। कार्तिक मास की पूर्णिमा को जो मुझे विधिपूर्वक पूजता है, हे शुभप्रदे! मैं उसे सब कुछ प्रदान करती हूँ। जो भी मनुष्य इस स्तोत्र का पाठ करता है या इसे बार-बार सुनता है, वह सभी अर्थों (पुरुषार्थों) की सिद्धि प्राप्त करता है—इसमें कोई संशय नहीं है।
श्लोक 331-332 (गायत्री उवाच):
पुत्र (ब्रह्माजी)! तुमने जो कहा है, वह वैसा ही (सत्य) होगा। विष्णु के साथ मिलकर तुम सभी स्थानों (तीर्थों) में व्याप्त रहोगे।
इति श्रीपाद्मपुराणे प्रथमे सृष्टिखण्डे सावित्री विवादगायत्री वरप्रदानं नाम सप्तदशोऽध्यायः।१७।
(अर्थ: इस प्रकार श्रीपाद्मपुराण के प्रथम सृष्टि खण्ड में सावित्री विवाद-गायत्री वरप्रदान नामक सत्रहवाँ अध्याय समाप्त हुआ)।


कोई टिप्पणी नहीं:

एक टिप्पणी भेजें